Шараф-наме, глава 27
Что такое маснави?
Маснави: длинная поэма, где каждый бейт рифмуется внутри себя; обычно эпос или повесть.
بیا ساقی آن خون رنگین رزدرافکن به مغزم چو آتش بخز
میی کز خودم پای لغزی دهدچو صبحم دماغ دو مغزی دهد
کجا بودی ای دولت نیک عهدبه درگاه مهدی فرود آر مهد
چو آیی به درگاه مهدی فرودبه مهد من آور ز مهدی درود
ترا دولت از بهر آن خواند بختکه آرایش تاجی و زیب تخت
بتست آدمی را رخ افروختهجهان جامهای چون تو نادوخته
بنام ایزد آراسته پیکریز هر گوهر آراسته گوهری
بدست تو شاید عنان را سپردز تو پایمردی ز ما دستبرد
نشان ده مرا کوی و بازار توکه تا دانم آمد طلبکار تو
چنانم نماید که از هر دیارنداری دری جز در شهریار
بهرجا که هستی کمر بستهامبه خدمتگری با تو پیوستهام
ازین جام گفت آن خداوند هوشزهی دولت مرد گوهر فروش
بلی کاین چنین گوهر سنگ بستبه دولت توان آوریدن بدست
سکندر که با رای و تدبیر بودبه نیروی دولت جهانگیر بود
اگر دولتش نامدی رهنماینسودی سر خصم را زیر پای
گزارنده دانای دولت پرستبه پرگار دولت چنین نقش بست
که چون شد سر تاج دارا نهانبه اسکندر افتاد ملک جهان
همه گنج دارا ز نو تا کهنکه آنرا نه سر بود پیدا نه بن
به گنجینهٔ شاه پرداختندز دریا به دریا در انداختند
سریر و سراپرده و تاج و تختنه چندانکه آنرا توانند سخت
جواهر نه چندانکه آنرا دبیربیارد در انگشت یا در ضمیر
طبقهای بلور و خوانهای لعلطرایف کشان را بفرسود نعل
همان تازی اسبان با زین زرخطائی غلامان زرین کمر
نورد ملوکانه بیش از شمارشتر بار زرینه بیش از هزار
سلاح و سلب را قیاسی نبودپذیرنده را زو سپاسی نبود
دگر چیزهائی که باشد غریبوز او مخزن خاص یابد نصیب
چنان گنجی از سیم و زر خلاصبه مهر جهاندار کردند خاص
جهاندار از آن گنج اندوختهچو گنجی شد از گوهر افروخته
به گوهر فروزد دل تیره فاممگر شبچراغش ازینست نام
چو تاریک شاید شدن سوی گنجکه گنج آید از روشنائی به رنج
چرا روی آنکس که شد گنج یابز شادی برافروخت چون آفتاب
تو خاکی گرت گنج باید رواستکه بیخواسته خاک را کس نخواست
فروزندهٔ مرد شد خواستهکزو کارها گردد آراسته
زر آن میوه زعفران ریز شدکه چون زعفران شادیانگیز شد
سیاهان مغرب که زنگی فشندبه صفرای آن زعفران دلخوشند
سکندر چو دید آن همه کان گنجکه در دستش افتاد بی دسترنج
پرستندگان در خویش راهمان محتشم را و درویش را
از آن گنج آراسته داد بهربداد و دهش گشت سالار دهر
به گردان ایران فرستاد کسکزین در نگردد کسی باز پس
به درگاه ما یکسره سر نهیدهلاک سر خویش بر در نهید
بجای شما هر یکی بی سپاسنوازش گریها رود بی قیاس
بزرگان ایران فراهم شدندوز این داوری سخت خرم شدند
خبر داشتند از دل شهریارکه هست او به سوگند و عهد استوار
همه همگروهه به راه آمدندسوی انجمنگاه شاه آمدند
بدان آمدن شادمان گشت شاهاز آن پهلوانان لشکر پناه
جداگانه با هر یکی عهد بستکه در پایهٔ کس نیارد شکست
در گنج بگشاد بر هر کسیخزینه بسی داد و گوهر بسی
همان کار هر کس پدیدار کردبدان خفتگان بخت بیدار کرد
بداد آنچه در پیشتر بودشاندو چندان دگر در افزودشان
چو ایرانیان ان دهش یافتندسر از چنبر سرکشی تافتند
نهادند سر بر زمین یک زمانکله گوشه بردند بر آسمان
گرفتند بر شهریار آفرینکه یار تو بادا سپهر برین
سر تخت جمشید جای تو بادسریر سران خاک پای تو باد
کهن رفت و شاه نو ما توئینه خسرو که کیخسرو ما توئی
نپیچد کسی گردن از رای توسر ما و پائینگه پای تو
