Икбал-наме, глава 30
Что такое маснави?
Маснави: длинная поэма, где каждый бейт рифмуется внутри себя; обычно эпос или повесть.
چنین بود در نامهٔ رهنمایاز آن پس که بود آفرین خدای
که شاها به دانش دل آباددارز بیدانشان «دور شو» یاد دار
دری را که بندش بود ناپدیدز دانا توان بازجستن کلید
به هر دولتی کاوری در شمارسجودی بکن پیش پروردگار
به پیروزی خود قویدل مباشز ترس خدا هیچ غافل مباش
خدا ترس را کارساز است بختبود ناخدا ترس را کار سخت
به هر جا که باشی تنومند و شادسپندی به آتش فکن بامداد
مباش ایمن از دیدن چشم بدنه از چشم بد بلکه از چشم خود
چنین زد مثل مرد گوهرشناسکه گر خوبی، از خویشتن در هراس
ز بار آن درختی نیابد گزندکه از خاک سر برنیارد بلند
دو شاخه گشایان نخجیرگاهبه فحلان نخجیر یابند راه
سبق برد خود را تک آهستهدارحسد را به خود راه بربسته دار
حسد مرد را دل به درد آوردمیان دو آزاده گرد آورد
به کینه مبَر هیچکس را ز جایچو از جای بردی درآرش ز پای
گرت با کسی هست کین کهننژادش مکن یکسر از بیخ و بن
مخواه از کسی کین آبای اونظر بیش کن در محابای او
ز خورشید تا سایه، مویی بوَدکه این روشن آن تیرهرویی بود
ز خرما به دستی بوَد تا به خارکه این گلشکر باشد آن ناگوار
صدف گرچه همسایه شد با نهنگدر تاج دارد نه شمشیر جنگ
برادر به جرم برادر مگیرکه بس فرق باشد ز خون تا به شیر
مزن در کس از بهر کس نیش رابه پای خود آویز هر میش را
چو آمرزش ایزدی بایدتنباید که رسم بدی آیدت
بدان را بد آید ز چرخ کبودبه نیکان همه نیکی آید فرود
مکن جز به نیکی گرایندگیکه در نیکنامی است پایندگی
منه بر دل نیکنامان غبارکه بدنامی آرد سرانجام کار
مکن کارِ بدگوهران را بلندکه پروردن گرگت آرد گزند
میامیز در هیچ بدگوهریمده کیمیایی به خاکستری
چو بدگوهری سربرآرد ز مردکند گوهر سرخ را رویزرد
زدن با خداوند فرهنگ رایبه فرهنگ باشد تو را رهنمای
چو سود درم بیش خواهی نه کممزن رای با مردم بیدرم
کشش جستن از مردم ِ سستکوشجواهر خری باشد از جو فروش
همه جنسی از گور و گاو و پلنگبه جنسیت آرند شادی به چنگ
چو در پرده ناجنس باشد همالز تهمت بسی نقش بندد خیال
دو آیینه را چون بههم برنهیشود هر دو از عاریتها تهی
مشو با زبونافکنانِ گاودلکه مانی در اندوه چون خر به گل
جوانمردی شیر با آدمیز مردمرمی دان نه از مردمی
بر آنکس که با سخترویی بوَددرشتی به از نرمخویی بود
ستیزنده را چون بود سخت کاربه نرمی طلب کن به سختی بدار
سر خصم چون گردد از فتنه پُربه چربی بیاور به تیزی ببُر
چو افتی میان دو بدخواه خامپراکندهشان کن لگام از لگام
درافکن بههم گرگ را با پلنگتو بر آرد را از میان دو سنگ
کسی را که باشد ز دهقان و شاهبه اندازهٔ پایهٔ نه پایگاه
به سوی توانا توانا فرستبه دانا هم از جنس دانا فرست
فرستاده را چون بود چارهسازبه اندرز کردن نباشد نیاز
