Икбал-наме, глава 39
Что такое маснави?
Маснави: длинная поэма, где каждый бейт рифмуется внутри себя; обычно эпос или повесть.
مغنی دگر باره بنواز رودبه یادآر از آن خفتگان در سرود
ببین سوز من ساز کن ساز تومگر خوش بخفتم بر آواز تو
چو بر گل شبیخون کند زمهریربه طفلی شود شاخ گلبرگ پیر
نشاید شدن مرگ را چارهسازدرِ چاره بر کس نکردند باز
تب مرگ چون قصد مردم کندعلاج از شناسنده پی گم کند
چو شب را گزارش درآمد به زیستبخندید خورشید و شبنم گریست
جهاندار نالندهتر شد ز دوشز بانگ جرسها برآمد خروش
ارسطو جهاندیدهٔ چارهسازبه بیچارگی ماند از آن چاره باز
که امید بهی در شهنشه ندیددر اندازهٔ کار او ره ندید
به شه گفت کای شمع روشنروانبه تو چشم روشن همه خسروان
چو پروردگان را نظر شد ز کارنظر دار بر فیض پروردگار
از آن پیشتر کامد این سیل تیزچرا بر نیامد ز ما رستخیز
وزان پیش کاین می بریزد به جامچرا جان ما بر نیامد ز کام؟
نخواهم که موییت لرزان شودترا موی افتد، مرا جان شود
ولیک از چنین شربتی ناگزیرنباشد کس ایمن ز برنا و پیر
نه دل میدهد گفتن این می بنوشکه میخوارگان را برآرد ز هوش
نه گفتن توان کاین صراحی بریزکه در بزم شه کرد نتوان ستیز
دریغا چراغی بدین روشنیبخواهد نشَستن ز بیروغنی
مدار از تهی روغنی دل به داغکه ناگه ز پی برفروزد چراغ
جهاندار گفتا ازین درگذرکه آمد مرا زندگانی بسر
به فرمان من نیست گردان سپهرنه من دادهام گردش ماه و مهر
کفی خاکم و قطرهای آب سستز نر مادهای آفریده نخست
ز پروردگیهای پروردگاربه آنجا رسیدم سرانجام کار
که چندان که شاید شدن پیش و پسمرا بود بر جملگی دسترس
در آن وقت کردم جهان خسرویکه هم جان قوی بود و هم تن قوی
چو آمد کنون ناتوانی پدیدبه دیگر کده رخت باید کشید
مده بیش ازینم شراب غرورکه هست آب حیوان ازین چاه دور
ز دوزخ مشو تشنه را چارهجویسخن در بهشت است و آن چار جوی
دعا را به آمرزش آور به کارمگر رحمتی بخشد آمرزگار
چو رخت از بر کوه بُرد آفتابسر شاه شاهان درآمد به خواب
شب آمد چه شب کاژدهایی سیاهفرو بست ظلمت پس و پیش راه
شبی سخت بیمهر و تاریکچهربه تاریکی اندر که دیدهست مهر؟
ستاره گره بسته بر کارهافرو دوخته لب به مسمارها
فلک دزد و ماه فلک دزدگیربههم هر دو افتاده در خُم قیر
جهان چون سیه دودی انگیختهبه مویی ز دوزخ درآویخته
در آن شب بدانگونه بگداخت شاهکه در بیست و هفتم شب خویش ماه
چو از مهر مادر به یاد آمدشپریشانی اندر نهاد آمدش
بفرمود کز رومیان یک دبیرکه باشد خردمند و بیدار و پیر
به دود سیه درکشد خامه رانویسد سوی مادرش نامه را
در آن نامه سوگندهای گرانفریبنده چون لابه مادران
که از بهر من دل نداری نژندنکوشی به فریاد ناسودمند
دبیر زبانآور از گفتِ شاهجهان کرد بر نامهخوانان سیاه
دوشاخه سر کلکِ یکشاخ کردفلک را به فرهنگ سوراخ کرد
چو بر شقهٔ کاغذ آمد عبیرشد اندام کاغذ چو مشگین حریر
ز پرگار معنی که باریک شدنویسنده را چشم تاریک شد
پس از آفرین آفریننده راکه بینایی او داد بیننده را
یکی و بدو هر یکی را نیازیکایک همه خلق را کارساز
چنین بسته بود آن فروزان نگاراز آن پرورشها که آید به کار