چو شه دید کز را ه فرخندگیبر ایرانیان فرض شد بندگی
در آن انجمنگاه انجم شکوهکه جمع آمد از هفت کشور گروه
بفرمود تا تیغ و لخت آورنددو خونریز را پیش تخت آورند
دو سرهنگ گردن برافراختهحمایل به گردن در انداخته
به سرهنگی از خونشان گل کنندرسن حلقشان را حمایل کنند
نخست آنچه از گنج زر گفته بودرسانید چندانکه پذرفته بود
چو نقد پذیرفته آورد پیشبرون آمد از عهده عهد خویش
بفرمود تا خوار کردندشانرسن کرده بر دار کردندشان
منادی برآمد به گرد سیاهکه این است پاداش خونریز شاه
کسی کین ستم خیزد از نام اوبدین روز باشد سرانجام او
نبخشود هرگز خداوند هشبر آن بنده کوشد خداوند کش
نظاره کنان شهری و لشگریبر انصاف و آزرم اسکندری
بر آن رسم و راه آفرین خوان شدندجهانجوی را بنده فرمان شدند
نشسته جهانجوی با بخرداناز آن دایره دور چشم بدان
دو رویه سماطین آراستهنشینندگان جمله برخاسته
کمر بستگان با کمرهای چستکمر در کمر گفتی از حلقه رست
سیاست گره بسته بر دست و پایز هر پیکری مانده نقشی بجای
چو دیواری از صورت آراستهجسد مانده و روح برخاسته
سکندر جهاندار دارا شکنبرافروخت چون شمع از آن انجمن
پس آنگاه با هر گرانمایهایسخن گفت بر قدر هر پایهای
نوا زادهٔ زنگه را باز جستطلب کرد و زنگار از آیینه شست
بپرسید کای پیر سال آزمایفکنده سرت سایه بر پشت پای
بسی سالها در جهان زیستیز کار جهان بیخبر نیستی
چو دیدی که دارا جفاپیشه گشتگناهی نه با من بد اندیشه گشت
از آنجا که راز جهان داشتینصیحت چرا زو نهان داشتی
چو آرد کسی را جوانی به جوشگنه پیر دارد که ماند خموش
نیوشنده از گرمی شاه رومبه روغن زبانی برافروخت موم
کمانی برآراست از پشت گوژپی و استخوان گشته همرنگ توز
سلاح سخن بست و ترکش گشادز جعبه کمان تیر آرش گشاد
نخستین ثنای جهاندار گفتکه بادا جهاندار با کام جفت
انوشه منش باد دارای دهرز نوشین جهان باد بسیار بهر
سرسبزش از شادی افراختهسر خصم در پایش انداخته
بسی پند گفت این جهاندیده پیرنشد در دل کینهور جای گیر
بسی شمع روشن که دودی نداشتنمودم به دارا و سودی نداشت
چو بخش سکندر بود تخت و جامز دارا چه آید به جز کار خام
چو گردون کند گردنی را بلندبه گردن فرازان در آرد کمند
به هندوستان پیری از خر فتادپدر مردهای را به چین گاو زاد
کجا گردد از سیل جوئی خراببجوی دگر کس در افزاید آب
ترا پای دولت فرو شد به گنجز بی دولتیهای دشمن مرنج
جوانی و شاهی و آزادهایهمان به که با رود و با بادهای
به کام از جوانی توانی رسیدچو پیری رسد گوشه باید گزید
به پیرایه سر گنبد لاجوردبه ضحاک و جمشید بین تا چه کرد
جهان پادشا چون شود دیر سالپرستنده را زو بگیرد ملال
دگر کاگهی دارد از مغز و پوستشناسد بد از نیک و دشمن ز دوست
ازو در دل هر کس آید هراسچو بینند کو هست مردم شناس
به افکندش چارهسازی کنندوزو دعوی بینیازی کنند
نویرا به شاهی برآرند کوسکه بر وی توانند کردن فسوس
از این روی کیخسرو و کیقبادبه پیری ز شاهی نکردن یاد
جهان بر دگر شاه بگذاشتندره کوه البرز برداشتند
به پوشیدن و خوردن نیک بهرشدند ایمن از خوردن تیغ و زهر
چو شه دید کان یادگار کیانخبر دارد از کار سود و زیان
به نیک و بد کارزارش رهستنبرد آزمایست و کار آگهست
بپرسید کان چیست در کارزارکه از بهر پیروزی آید به کار
سپه را چه تدبیر دارد بجایچه سختی کند مرد را سست پای
نبردآزمای جهاندیده گفتکه پیروزی آن پهلوان راست جفت