به جایی که آهن درآید به زنگبه زر داد آهن برآور ز سنگ
خزینه ز بهر زر آکندنستزر از بهر دشمن پراکندنست
به چربی توان پای روباه بستبه حلوا دهد طفل چیزی ز دست
چو مطرب به سور کسان شاد باش
ز بند خود ار سروی آزاد باش
میارای خود را چو ریحان باغبه دست کسان خوبتر شد چراغ
خزینه که با توست بر توست بارچو دادی به دادن شوی رستگار
زر آن آتشی نیست کهآکندنیستشراریست کز خود پراکندنیست
مگو کز زر و صاحب زر که بهگره بدتر از بند و بند از گره
چنین گفت با آتش آتشپرستکه از ما که بهتر به جایی که هست؟
بگفت آتش ار خواهی آموختنتو را کشت باید مرا سوختن
فراخآستین شو کزین سبز شاخفتد میوه در آستین فراخ
ز سیری مباش آنچنان شادکامکه از هیضهٔ زهری درافتد به جام
به گنجینهای مفلسی راه بُردبیفتاد و از شادمانی بمرد
همان تشنهٔ گرم را آب سردپیاپی نشاید به یکباره خورد
به هر منزلی کاوری تاختننشاید درو خوابگه ساختن
مخور آب نا آزموده نخستبه دیگر دهانی کن آن بازجست
نه آن میوهای کاو غریب آیدتکزو ناتوانی نصیب آیدت
به وقت خورش هر که باشد طبیببپرهیزد از خوردهای غریب
بر آن ره که نارفته باشد کسیمرو گرچه همراه داری بسی
رهی کاو بود دور از اندیشه پاکبه از راهِ نزدیکِ اندیشناک
گرانباری مال چندان مجویکه افتد به لشگرگهت گفتگوی
ز هر غارت و مال کآری به دستبه درویش ده هر یک از هر چه هست
نهانی به خواهندگان چیز دهکه خشنودی ایزد از چیز به
دهش کز نظرها نهانی بودحصار بد آسمانی بود
سپه را به اندازه ده پایگاهمده بیشتر مالی از خرج راه
شکمبنده را چون شکم گشت سیرکند بددلی گرچه باشد دلیر
نه سیری چنان ده که گردند مستنه بگذارشان از خورش تنگدست
چنان زی که هنگام سختی و نازبود لشگر از جز تویی بینیاز
به روزی دو نوبت برآرای خوانسران سپه را یکایک بخوان
مخور باده در هیچ بیگانهبومتن آسان مشو تا نباشی به روم
به روشنترین کس ودیعت سپارکه از آب روشن نیاید غبار
چو روشنترست آفتاب از گروهامانت بدو داد دریا و کوه
اگر مقبلی مقبلان را شناسکه اقبال را دارد اقبال پاس
مده مدبران را برِ خویش راهکه انگور از انگور گردد سیاه
وفا خصلتِ مادر آورد ِ توستمگر از سرشتی که بود از نخست
چو مردم بگرداند آیین و حالبگردد بر او سکهٔ ملک و مال
ز خوی قدیمی نشاید گذشتکه نتوان به خوی دگر بازگشت
منه خوی اصلی چو فرزانگانمشو پیرو خوی بیگانگان
پیاده که او راستآیین شودنگونسار گردد چو فرزین شود
اگر صاحباقبال بینی کسینبینم که با او بکوشی بسی
به هر گردشی با سپهر بلندستیزه مبَر تا نیابی گزند
بنه دل به هرچ آورد روزگارمگردان سر از پند آموزگار
اگر نازی از دولت آید پدیدسر از ناز دولت نباید کشید
به نازی که دولت نماید مرنجکه در ناز دولت بود کان گنج
چو هنگام ناز تو آید فرازکشد دولت آنروز نیز از تو ناز
صدف زان همه تن شدهست استخوانکه مغزی چو دُر دارد اندرمیان