که این نامه از من که اسکندرمسوی چار مادر نه یک مادرم
که گر قطره شد، چشمه بدرود بادشکسته سبو بر لب رود باد
اگر سرخ سیبی درآمد به گردز رونق میفتاد نارنج زرد
بر این زردگل گر ستمکرد باددرخت گل سرخ سرسبز باد
نه این گویم ای مادر مهربانکه مهر از دل آید فزون از زبان
بسوزی یکی گر خبر بشنویکه چون شد به باد آن گل خسروی
مسوز از پی دستپرورد خویشبنه دست بر سوزش درد خویش
ازین سوزت ایام دوری دهادخدایت درین غم صبوری دهاد
به شیری که خوردم ز پستان توبه خواب خوشم در شبستان تو
به سوز دل مادر پیش میرکه باشد جوان مرده و او مانده پیر
به فرمان پذیران دنیا و دینبه فرماندهٔ آسمان و زمین
به حجتنویسانِ دیوان خاکبه جاویدمانانِ مینوی پاک
به زندانیان زمین زیر خشتبه نزهتنشینانِ خاک بهشت
به جانی کزو جانور شد نباتبه جان داوری کارد از غم نجات
به موجی که خیزد ز دریای جودبه امری کزو سازور شد وجود
به آن نام کز نامها برترستبه آن نقش کارایش پیکرست
به پرگار هفت آسمان بلندبه فهرست هفت اختر ارجمند
به آگاهی مرد یزدانشناسبه ترسایی عقل صاحبقیاس
به هر شمع کز دانش افروختندبه هر کیسه کز فیض بر دوختند
به فرقی که دولت براو تافتهستبه پایی که راه رضا یافتهست
به پرهیزگاران پاکیزهرایبه باریک بینانِ مشکل گشای
به خوشبوییِ خاک افتادگانبه خوشخوییِ طبع آزادگان
به آزرم سلطانِ درویشدوستبه درویش قانع که سلطان خود اوست
به سرسبزی صبح آراستهبه مقبولی نزل ناخواسته
به شبزندهدارانِ بیگاهخیزبه خاکی غریبان خونابه ریز
به شبنالهٔ تلخِ زندانیانبه قندیل محراب روحانیان
به محتاجی طفل تشنه به شیربه نومیدی دردمندان پیر
به ذل غریبان بیمار توشبه اشک یتیمان پیچیدهگوش
به عزلتنشینان صحرای دردبه ناخن کبودان سرمای سرد
به ناخفتگیهای غمخوارگانبه درماندگیهای بیچارگان
به رنجی که خسبد بر آسودگیبه عشقی که پاکست از آلودگی
به پیروزی عقل کوتاهدستبه خرسندی زهد خلوتپرست
به حرفی که در دفتر مردمیستبه نقشی که محملکش آدمیست
به دردی که زخمش پدیدار نیستبه زخمی که با مرهمش کار نیست
به صبری که در ناشکیبا بودبه شرمی که در روی زیبا بود
به فریاد فریاد آن یک نفسکه نومید باشد ز فریادرس
به صدقی که روید ز دینپرورانبه وحیی که آید به پیغمبران
بدان ره کزو نیست کس را گزیربدان راهبر کاو بود دستگیر
به آن در کزین درگذشتن بدوستمرا و ترا بازگشتن بدوست
به نادیدن روی دمساز توبه محرومی گوش از آواز تو
به آن آرزو کز منت بس مبادبدین عاجزی کاین چنین کس مباد
به دادآفرینی که دارنده اوستهمان جاندِه و جان برآرنده اوست
که چون این وثیقت رسد سوی تونگیرد گره طاق ابروی تو
مصیبت نداری نپوشی پلاسبه هنجار منزل شوی رهشناس
نپیچی به ناله، نگردی ز راهکنی در سرانجام گیتی نگاه
اگر ماندنی شد جهان بر کسیبمان در غم و سوگواری بسی
ور ایدونکه بر کس نمانَد جهانتو نیز آشنا باش با همرهان
گرت رغبت آید که انده خوریکنی سوگواری و ماتمگری
از آن پیش کانده خوری زینهاربرآرای مهمانییی شاهوار
بخوان خلق را جمله مهمان خویشمنادی برانگیز بر خوان خویش