که در لشکر چون تو شاهی بودبفر تو یک تن سپاهی بود
چو فرمان چنین است کین خاک سستز بهر تو سدی برآرد درست
شنیدم ز جنگ آزمایان پیشکه از زور تن زهرهٔ مرد بیش
دلیریست هنجار لشگر کشیسرافکندگی نیست در سرکشی
به هنگام لشکر بر آراستنز لشگر نباید مدد خواستن
صبوری ز خودخواه و فتح از خدایکه لشگر بدین هر دو ماند بجای
چو پیروز باشی مشو در ستیزمکن بسته بر خصم راه گریز
گه ناامیدی بجان باز کوشکه مردانه را کس نمالید گوش
ز فالی که بر فتح یابی نخستدلی باید از ترس دشمن درست
چنین گفت رستم فرامرز راکه مشکن دل و بشکن البرز را
همین گفت با بهمن اسفندیارکه گر نشکنی بشکنی کارزار
شکستی کزو خون به خارا رسیدهم از دل شکستن به دارا رسید
شکسته دل آمد به میدان فرازولی کبک بشکست با جره باز
چو در دولتش دل فروزی نبودز کار تو جز خاک روزی نبود
دگر باره کردش سکندر سؤالکهای مهربان پیر دیرینه سال
شنیدم که رستم سوار دلیربه تنها تکاپوی کردی چو شیر
کجا او به تنها زدی بر سپاهگریز اوفتادی دران رزمگاه
غریب آیدم کز یکی تیغ تیزچگونه رسد لشگری را گریز
به پاسخ چنین گفت پیر کهنکه گردنده باشد زبان در سخن
چنان بود پرخاش رستم درستکه لشگر کشان را فکندی نخست
چو لشگر کش افتاده گشتی به تیغگرفتندی از بیم لشگر گریغ
کسی کو به تنها سپاهی شکستبدین چاره شد بر عدو چیرهدست
وگرنه نگنجد که در کارزارگریزد یکی لشگر از یک سوار
دگر باره گفتش به من گوی رازکه بازوی بهمن چرا شد دراز
چرا کشت بهمن فرامرز رابه خون غرقه کرد آن بر و برز را
چرا موبدانش ندادند پندکزان خاندان دور دارد گزند
چنین داد پاسخ جهاندیده مردکه بهمن بدان اژدهائی که کرد
سرانجام کاشفته شد راه اودم اژدها شد وطنگاه او
چو زد دهره بر پهلوانی درختشد از خانهٔ دولتش تاج و تخت
که دیدی که او پای در خون فشردکزان خون سرانجام کیفر نبرد
سکندر بلرزید ازان یاد کردچو برگ خزان لرزد از باد سرد
ز خونخوار دارا هراسنده گشتکه آسان نشاید برین پل گذشت
دگر باره درخواست کان هوشمنددر درج گوهر گشاید ز بند
فرو گوید از گردش روزگارجهانجوی را آنچه آید بکار
پس از آفرین پیر بیدار بختچنین گفت با صاحب تاج و تخت
که ملک جهان گرچه فرخ بتستمزن دست سخت اندرین شاخ سست
ز تاریخ نو تا به عهد کهنکه ماند که با ما بگوید سخن
کجا رستم و زال و سیمرغ و سامفریدون فرهنگ و جمشید جام
زمین خورد و تا خوردشان دیر نیستهنوزش ز خوردن شکم سیر نیست
گذشتند و ما نیز هم بگذریمکه چون مهره هم عقد یکدیگریم
مزن پنج نوبت درین چار طاقکه بی ششدره نیست این نه رواق
جهان چون تو داری جهاندار باشچو خفتند خصمان تو بیدار باش
سر از عالم ترسگاری براربترس از کسی کونشد ترسگار
رها کن رهی کان زیان آوردره بد خلل در گمان آورد
کرا باشگونه بود پیرهنبه حاجت بود بازگشتن به تن
تو زان ره که شد باژگونه نوردبخواه از خدا حاجت و باز گرد
چه بندی دل خود در آن ملک و مالکه هستش کمی رنج و بیشی و بال
به دانش ترا رهنمون کردهاندکه مال ترا حکم خون کردهاند
برنجد گلوئی که بی خون بودخفه گردد از خونش افزون بود
هران مال کاید درین دستگاهبران خفته دان تند ماری سیاه
ستودان این طاق آراستهستونی تهی دارد از خواسته
چو در طاق این صفه خواهیم خفتچه باید شدن با سیه مار جفت
دل از بند بیهوده آزاد کنستمگر نهای داد کن داد کن
ز بیداد دارا به ار بگذریگر او بود دارا تو اسکندری
ببین تا چه دید او ز کشت جهانتو نیز آن مکن تا نه بینی همان
چه کردی ببین تا جهان یافتیاز آن کن که اقبال ازان یافتی