ازان سخت شد کان گوهر چو سنگکه ناید گهر جز به سختی به چنگ
به سختی در اختر مشو بدگمانکه فرختر آید زمان تا زمان
ز پیروزهگون گنبد انده مدارکه پیروز باشد سرانجام کار
مشو ناامید ار شود کار سختدل خود قوی کن به نیروی بخت
بر انداز سنگی به بالا دلیردگرگون بود کار کاید به زیر
رها کن ستم را به یکبارگیکه کم عمری آرد ستمکارگی
شه از داد خود گر پشیمان شودولایت ز بیداد ویران شود
تو را ایزد از بهر عدل آفریدستم ناید از شاه عادل پدید
نکورای چون رای را بد کندچنان دان که بد در حق خود کند
چو گردد جهان گاهگاه از نوردبه گرمای گرم و به سرمای سرد
در آن گرم و سردی سلامت مجویکه گرداند از عادت خویش روی
چنان به که هر فصلی از فصل سالبه خاصیت خود نماید خصال
ربیع از ربیعی نماید سرشتتموز از تموز آورد سرنبشت
چو هرچ او بگردد ز ترتیب کاربگردد بر او گردش روزگار
بجای تو گر بد کند ناکسیتو نیز ار کنی نیکوی با کسی
همان را همین را فراموش کنزبان از بد و نیک خاموش کن
مژه در نخفتن چو الماس داربه بیداری آفاق را پاس دار
چنین زد مثل کاردان بزرگکه پاس شبانست پابند گرگ
چو یابی تواناییی در سرشتمزن خنده کانجا بود خنده زشت
وگر ناتوانی درآید به کارمکن عاجزی بر کسی آشکار
لب از خندهٔ خرمی درمبندغمین باش پنهان و پیدا بخند
به هر جا که حربی فراز آیدتبه حربآزمایان نیاز آیدت
هزیمت پذیر از دگر حربگاهنباید که یابد در آن حرب راه
گریزنده چون ره به دست آوردبه کوشندگان در شکست آورد
چو خواهی که باشد ظفر یار توظفر دیده باید سپهدار تو
به فرخ رکابان فیروزمندعنان عزیمت برآور بلند
به هرچ آری از نیک و از بد بجایبد از خویشتن بین و نیک از خدای
چو این نامه نامور شد تمامبه شه داد و شه گشت ازو شادکام
Allahın mədhini edib ifadə,Ərəstu yazmışdı rəhbərnamədə:
"Ey şah, elmə, fənnə sən daim yar ol,Nadandan, cahildən daim kənar ol!
Bağlı bir qapıya açar axtarsan,Ancaq alimlərdə axtar, taparsan.
Əgər sahib olsan dövlətə, vara,Şükr elə bununçün pərvərdigara.
Zəfərlər çalanda, yetəndə kamaAllahın xovfunu yaddan çıxarma.
Allahdan qorxana bəxti yar olar,Ondan qorxmayanlar daim xar olar.
Səlamət yaşamaq istəsən əgər,Oda üzərrik at hər gün, hər səhər.
Pis gözə inanma, ondan gəz kənar,Heç öz gözünə də etmə etibar.
Demiş müdrik qoca belə bir məsəl:"Gərək yaman gözdən qorunsun gözəl!"
Bir ağac çox uca qalxmasa, inan,Şiddətli küləkdən görməz bir ziyan.
Ovlaqda ovçular ox atsa əgər,Dikbaş təkələrə daha çox dəyər.
Hər kəsi ötməkçün çıxanda yola,Tələsmə, həsədə yol vermə əsla!
Həsəd dərdə salar daim insanı,İnsana yad edər dostu, aşnanı.
Heç kəsi qaldırma kinlə yerindən.Qaldırdın, yerə sər arxasını sən!
Biriylə köhnədən olarsa kinin,Kökünü qazıma onun nəslinin.