که آنکس خورَد این خورشهای پاککه غایب نباشد ورا زیر خاک
اگر زان خورشها خورد میهمانتو نیز انده من بخور در زمان
وگر کس نیارد نظر سوی خوَردتو نیز انده غایبان درنورد
غم من مخور کانِ من در گذشتبه کار غم خویش کن بازگشت
چنان دان که پایم دوچندین درنگنه هم پای عمرم درآید به سنگ؟
چو بسیاری عمر ما اندکیستاگر ده بود سال و گر صد یکیست
چرا ترسم از رفتن هشت باغ؟که در با کلیدست و ره با چراغ
چرا سر نیارم سوی آن سریر؟که جاوید باشم بر او جایگیر
چرا خوش نرانم بدان صیدگاه؟که بی دود ابرست و بی گرد راه
چو بر من نماند این سرای فریبز من باد واماندگان را شکیب
چو شبدیز من جَست از این تند رودز من باد بر دوستداران درود
رهانید ما را فلک زین حصارکه بادا همه کس چو ما رستگار
چو نامه بسر برد و عنوان نبشتفرستاد و خود رفت سوی بهشت
به صد محنت آورد شب را به روزهمه روز نالید با درد و سوز
دیگر شب که شب تخت بر پیل زدزمین چون فلک جامه در نیل زد
چو خورشید گردنده بر گِردِ رویدر آن شب ز ناخن برآورد موی
ستاره فروریخت ناخن ز چنگهوا شد پر از ناخن سیمرنگ
ز دیده فرو بستن روی شاهبه ناخن خراشیدهٔ روی ماه
پلاسی ز گیسوی شب ساختندزمین را به گردن درانداختند
ز کام ذنب زهری انگیختندمه چرخ را در گلو ریختند
دگرگونه شد شاه از آیین خویشکاجل دید بالای بالین خویش
بیفشرد خون رگش زیر پیز جوشیدن خون بر آورد خوَی
سیاهی ز دیده بدزدید خالسپیده دمش را درآمد زوال
به جان آمد و جانش از کار شددم جان سپردن پدیدار شد
بخندید و در خنده چون شمع مردبدان کس که جان داد جان را سپرد
ز شمع دمنده چنان رفت نورکز او ماند بیننده را چشم دور
شتابنده مرغ آن چنان بر پریدکه تا آشیان هیچ مرغش ندید
ندیدم کسی را ز کارآگهانکه آگه شد از کارهای نهان
درین کار اگر چارهٔ کس شناختچرا چارهٔ کار خود را نساخت
سکندر چو بربست ازین خانه رختزدندش به بالای این خیمه تخت
چه نیکی که اندر جهان او نکردجهانش بیازرد و نیکو نکرد
سرانجام چون در پس پرده رفتز بیداد گیتی دلآزرده رفت
اگر چه ز ره تافتن تفته بودرهی رفت کان راه نارفته بود
ره انجام را هر کجا ساز داداز آن ره به گیتی خبر باز داد
چرا چون به کوچ عدم راه رفتخبرهای آن راه با کس نگفت؟
مگر هرکه درگیرد این راه پیشفرامش کند راه گفتار خویش
اگر گفتنی بودی این قصه بازنهفته نماندی درین پرده راز
بهار سکندر چو از باد سختبه خاک اوفتاد از کیانی درخت
زدند از کمرهای زرکار اویکی مهد زرین سزاوار او
پرند درونش ز کافور پربه دیبای بیرون برآموده در
از اندودن مشک و ماورد و عودبه جودی شده موج طوفان جود
رقیبی که عطرش کفن سای کردبه تابوت زرین درش جای کرد
چو تن مرد و اندام چون سیم سودکفن عطر و تابوت سیمین چه سود؟
ز تابوت فرموده بد شهریارکه یک دست او را کنند آشکار
در آن دست خاکی تهی ریختهمنادی ز هر سو برانگیخته
که فرمانده هفت کشور زمینهمین یک تن آمد ز شاهان همین
ز هر گنج دنیا که در بار بستبجز خاک چیزی ندارد به دست
شما نیز چون از جهان بگذریدازین خاکدان تیره خاکی برید
سوی مصر بردندش از شهر زورکه بود آن دیار از بداندیش دور