شه از پاسخ پیر فرتوت سالگرفت آن سخن را مبارک به فال
ز خدمت کشی کرد و بنواختشبسی گنج زر پیشکش ساختش
بزرگان ایران ز فرهنگ اوترازو نهادند با سنگ او
شتابندگان از در بارگاهستایش گرفتند بر بزم شاه
کزین بارگه گر چراغی نشستفروزنده خورشیدی آمد به دست
ز ما گر شبی رفت روزی رسیدگلی رفت و گلشن فروزی رسید
جوی زر ز جویندهای روی تافتفرو دید و زر جست و گنجینه یافت
ز دریا دلی شاه دریا شکوهنوازش بسی کرد با آن گروه
چو دیدند شه را رعیت نوازز بیداد دارا گشایند راز
که تا دور او بود در گرم و سردکس از پیشه خویشتن برنخورد
ز خلق آن چنان برد پیوند راکه سگ وا نیابد خداوند را
به نیکان درآویخته بدسگالکسی را امانت نه بر خون و مال
تظلم کنان رفته زین مرز و بوممروت به یونان و مردی به روم
کسی را که نزدیک او سنگ بودز چندین سپاه آن دو سرهنگ بود
چو بد گوهران را قوی کرد دستجهان بین که چون گوهرش را شکست
سریر بزرگان به خردان سپردببین تا سرانجام چون گشت خرد
نه بس داوری باشد آن سست رایکه سختی رساند به خلق خدای
گرانمایگان را درآرد شکستفرومایگان را کند چیره دست
نه خسرو شد آن کس که خس پرورستخسی دیگر و خسروی دیگرست
نمانده درین ملک بخشایشینه در شهر و در شهری آسایشی
خراشیده از کینهها سینههاشده عصمت از قفل گنجینهها
خرابی درآمد بهر پیشهایبتر زین کجا باشد اندیشهای
که پیشهور از پیشه بگریختستبه کار دگر کس درآویختست
بیابانیان پهلوانی کنندملکزادگان دشتبانی کنند
کشاورز شغل سپه ساز کردسپاهی کشاورزی آغاز کرد
جهان را نماند عمارت بسیچو از شغل خود بگذرد هر کسی
اگر پیش ازین دادگر خفته بودهمان اختر گیتی آشفته بود
کنون دادگر هست فیروزمندازینگونه بیداد تا چند چند
هراسنده شد زین سخن شهریارمنادی برانگیخت اندر دیار
که هر پیشهور پیشه خود کندجز این گرچه نیکی کند بد کند
کشاورز بر گاو بندد لبادز گاو آهن و گاو جوید مراد
سپاهی به آیین خود ره بردهمان شهری از شغل خود نگذرد
نگیرد کسی جز پی کار خویشهمان پیشه اصلی آرد به پیش
ز پیشه گریزنده را باز جستبدان پیشه دادش که بود از نخست
عملهای هر کس پدیدار کردهمه کار عالم سزاوار کرد
جهان را ز ویرانی عهد پیشبه آبادی آورد در عهد خویش
جهان داشت بر دولت خویش راستجهان داشتن زیرکان را سزاست
O meynə qanını, ey saqi, tez dur,
Od almış xəz kimi beynimə doldur!
Etsin mey özümü unudan kimi,
İki məğz yaratsın mənə dan kimi.
Ey dövlət, hardasan, məni sevindir,
Mehdi qapısında taxtını endir.
Mehdi hüzuruna endiyin zaman
Bir salam gətir o, uca dərgahdan.
Bu dövlət onunçun sənə vermiş baxt
Ki, təndən yaraşıq tapsın tacü taxt.
Səninlə insanın üzü parıldar,
Bu dünya tikməmiş sən kimi paltar.
Tanrının adıyla doğan peykərsən,
Gövhərlər içində vahid gövhərsən.
Əlinə cilovu tapşırmaq olur,
Bizdəndir hər zəfər, sən mərdanə dur!
Göstər ki, hardadır qapın, bazarın
Ki, olum hər zaman mən tələbkarın.
Bilirəm, ey dövlət, tutmuşam soraq,
Qapındır şəhriyar qapısı ancaq.
Hər yerdə olsan da edərəm xidmət,
Hər zaman bəslərəm səmimi hörmət.
Odur ki, söyləyir ağıllı bir ər:
- Bu gövhər satana dövlətdir gövhər.
Doğrudur, belə bir gövhəri ələ
Keçirmək mümkündür yalnız dövlətlə.
İskəndərdə vardı ağıl və tədbir,
Dövlətin gücüylə oldu cahangir.