Ata intiqamın alma oğuldan,Çalışıb onunla dost ol hər zaman.
Günəşlə kölgədə çox azdır ara,Biri işıqlıdır, biri qapqara.
Tikan xurma ilə bir yerdə bitər,Biri zəhərlidir, biri qənd-şəkər.
Naqqaya qonşudur sədəf dəryada,Qılınc yox, dürr verir şaha dünyada.
Qardaşın qanını alma qardaşdan,Tamam ayrı şeydir çünki südlə qan.
Bir kəsçün özgəni incitmək olmaz,Qoyunu qoyunun ayağından as!
İstəsən allahdan mərhəmət, kömək,Pisliyi kökündən atasan gərək!
Pislərlə fələk də elər pis rəftar,Yaxşılıq görərlər daim yaxşılar.
Həmişə dünyada yaxşılıq axtar,Yaxşı ad almaqda əbədiyyət var!
Yaxşı adlananla yaxşı ol müdam,Yoxsa sən özün də olarsan bədnam.
Zatı pis olana üz göstərmə sən,Qurdu bəsləməkdən ziyan çəkərsən.
Bədgövhər adamla heç addım atma,Öz təmiz kimyanı küllərə qatma.
Bədəsil olarsa əgər bir adamQırmızı gövhəri saraldar tamam.
Ağıllı adamla dost olsan əgər,Elmi, mərifəti sənə də keçər.
Çox pul qazanmağı eləsən niyyət,Pulsuz adamlarla etmə məsləhət.
Ciddiyyət gözləmək yüngül adamdan -Gövhər istəməkdir arpa satandan.
Gur, öküz, ya pələng, - bütün heyvanlarAncaq həmcinsiylə gəzər, dolanar.
Nacins olar isə əgər bir nəfər,Ondan görəcəkdir çoxları zərər,
İki saf güzgünü qoysan üz-üzə,Onlarda bir ləkə görünməz gözə.
Qorxma acizlərə zülm edənlərdən.Yoxsa qəm-qüssəyə batarsan hökmən.
İnsana ram olsa aslanlar əgər,Bunu insafdan yox, qorxudan edər.
Həyasız adama qarşı sərt rəftarYumşaq davranmaqdan faydalı olar,
İşini bərk tutan düşməni yoxla.Yumşaq-yumşaq çağır, tutdun, bərk saxla!
Başı fitnə dolu olarsa hər kəs,Şirinliklə çağır, itiliklə kəs.
İki xam bədxahın birsə qərarı,Fənd ilə, tədbirlə ayır onları!
Qurd ilə pələngi sal bir-birinə.Sənin istədiyin yetsin yerinə.
Şah və ya əkinçi,- gözləmə nəsəb,Özünə görə ver hər kəsə mənsəb.
Güclünün yanına güclünü göndər,Alimin üzünü alimə döndər.
Göndərdiyin adam işbilən olsa,Heç öyüd-nəsihət istəməz əsla!
Paslanıb kəsməsə qılıncın əgər,Qızıl ver, daşları dəmirə döndər.
Xəzinə qızılı yığmaq üçündür,Qızıl da düşməni yıxmaq üçündür.
Quyruqla mümkündür tülkünü tutmaq.Şirniyə aldanar həmişə uşaq.
Xalqın məclisində mütrübtək şad ol,Sərvsən, kibrdən, çalış, azad ol.
Dünyanı sübh kimi nurunla bəzə,Camalın səhərtək görünsün gözə.
Bəzəmə özünü sən reyhansayaq,Özgənin əlində ol nurlu çıraq.
Səninçün bir yükdür daim xəzinə,Dincəlmək istəsən, ver özgəsinə,
Zər atəş deyil ki, daim yığılsın,Qığılcım kimidir, gərək dağılsın.
Qızıl ya sahibi xoşdur? - Sorma sən,Düyün bənddən pisdir, bənd də düyündən.