به اسکندریش وطن ساختندز تختش به تخته در انداختند
ز داغ جهان هیچکس جان نبردکس این رقعه با او به پایان نبرد
برابر در ایوان آن تختگاهنهادند زیر زمین تخت شاه
ندارد جهان دوستی با کسینیابی درو مهربانی بسی
به خاکش سپردند و گشتند بازدر دخمه کردند بر وی فراز
جهان را بدینگونه شد رسم و راهبه آرد بگاه و ندارد نگاه
به پایان رساندند چندین هزارنیامد به پایان هنوز این شمار
نه زین رشته سر میتوان تافتننه سر رشته را میتوان یافتن
تجسس گری شرط این کوی نیستدرین پرده جز خامشی روی نیست
ببین در جهان گر جهان دیدهایکزو چند کس را زیان دیدهای
جهانی که با اینچنین خواری استنه در خورد چندین ستمگاری است
چه بینی درین طارم سرمه گون؟که میآید از میل او سیل خون
چو خورشید شد آتشین میل اودر انداز سنگی به قندیل او
درین میل منگر که زرینوش استکه آن زر نه، از سرخی آتش است
سر سازگاری ندارد سپهرکمر بسته بر کین ما ماه و مهر
مشو جفت این جادوی زرقسازکه پنهانکُشست آشکارا نواز
برون لاف مرهمپرستی زنددرون زخمهای دودستی زند
ز شغل جهان درکش ایدوست دستکه ماهی بدین جوشن از تیغ رست
چو طوفان انصاف خواهی بودنترسد ز غرق آنکه ماهی بود
جهان چون دکان بریشمکشیستازو نیمی آبی دگر آتشیست
دهد حلقهای را ازینسو بهیوزان سو کند حلقهای را تهی
به گیتی پژوهی چه پاییم دیر؟که دودیست بالا و گَردیست زیر
بدان ماند احوال این دود و گردکه هست آسمان با زمین در نبرد
اگر آسمان با زمین ساختیز ما هر زمانش نپرداختی
نظامی گره برزن این بند رامترس و مترسان تنی چند را
به مهمانی بزم سلطان شدننشاید به ره بر پشیمان شدن
چو سلطان صلا دردهد گوش کنمی تلخ بر یاد او نوش کن
سکندر کزان جام چون گل شکفتستد جام و بر یاد او خورد و خفت
کسی را که آن می خورَد نوشبادبجز یاد سلطان فراموش باد
Müğənni, rudunu bir dindir barı,
Yada sal nəğmənlə o yatmışları!
Mənim dərdimə qal, sazımı sazla,
Bəlkə rahat yatım o xoş avazla!..
Gülə hücum etsə payız ruzgarı
Körpəykən quruyar tər budaqları.
Ölüm bir bəladır, çarə edilməz,
Onun çarəsini tapmayıb heç kəs.
Əcəl qızdırması yetişən zaman
Qalar həkimdən də əlacı pünhan.
Gecə köçüb getdi, ağladı şəbnəm,
Günəş şəfəq saçıb güləndə aləm
Artdı İskəndərin ahü naləsi,
Ucaldı çalınan zənglərin səsi.
Hər dərdə yüz çarə bilən Ərəstu
Bu dərdin önündə çarəsiz durdu.
Şahın sağaltmağa tapmayıb əlac,
Özünü görərək əlaca möhtac,
Şaha söylədi ki: "Ey şəfəqli şam,
Şahlar nur alıbdır şöləndən müdam!
Qalıbdır dərdinə həkimlər naçar,
Üzünü allaha çevirib yalvar.
Hələ haqlamamış coşğun sel bizi,
Niyə dəyişmədik öz yerimizi?
Bu şərab qədəhdən aşıb daşmadan,
Nə üçün ölmədim, çıxmadı bu can?
Dilərəm: bir tükün əsməsin sənin,
Bir tükün əskilsə ölərəm, yəqin!
Ancaq bir şərbətdir bu ölüm, gərək
Qoca da, cavan da, - hamımız içək!
Nə deyə bilərəm: iç bu badəni!
Çünki bihuş edər içəndə səni;
Nə də almaq olar qədəhi səndən,
Çünki şah bəzmində ədəbliyəm mən!