Ona olmasaydı rəhbər dövlət, baxt,
Olmazdı düşmənə qalib heç bir vaxt.
Dövlətə pərəstiş edən bir nəfər
Dövlət pərgarını belə nəqş edər:
Daranın ulduzu olunca nihan
İskəndərə qaldı bütün bu cahan.
Daraya mal olan təzə və köhnə,
Heç saya gəlməyən dolğun xəzinə,
Taparaq onları araşdırdılar,
Dənizdən dənizə quraşdırdılar.
O qədər tacü taxt və çadır vardı,
Onlara ölçülər, çəkilər dardı.
O qədər gövhər var, hesabdar belə
Nə barmaqla sayar, nə də ürəklə.
Tabaqlar, sinilər, büllurlu, zərrin,
Nalları söküldü yük çəkənlərin.
Cins ərəb atları - yəhəri qızıl,
Xəta qulamları - kəməri qızıl.
Qədərsiz şahanə paltar və qumaş,
Minlərcə lök dəvə, yükləri daş-qaş.
Paltarın, silahın sayı yox, sayan
Hesaba vurmağa tapmadı imkan.
Misalı olmayan əntiq-bahalı
Şeylər var xüsusi xəzinə malı.
Xəznədə nə qədər qızıl-gümüş var,
İskəndər adına sikkə vurdular.
O qədər xəzinə keçdi əlinə.
Oldu gövhər kimi yanan xəzinə.
Gövhərlə parladı qara ürəklər,
Şəbçıraq kəlməsi bundanmış məgər?!
İşıqdan xəzinə xoşlanmaz deyə,
Zülmətdə gedilir hər xəzinəyə.
Neçin bəs xəzinə tapanın üzü
Günəştək parlaqdır şadlıqdan gözü?
Torpaqsan, gərəkdir olsun xəzinən,
Sərvətsiz torpağı olarmı sevən?
Kişiyə sərvətdir verən yüksəliş,
Dünyada onunla doğrulur hər iş.
Qızıl bir meyvədir, zəfəran saçar,
Zəfəran kimi də qəlbini açar.
Məğribdə yaşayan hər qara zənci
O sarı qızıldan tapmış sevinci.
İskəndər gördü ki, bunca xəzinə
Zəhmətsiz olaraq keçdi əlinə.
Dərgaha ən sadiq hər bir nəfərə, -
Böyüyə, kiçiyə, yoxsul kəslərə
Var-dövlət verərək bəxtiyar etdi,
Dünyaya özünü hökmdar etdi.
İrana qasidlər edərək rəvan,
Dedi ki, dönməsin kimsə qapımdan.
İstəsən ki, başın qalsın səlamət,
Qapımda baş əyib elə itaət.
Bəxşişə, şəfqətə hüdud olmayan
Bu yerdə hər kişi tapar dövlət, şan.
İran başçıları axdı hər yerdən
Bu xeyirli işdən ürəkləri şən.
Şəhriyar qəlbindən tutdular xəbər,
Sözündə mətindir böyük İskəndər.
Elliklə yollara çıxdılar daha,
Sevinclə axdılar uca dərgaha.
Bu gəliş xoş gəldi şaha, onlara,
Ordunun pənahı pəhləvanlara.
Peymanlar bağlandı, söz verdi gerçək:
Kimsənin rütbəsi əksilməyəcək.
Xəzinə açıldı xalqın üzünə,
Verdi hər birinə gövhər, xəzinə.
Hər kimin nə qədər vardı sərvəti,
İkiqat çoxaldı varı, dövləti.
Hər şəxsin işini aşikar etdi,
Yatanı oyatdı, bəxtiyar etdi.
İranlı o açıq əli görüncə
İtaət edərək daldı sevincə.
Alnını sürtərək torpağa, yerə,
Külahı ucaltdı uca göylərə.
Dedilər: “Eşq olsun, şəhriyar, sənə,
Hər zaman yar olsun ruzigar sənə!
Haqqındır Cəmşidin taxtı, xəracı,
Öpər ayağını şahların tacı.
Yeni şahımızsan, getdi o gedən,
Şah nədir? Bizlərə Keyxosrov sənsən!
Kim boyun qaçırar sənin əmrindən?
Çəkmənin altıdır bu baş, bu bədən”.
Şah gördü bir neçə xoş tədbir daha,
İranlı itaət elədi şaha.
O ulduz şövkətli bəzmə hər yerdən,
Yığıncaq toplandı yeddi kişvərdən.
Əmr etdi: qılınc, teşt gəlsin meydana!
Qanlılar çəkilsin taxt ayağına!
Başını dik tutan iki sərvəri,
Boynuna həmayil keçirənləri
Qəhr ilə boyayıb al-əlvan qana,
Kəndirdən həmayil vursun boynuna.