Bir gün atəşpərəst soruşdu oddan:"Söylə, mən yaxşıyam, ya sən yaxşısan?"
O dedi: "İstəsən düzünü bilmək,Mənə yanmaq gərək, sənə də ölmək!"
Geniş ətəkli ol, çünki meyvələrGeniş ətəklərə daha çox düşər.
Çox yemə, süfrədə hər şey çox da var,Artıq bir qətrədən qədəh də daşar.
Bir müflis xəzinə tapmışdı həmənYıxılıb ölmüşdü sevindiyindən.
Necə susuz olsan, istiyə düşsən,Tələsik soyuq su əsla içmə sən.
Bir yeri talayıb dağıtmış olsan,Orda mənzil salıb yatma heç zaman!
Əsla içməyəsən yoxlanmamış su,İçirt başqasına, yoxla bir onu.
Qəribə görünən meyvəni yemə,Özünü dərd-qəmə düçar eləmə!
Olarsa birisi yeməkdə loğman,Saxlar öz nəfsini yad loxmalardan.
Heç kəs getmədiyi naməlum yolla,Yoldaş çox olsa da, getmə sən əsla!
Çox yaxın olsa da, qorxulu yoldanQorxusuz uzaq yol yaxşıdır, inan!
Çox yığıb, yükünü ağır etmə sən,Qoşunun içində dilə düşərsən.
Əlinə keçərsə əgər qənimət,Ondan yoxsula da qoy çatsın qismət.
Bir pay ver xəlvəti pay istəyənə,Allahın rizası bəs edər sənə.
Gizlincə verilən bir bəxşiş, inan,Hifz edər insanı dərddən, bəladan.
Orduya nə versən, rütbəylə payla,Yol xərcindən artıq pul vermə əsla.
Qarınqulu adam olsa da qoçaq,Qarnı doyan kimi tənbəl olacaq.
Nə o qədər ver ki, sərxoş olsunlar,Nə də elə et ki, lap ac qalsınlar.
Nə çox bərk, nə çox boş et rəftarını,Orduda itirmə etibarını.
Gündə iki dəfə qurub ziyafət,Bütün başçıları sən eylə dəvət.
Heç bir yad ölkədə şərab içmə sən,Heç yerdə əylənmə Ruma dönmədən.
Nurani adama tapşır əmanət,Olmaz duru suda toz, ya üfunət.
Günəş hər bir şeydən pak olduğundanDağ, dəniz sirrini gizlətmir ondan.
Xoşbəxtlik istəsən, xoşbəxti tanı,Xoşbəxt xoşbəxt edər çünki insanı!
Bədbəxt adamlardan ol daim kənarKi, üzüm üzümə baxıb qaralar.
Doğma xislətindir vəfalı olmaq,Çalış ki, əslini itirmə ancaq.
Biri adətini dəyişsə əgər,Yığdığı dövlət də onu tərk edər.
Köhnə xasiyyətdən dönmə heç zaman.Xasiyyət dəyişmək deyildir asan.
Aqil ol, əl çəkmə xasiyyətindən,Özgə xasiyyətə uyma qətiyyən!
Həmişə düz gedən piyada əsgərVəzir olan kimi əyri yol gedər.
Taleyi xoş olan xoşbəxt adamlaAranı xoş elə, çəkişmə əsla.
Hər bir hadisədən ötrü fələkləBəhs etmə, onunla xoş rəftar elə.
Ruzigar nə versə qəbul eylə sən,Çalış, ustadının çıxma sözündən.
İncimə dövlətin etdiyi nazdan,Dövlətin nazında dövlət taparsan.
Vaxtı yetişəndə sənin də, əlbət,Çəkəcək nazını bir gün o dövlət.
Sədəfin qabığı xeyli bərk olur,Odur ki, içi də dürlə doludur.
Bərk daşlar içində gizlənər gövhər,Gövhər çətinliklə əldə edilər.