Əfsuslar olsun ki, bu nurlu çıraq,-
Qurtarıbdır yağı, - xamuş olacaq.
Ancaq yağsızlığın qalma dərdinə,
Bəlkə yağ yetişdi, oyandı yenə..."
İskəndər dedi ki: "Bu sözdən əl çək,
Əcəli yetəndə insan öləcək!
Əmrimdə deyildir dövr edən göylər,
Əlimdə deyildir Günəş, Ay, Ülkər...
Bir ovuc torpaqla bir qətrə suyam,
Bunlardan yoğrulub əzəldən mayam.
Haqqın sayəsində böyüdüm, artdım,
Nəhayət, elə bir rütbəyə çatdım
Ki, Şərqdən Qərbədək gəzdim hər yanı,
Keçirdim əlimə bütün dünyanı.
O zaman cahana bir şah idim mən,
Canımda can vardı, sağlamdı bədən.
İndi ki, zəiflik üz verdi cana,
Gərək səfər edəm başqa cahana.
Məğrurluq meylinə uyma ki, heyhat,
Dolmaz bu quyuya o abi-həyat!
Susuza eyləməz cəhənnəm əlac,
Sən o dörd çeşməli behiştdən söz aç.
Yalvarıb allaha, eylə ibadət,
Bəlkə o eyləyə mənə mərhəmət..."
Günəş köçüb getdi, qaraldı dünya,
O şahlar şahı da getdi yuxuya.
Qorxunc əjdahatək gecə qapqara,
Qatı bir qaranlıq çökdü yollara.
Daş qəlbli bir gecə, dəhşətli zülmət,
Zülmətdə kim görmüş şəfqət, mərhəmət?
İşləri düyünə salan ulduzlar
Sanki dodağına vurmuşdu mismar.
Bu oğru fələk də, oğrular tutan
Ay da qır küpünə düşmüşdü çoxdan.
Qapqara tüstüyə bürünmüş dünya,
Tüklə cəhənnəmdən asılmış guya.
Sanki ərimişdi şah səhərədək
İyirmi yeddinci gecəki aytək.
Anası yadına düşdü, İskəndər
Sarsıldı, ürəkdən oldu mükəddər.
Buyurdu, hüzura ağıllı, zirək
Rumlu katiblərdən biri gələrək,
Qələmi qapqara hislə doldurub,
Əziz anasına yazsın bir məktub.
Ana dili kimi şirin dil ilə
Ona and verərək başlasın belə:
"Anacan, sən məni eyləyəndə yad
Sıxma ürəyini, qoparma fəryad!"
Hər kim oxusaydı bu yazılanı
Qapqara görərdi bütün dünyanı.
Katib qələmini çərtdi qurtardı,
Ucuyla fələyin bağrını yardı.
Vərəqə əbiri yaydıqca qəşəng,
Kağız dönüb oldu müşkin bir ipək.
Yazanda o zərif mənalı sözü
Katibin heyrətdən qaraldı gözü
İnsanın gözünə işıq bəxş edən
Tanrının adına o yazdı əhsən:
"Bir olan allaha hamı möhtacdır,
Hamının dərdinə tək o əlacdır!"
Böyük yaradanı gətirib dilə
Katib məktubunu başladı belə:
"Məndən - İskəndərdən bu namə getsin,
Dörd yox, bircə olan anama yetsin.
Anacan, qətrəyə döndüsə çeşmə,
Su qabı suda da sınar, qəm çəkmə!
Ağacdan düşdüsə bir qızıl alma,
Narınctək rövnəqdən düşüb saralma!
Soldu, sarı-gülün getdi növrağı,
Qalsın qızıl gülün yaşıl budağı.
Anacan, bu sözə inanmıram mən:
Məhəbbət könüldə çox olur dildən.
Eşidib od tutar sinəndə ürək
Ki, şahlar gülünü aparıb külək.
Yanma, bəslədiyin balan qayıtmaz,
Əlini o yanan ürəyinə bas!
Zaman etsin səni bu oddan kənar,
Sənə səbir versin o pərvərdigar!
Səni and verirəm əmdiyim südə,
O şirin laylaya, o ilk öyüdə,
Dünyadan gənc getmiş bir övladına,
Ağlayan ananın o fəryadına,
Dinə əməl edən pak insanlara,
Dünyanı yaradan pərvərdigara,
Qanun-qayda qoyan hər peyğəmbərə,
Cənnətdə əbədi ömr edənlərə,
Torpağın altında həbs olanlara,
Behişt gülzarından zövq alanlara.