Onlara verilən böyük vədələr,
Qızıl, gümüş, inci, cavahir, gövhər
Məclisə töküldü xəzinəsindən,
Şah baş qaçırmadı öz vədəsindən.
Sonra da ölümlə eylədi təhqir,
Tez dara çəkdirdi boynunda kəndir.
Ordunun içində carçı çəkdi car:
“Daranın qatili bunlardır, bunlar!
Hər xain işlərsə belə xəyanət
İşinin cəzası budur nəhayət.
Ağanı öldürən bəndəni, zinhar,
Hansı bir ağıllı kimsə bağışlar?”
Bu halı görüncə şəhərli, ordu
İskəndər ədlinə təhsin oxudu.
Adil olduğunu yəqin etdilər,
Əmrinə yer-göydən bağlandı kəmər.
Yığıldı məclisə ağıllı kəslər.
Ordan uzaq olsun bəd, yaman gözlər.
Üz-üzə səf çəkdi hər iki ordu,
Oturan kimsələr ayağa durdu.
Sıx kəmər bağlamış kəmərbəstələr,
Kəmərlər sanki bir halqadan keçər.
Padişah yürütdü elə siyasət,
Hər candan qaldı bir qurumuş surət.
Sanki bir surətdən bəzənmiş divar,
Ruh uçmuş, yalnız bir quru cəsəd var.
İranı, Daranı yenən İskəndər
Məclisdə şam kimi oldu cilvəgər.
Dəyərli kəslərə hər gün yanaşdı,
Hər kəsin ağlınca bir söhbət açdı.
İgid Fəribərzi tez dəvət etdi,
Çox hörmət göstərdi, məhəbbət etdi.
“Ey qoca pəhləvan, - söylədi ona, -
Başın kölgə salmış öz ayağına.
Dünyada illərcə ömür sürdün sən,
Bixəbər deyilsən dünya işindən.
Gördün ki, zülmdür Dara ayini,
Mən kimi suçsuzla bağlarkən kini.
Dünyanın sirrini bilirkən, neçin
Daradan öyüdü sən əsirgədin?
Gənclik hər kişini coşduran zaman
Qocanın susması deyilmi nöqsan?”
Şahın hiddətini görüb dinləyən
Yağlı bir dil ilə söz açdı birdən.
Təzimdən belini əydi kamantək,
Saralıb sifəti lap zəfərantək.
Sözlə silahlandı, yayı açaraq,
Qutudan oxları bir-bir saçaraq,
Öncə İskəndəri çox öydü belə:
“Qol-boyun olsun şah öz diləyilə!
Dünyanın sərvəri olsun kamikar,
Ömründən kam alsın uca şəhriyar!
Gənc başın sevinclə ucalsın hər an,
Çəkmənin altında sürünsün düşman.
Bu qoca nəsihət etdi nə qədər,
O kinli qəlbinə etmədi əsər.
Ona çox göstərdi işıqlı çıraq,
Bunlar da vermədi bir fayda ancaq.
Tacü taxt verdiyi zaman İskəndər
Tədbirsiz bir Dara nə edə bilər?
Bir başı ucaltmaq istərsə dövran
Kəməndə düşəcək boyun ucaldan.
Bir qoca eşşəkdən yıxıldı hinddə,
Ölənin oğluysa varlandı Çində.
Sel gəlib bir arxı pozarsa əgər,
Su axıb başqa bir çaya tökülər.
Sənə xəzinələr verərkən dövran
İncimə düşmənin yoxsulluğundan.
Azadə bir şahsan, hələ gənc ikən
Çalğını, qədəhi buraxma əldən.
İstəyə gəncliklə mümkündür çatmaq,
Qocalıq gəldimi, axtar bir bucaq.
Qocalıq çağında çərxin inadı,
Cəmşidə, Zöhhaka nələr qurmadı?
Padşaha qocalıq gəldimi, bişəkk,
Pərəstiş edənlər üz döndərəcək.
Əsrarı duyandır, seçər hər zaman
Yaxşını yamandan, dostu düşməndən.
Görüncə insanı tanıyandır bu,
Hər kəsin qəlbinə çökəcək qorxu.
Yıxmağa birlikdə edərlər tədbir,
Deyərlər mənfəət verən deyildir.
Alət olmaq üçün istəklərinə
Gənc bir şah qoyarlar onun yerinə.
Onunçun Keyxosrov, həm də Keyqubad
Şahlığı etmədi qocalıqda yad.
Şahlığı başqa bir şaha tərk etdi,
Əlbürzün yolunu tutaraq getdi.
Yeməkdən, içməkdən nəşə aldılar,
Zəhərli qılıncı salim qaldılar”.