Bəd gündə ulduzdan olma bədgüman,İşlər yaxşılaşar, əlbət, bir zaman.
Göy rəngli günbəzdən olma mükəddər,Aqibət xeyr olar, düzələr işlər.
İş bərkə düşəndə, məyus olma sən,Könlünə qüvvət ver, bəxtinə güvən.
Göyə atılan daş yerə tez düşər,Bu qısa müddətdə işlər dəyişər.
Zülmü birdəfəlik yadından çıxar,Çünki zülmkarlıq ömrü azaldar.
Padşah ədaləti çıxartsa yaddanÖlkəsi tez olar zülm ilə viran.
Allah ədalətçün yaradıb səni,Zülm etmə, ədl ilə saxla ölkəni!
Pis fikrə düşərsə yaxşı bir insan,Özünə yamanlıq eləyər, inan!
Dünya yaranandan belədir qanun,Dəyişir istisi, soyuğu onun.
Havada olanda belə ziddiyyət,Onda heç axtarma, heç umma səhhət.
Yaxşısı budur ki, ildə hər fəsilÖz qaydası ilə keçsin müttəsil.
Gərək bahar fəsli keçə bahartək,Yay da yaylığını göstərə gərək.
Bir şey qaydasından çıxarsa kənar,Ondan üz döndərər, əlbət ki, ruzgar.
Əgər pislik etsə bir nəfər sənə,Sən yaxşılıq etsən bir özgəsinə,
Onu da, bunu da yad etmə əsla,Xalqa bədguluqdan dilini saxla.
Çalış ki, kirpiyin olsun almaztək,Ayıq ol, ölkənin keşiyini çək.
Belə məsəl çəkmiş aqil bir insan:"Qurd girməz sürüyə, yatmasa çoban!"
Canın möhkəm olsa, döşünə döymə,Gülüb, yersiz-yersiz özünü öymə.
Acizlik üz versə, qəm çəkmə yenə,Bunu da bildirmə özgələrinə.
Özünü şad göstər, heç olma qəmgin.Gizlin dərdin olsa, zahirdə sevin.
Qarşına bir döyüş, qovğa çıxarsa.Döyüş adamına ehtiyac varsa,
Başqa bir ordudan qaçıb gələniƏsla qəbul etmə, aldadar səni!
Qaçmağa öyrənmiş adam qaçacaq,Sənin də ordunu xarablar ancaq!
Döyüşdə qələbə çalmaq istəsən,Müzəffər sərkərdə seç özünə sən.
Qələbə qazanmış xoşbəxt atlılarSəni hər səfərdə edər bəxtiyar.
Yaxşı, pis,- nə etsən, həmişə bil sən.Yaxşını allahdan, pisi özündən."
Bu məşhur naməni qurtarıb ustad,Şaha təqdim etdi, o da oldu şad.
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/ru/works/nizami-iqbalname-30
Клавиши ← → для перехода, R — случайное стихотворение
Другие произведения автора
Не ведала Лейли, что делать ей,Любовь скрывать чем дольше, тем трудней.
Лейли и Меджнун, глава 22И от упреков горьких НауфалПодатливей свечного воска стал.
Лейли и Меджнун, глава 23Узнав о мире, яростью ведом,Меджнун помчался на коне гнедом.
Лейли и Меджнун, глава 24Кто сберегал в душе несметный клад,Воистину был царственно богат.
Стихи других поэтов
Bir qəndildən bir qəndilə taxıldım,Türab olub yer üzünə yaxıldım,
Gəraylı: Ala gözlü nazlı yardanAla gözlü nazlı yardanMən dönərəm, könül dönməz,
GəlirSallanaraq yüz nazinən,Dilbər-dilbər qızlar gəlir.
Təcnis: Ey sülatin, nə xəşmlü baxırsanEy sülatin, nə xəşmlü baxırsanSən deyən günahkar yamən deyiləm