Bütün canlılara can verən cana,
Qəmdən nicat verən, can qurtarana,
Səxa dənizinin coşğunluğuna,
Vücudu yaradan haqq buyruğuna,
Adların fövqündə dayanan ada,
O nəqşə ki, ziynət verir vücuda,
Yeddi qat ucalan göy pərgarına.
Yeddi ulduzun da pak adlarına,
Allahı sevənin mərifətinə,
Şüur sahibinin fərasətinə,
Elmdən nurlanıb yanan hər şama,
Mərhəmət sahibi fazil adama,
Elə bir başa ki, bəxtə nur saçıb,
Elə ayağa ki, düz yollar açıb,
Pakizə fikirli, o saf ərənə,
Müşküllər açana, nicat verənə.
Darda qalanların pak niyyətinə.
Azad insanların xoş adətinə,
Yoxsulları sevən comərd sultana.
Sultantək gözü tox, yoxsul insana,
Sübhün gül-çiçəklə gülüşməsinə,
Gözlənməz təamın xoş düşməsinə,
Bidarın munisi səhər çağına,
Ağlar qəriblərin pak torpağına,
Yazıq məhbusların dərdi-dilinə,
Müqəddəs mehrabın nur qəndilinə,
Təşnə bir tifilin süd həsrətinə,
Naümid qocanın zəlalətinə,
Xəstə qəriblərin intizarına,
Döyülmüş yetimin göz yaşlarına,
Dərd-qəmdən guşəyə çəkilənlərə,
Şaxtadan dırnağı tökülənlərə,
Dərdlinin çarəsiz oyaqlığına,
Çarəsiz qalanın yazıqlığına,
Əzabdan sonrakı asudəliyə,
Pak, təmiz sevgiyə - aludəliyə,
Əqlin zəfərinə, ülviyyətinə,
Gizli ibadətin qüdsiyyətinə,
Şüura yol açan sözə, dastana,
Bəşər karvanını çəkən sarvana,
İnsanı içindən yeyən dərdlərə,
Qəddini pünhanı əyən dərdlərə,
Dözümsüz adamda səbrə, qüdrətə,
Gözəlin üzündə həya, ismətə,
Ümidsiz çəkilən son fəqanlara,
Dadına heç kimsə çatmayanlara,
Dinpərvər adamda olan inama,
Peyğəmbərə gələn vəhyə, ilhama,
Bütün insanların o son yoluna,
Hamıya əl tutub kömək olana,
İnsanı son yola salan qapıya,
Bizi ağuşuna alan qapıya,
Üzünü axtaran baxışlarıma,
Səsini eşitmək intizarıma,
Mənə bəslədiyin sonsuz həsrətə.
Düşdüyüm bu dərdə, bu fəlakətə,
Həmişə, hər yerdə dada çatana,
Can verib can alan o yaradana...
Anacan, bu məktub gəlib çatarkən
Çatıb qaşlarını kədərlənmə sən!
Bu dünya fanidir, əbəs ağlama,
Mənimçün yas tutma, qara bağlama!
Dünyanın əzəldən axırı budur,
Əyilmə ələmdən, mətanətlə dur!
Dünya bir kimsəyə qalmışsa əgər,
Səni də qoy üzsün bu dərd, bu kədər.
Ancaq bu dünyanı fani görəndə
Başqaları kimi toxtaq ol sən də!
Yox, əgər bunlara baxmayaraq sən
Mənimçün yasxana qurmaq istəsən,
Əvvəlcə şahanə bir məclis düzəlt,
Gözəl yeməklərdən bir süfrə bəzət,
Çağır qonaqlığa xalqı hər nə var,
Bütün gələnləri elə xəbərdar:
Təbrdə adamı yoxsa hər kəsin,
Buyursun süfrəyə, doyunca yesin!..
Əgər yemiş olsa onlardan biri,
Sən də ye dünyada acı qəmləri.
Heç kim o süfrəyə əl uzatmasa,
Sən də unut qəmi, heç batma yasa!
- Oğlum ölüb, - deyə çəkmə heç məlal.