Şah gördü Kəyandan yadigar olan
Yaxşını, yamanı seçir hər zaman.
Yaxşını, yamanı seçir, ayıqdır,
Döyüşdə sınanmış, sözü açıqdır.
İskəndər bir daha sordu o pirdən:
“Düşməni döyüşdə nə şeydir yenən?
Nə şeydir ordunu mətin saxlayan?
Nə şeydir ordunu qorxuya salan?”
Davada sınanmış qoca namidar
Dedi: “O pəhləvan olur bəxtiyar
Ki, səntək padşahın ordusundadır,
Səninlə özünü bir ordu sanır.
Uca fərmanınla bu zəif torpaq
Səninçin bir möhkəm qələ quracaq.
Eşitdim bir keçmiş döyüşçüdən mən:
Ürək qüvvətlidir can qüvvətindən.
Şahım, ordu çəkmək cəsarət istər,
Heç aciz qalarmı igid hünərvər?
Ordunu meydana çəkərkən gərək
Padişah ummasın ondan bir kömək.
Mətanət sənindir, kömək Tanrıdan,
Bunlardır ordunu mətin saxlayan.
Düşməni yenərkən unutma bunu:
Bağlama düşmənin qaçmaq yolunu.
Ümidin qırılsa, ürəkdən çalış,
Mərdin qulağını buran olmamış.
Uğurlu zamanda zəfər gözləyən
Düşmən qorxusunu silsin könüldən.
Zal oğlu söyləmiş mərd Fəramərzə:
- Könlünü qırma, sal Əlbürzə lərzə.
Bəhmənə söyləmiş həm İsfəndiyar:
- Qəlbini qırmayan bir ordu qırar.
Çünki öz qəlbini qırmışdı Dara,
Qanını qorxaqlıq tökdü daşlara.
Qorxulu ürəklə meydana girdi,
Lakin qorxusunu o gizlədirdi.
Qəlbinə bir işıq salmadı dövlət,
Oldu bu döyüşdə torpağa qismət”.
İskəndər yenidən soruşdu ondan:
“Ey illər yaşamış qoca pəhləvan,
Eşitdim, Zal oğlu atın belində
Tək həmlə edərmiş dava çölündə.
Özünü orduya vurduğu zaman
Qaçardı ordular qarşı durmadan.
Səbəb nə, kəskin bir qılıncdan belə
Qorxaraq bir ordu dağılır çölə?”
Gözəlcə bir cavab verdi pəhləvan:
“Söylərkən dilimiz dönər çox zaman,
Doğrudur, Rüstəmin qurduğu tədbir
Ən igid ərləri dənlərdi bir-bir,
Başçılar düşüncə qara torpağa
Ordu da qorxaraq başlar qaçmağa.
Kim ki təkbaşına bir ordu yenər,
Belə bir tədbirlə qazanar zəfər.
Doğrusu inanmaz buna bir insan,
Böyük ordu qaçsın tək bir atlıdan”.
İskəndər yenə də soruşdu ondan:
“Bu sirri aç mənə, qoca pəhləvan
Neçin Fəramərzi öldürdü Bəhmən?
Qanına boyadı o mərdi nədən?
Etməsin deyə bu ocağa zərər,
Nəsihət vermədi neçin möbidlər?”
Belə cavab verdi sınaqlı kişi:
“Bəhmən əjdahatək gördü bu işi.
Azdırdı yolundan fələk Bəhməni,
Əjdahanın ağzı oldu vətəni.
Ağaca baltanı vurdu pəhləvan,
Ayrıldı tacından, qızıl taxtından.
Ayağı batmışdı bu qədər qana,
Səadət gülməzdi belə insana”.
Necə ki, küləkdən bir yarpaq titrər,
Bu sözdən titrədi, əsdi İskəndər.
“Bu körpü asanca keçilməz” dedi,
Daranın qanından dəhşətə gəldi.
Gövhər xəznəsindən qoca pəhləvan,
İstədi bəndləri açsın durmadan.
Anlatsın dünyanı bu gedişindən,
Cahangirə layiq hər bir işindən.
Padşahı bir qədər öydükdən sonra,
Pəhləvan ərz etdi o tacidara:
“Bu dünyanın mülkü bənzər bir bağa,
Əlini bərk vurma kövrək budağa.
Bu təzə tarixdən köhnəyə qədər
Kim qalmışdır versin doğru bir xəbər?
Hanı Rüstəmi-Zal, Simürğ ilə Sam,
Firiduni-Fərhəng, o Cəmşid və cam?
Yer yedi, keçmədi çox zaman belə,
Yeməkdən qarnı, bax, doymamış hələ.