Gəl, öz işlərinin qeydinəcə qal.
İkiqat uzun da olsaydı ömrüm,
Axır yenə bir gün vardı bu ölüm.
Ən uzun ömür də kifayət deyil,
Nə fərqi, yaşadın otuz, ya yüz il?
Behiştə getməkdən qorxarmı insan,
Minlərlə açar var, yol da çırağban.
Əbədi bir təxtə yiyələnərkən
Nə üçün razılıq eləməyim mən?
Yerində toz yoxdur, göyündə duman,
Niyə at sürməsin oraya insan?
Əlimdə qalmadı bu saxta saray,
Siz də səbr eləyin, salmayın haray!
Şəbdizim sıçradı çaydan o taya,
Məndən salam olsun dosta, aşnaya.
Bizi azad etdi zindandan fələk,
Hamı azad olsun görüm bizimtək!.."
Məktubu yazdırıb o, yola saldı,
Özü də cənnətə sarı yol aldı.
Gecəni sübh etdi dərdlə, əzabla,
Keçdi bütün günü min iztirabla.
Gecə öz təxtini yüklədi filə,
Yer saldı donunu göylərtək nilə.
Gün tutdu üzünü qüruba sarı,
Qaraldı üfüqdə qızıl saçları.
Aciz ulduzların əli büküldü,
Gümüş dırnaqları bir bir töküldü.
Şahın ağır-ağır yumuldu gözü,
Cırmaq-cırmaq oldu qəmərin üzü.
Bir örpək toxuyub gecə saçından.
Torpağın başına örtdü asiman.
Zənəbin ağzından alaraq zəhər,
Ayın boğazına onu tökdülər.
Başının üstündə görcək əcəli,
Şahın öz canından üzüldü əli.
Əsəbdən sıxıldı damarda qanı,
Bir anda sustaldı bədəni, canı.
Ölüm gözündəki qaranı aldı,
Səhərtək ağ üzü soldu, saraldı.
Candan bizar olub, canından keçdi.
Canını tapşırmaq vaxtı yetişdi.
Quş elə tez uçdu öz yuvasına
Sürətdə baxış da çatmadı ona.
Dünyada nə qədər bilicilər var,
Bu gizli işlərdən deyil xəbərdar.
Bunun çarəsini bir bilən varsa,
Özünə bir çarə edər bacarsa.
Köçüb bu dünyadan getdi İskəndər,
Ona ən yüksəkdə təxt düzəltdilər.
Dünyada min cürə yaxşılıq etdi,
Özüsə dünyadan incimiş getdi.
Həyat səhnəsində o düşdü dərdə.
Nəhayət, üzünə çəkildi pərdə.
Dolanıb görmüşdü o bir çox yeri,
Başqa bir yerəydi indi səfəri.
Hayana getsəydi böyük İskəndər,
Oradan verərdi hamıya xəbər.
Soraq gətirən yox bu son yolundan,
Nə üçün bir xəbər gəlmədi ondan?
Yoxsa, elə yerdir o yer ki, hər kəs
Getsə, qayıtmağa yol tapa bilməz?
Bunun da hikməti açılsaydı bir,
Pərdənin dalında qalmazdı heç sirr..
İskəndər bənzərdi yaşıl yarpağa,
Kəyan ağacından düşdü torpağa.
Açıldı belindən qızıl kəməri,
Zərrin bir beşikdə düzəldi yeri.
Tabutun içinə kafur səpdilər,
Çölünə düzüldü cəvahir, gövhər.
O qədər yayıldı ətrin səfası,
Çatdı Cudi dağa səxa dalğası.
Qərq edib kəfəni müşk ilə uda,
Qoydular nəşini qızıl tabuta.
Bir bədən gümüştək ağarıb solsa.
Nə fayda tabutu qızıldan olsa?
Şahın öz rəyincə verildi qərar,
Qoyuldu bir əli tabutdan kənar.
Ovcuna torpaq da töküb bir qədər,
Sonra hər tərəfə car çəkdirdilər:
"Görün yeddi ölkə hakimi olan
İskəndər dünyadan köçdüyü zaman
O saysız-hesabsız xəzinələrdən
Bir ovuc torpaqdır əlində gedən!
Sizin də dünyadan gedərkən ancaq
Payınız bir ovuc torpaq olacaq!..."
Şəhri Zurdan Misrə yola saldılar,
Hiylədən uzaqdır çünki o diyar.
İskəndəriyyəni etdilər vətən,
Onu taxta üstə atdılar təxtdən.
Kimə dağ çəkməmiş vəfasız cahan?
Kimdir bu kitabı bütün oxuyan?
Bu dəfə dəyişdi sarayda bəxti,
Torpağın altında quruldu təxti.
Dünyada olmamış əzəldən bəri
Əsla mehribanlıq, dostluq əsəri!
Aldı öz qoynuna o şahı məzar,
Daxmanı bağlayıb döndü adamlar.
Bu dünya çoxuna məqam bəxş edər,
Saxlamaz o yerdə axıra qədər.
Ömrü sona çatdı saysız insanın,
Hesabı bitmədi yenə dünyanın.
Nə bir qurtaran var ipdən boynunu.
Nə də bir tapan var ipin ucunu.
Əbəsdir, bu sirrə sərf etmə ömür,
Susmaqdan başqa bir əlac görünmür.
Dünyaya dərindən yetirsən nəzər,
Görərsən insanlar çəkibdir nələr!..
Dünyanın ki sonu əbəsmiş, əbəs,
Bu qədər sitəmə, əzaba dəyməz!
Bu lacivərd tağda nə gördük axır?
Onun sütunundan qan seli axır.
Bu sütunun odu Günəşdir, Aydır,
Gəl, o qəndilləri daş atıb sındır.
Ondakı qızılı rəngə aldanma,
Oddan qızarmışdır, sən qızıl sanma!
Bizimlə uyuşmaz əsla göy saray,
Bizim qəsdimizdə durmuş Günəş, Ay.
Bizimlə dost olmaz saxta cadugər,
Üzdə gülər bizə, dalda öldürər.
Guya məlhəm qoyar sağalsın yaran,
Ancaq yara vurar sənə arxadan.
Balıqtək dünyadan sən uzaq olsan,
Qurtarar zirehin səni qılıncdan!
Tufan başlayarsa almağa qisas
Balıqtək üzənlər əsla qərq olmaz.
İpək karxanası bil bu dünyanı,
Bir yanı sudursa, oddur bir yanı.
Orada hərlənən çox tağalaq var,
Biri boşalanda o biri dolar.
Dünyanın sirrini boşdur axtarmaq,
Üstü tüstü-duman, altı toz-torpaq.
Bu tozdan, tüstüdən görünür hər an
Çarpışır, vuruşur yerlə asiman!
Sazişə gəlsəydi göylə yer əgər,
Bizi yer üzündən süpürməzdilər...
Nizami, gəl qurtar axır sözünü,
Qorxutma özgəni, nə də özünü.
Sultanın bəzminə gedəndə mehman
Yolun yarısında olma peşiman.
Eşit sözlərini huşu-guş ilə,
Acı badəsini alıb nuş elə!
İskəndər bu camdan murada çatıb,
İçib o badəni, əbədi yatıb.
Sultan sağlığına kim içsə şərab,
Nuş olsun, içənlər olsun feyziyab!
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/ru/works/nizami-iqbalname-39
Клавиши ← → для перехода, R — случайное стихотворение
Другие произведения автора
О певец, заклинаньем не будешь ли радКлюч создать к жемчугам, вскрыть сверкающий клад?
Икбал-наме, глава 38Музыкант — птица зорь, им ведущая счет,Треть которая ночи, скажи мне, течет?
Икбал-наме, глава 40مغنی یک امشب بر آواز چنگخلاصم ده از رنج این راه تنگ
Икбал-наме, глава 41مغنی بدان ساز غمگیننوازدرین سوزش غم مرا چاره ساز
Стихи других поэтов
Sən istərsən qəlbimi parçala, qır, çeynə, əz,Mənim yenə bu yolda tükənməz bir canım var!
MeydanımaÇoxdan ürəyində tutmuşdun məni,İndi ki gəlmişəm, çıx meydanıma.
TəcnisQəni Mövlam, budur səndən diləkim,Gələ bir gün bu diyarə sevdiyim,
Deyişmə: Dağıstandan gələn gəlin— Lətif:Dağıstandan gələn gəlin, mən səni qonaq eylərəm,