Köçdülər, bu növbət yetəcək bizə,
Zəncirtək bağlıyıq bir-birimizə.
Dörd tağ altında beş növbət nə gərək?
Şeşdərsiz olurmu bu doqquz fələk?
Bu dünya sənindir, ol ona dayaq,
Düşmənlər yatarkən oyaq ol, oyaq!
Başını qorxusuz dünyadan qoru,
Çəkin o kəsdən ki, bilməyir qorxu,
Uzaq ol bir yol ki, ziyan gətirir,
Bulaşıq bir yola güman gətirir.
Diləkçin kim köynək geysə tərsinə,
Duayla avanda çevirər yenə.
Səni də tərs olan hər əyri yoldan,
Dua et, düz yola qaytarsın yəzdan.
Qəlbini çalmasın bu mal, bu dövlət,
Azı bir zillətdir, çoxu fəlakət.
Ağıllı kimsə yol göstərmiş sana,
Malını bənzətmiş candakı qana.
Zəiflik çoxalar qan olanda az,
Qan çox olan zaman tutular boğaz.
Hər yerdə ki, dövlət, sərvət artmışdır,
Üstündə qara bir ilan yatmışdır.
Bəzəkli göylərin tağına bax sən,
Sütunları boşdur vardan, dövlətdən.
Bir tağın altında yaşayıb, anla,
Cüft olmaq gərəkmi qara ilanla?
Bihudə bəndləri qır qəlbdən, yetər,
Sitəmkar deyilsən, ədalət göstər.
Daranın zülmünü gəl sil zehnindən,
Çünki o Daraydı, sən İskəndərsən.
Bax, nə məhsul verdi Daraya cahan,
Elə etmə, sən də görərsən ondan.
Nə etdi ki, sənə ram oldu cahan,
Taleyin ondadır, ayrılma ondan!”
Qocanın sözündən şah çiçəkləndi,
“Uğurlu bir faldır” deyə şənləndi.
Qocanın sözünü saydı bir xidmət,
Ona bağışladı çox böyük sərvət.
İran başçıları xidmətdə durdu,
Onun daşlarıyla tərəzi qurdu.
Uzaqdan gələnlər şən dərgahına,
Şahanə məclisə etdilər səna.
Bu dərgahda əgər söndü bir çıraq,
Yerində bir Günəş doğdu ən parlaq.
Gün gəldi, bir gecə getdisə bizdən,
Bir çiçək soldusa, güldü bir gülşən.
Birisi arpaca qızıl itirdi,
Ararkən xəzinə ələ gətirdi.
Geniş bir qəlb ilə dəniz şövkətli
Hamıya göründü çox mərhəmətli.
Padşahı görüncə rəiyyətpərvər,
Daranın zülmündən nə demədilər.
İstidə, soyuqda Dara dövründə
Bir ağ gün görmədi kimsə ömründə.
Birliyi ölkədən elə ayırdı,
“İt də yiyəsini tanımayırdı”.
Yaxşılar qəlbində doğdu qorxu, kin,
Kimsə öz canından olmadı əmin.
Zülümdən qurtaran dedi hər yanda:
“Mürüvvət rumlarda, mərdlik Yunanda”.
Bu qədər ordunun içində ancaq
İki sərkərdəyə şah inanaraq,
Zalım olanlara verdi güc, qüvvət,
Nəhayət, qolunu qırdı təbiət.
Böyüklük verdi kim kiçiksə ona,
Özü də büründü alçaq bir dona.
Padişah sayılmaz elə bir kimsə
Tanrının xalqına əziyyət versə.
Fəlakət verir hər dəyərli şəxsə,
Böyüklük, riyasət verir nakəsə.
Alçaqlıq becərən şahmı sayılır?
Alçaqlıq başqadır, şahlıq başqadır.
Ölkədə qalmadı bəxşiş, səxavət,
Şəhərlər bir gün də olmadı rahət.
Xəzinə qıflından asıldı ismət,
Yaralar qəlbi kin, zülüm, ədavət.
Ölkədə tərk oldu sənət, sənətkar,
Heyhat, bundan böyük fəlakətmi var?
Sənətkar əl çəkmiş öz sənətindən,
Başqa bir sənətə yapışmış cəbrən.
Pəhləvanlıq edər çöldən gələnlər,
Çöldə şahzadələr qarovul çəkər,
Əkinçi əl qatmış ordu işinə,
Əsgərlər başlamış əkin-biçinə.
Hər kəs sənətində olmasa azad,
Dünya bu gedişlə olurmu abad?
Çünki bundan əvvəl yatmışdı Dara,
Dünyanın ulduzu geymişdi qara.
Bu gün ən bəxtiyar padşahımız var,
Bu zülüm nə qədər, nə qədər yaşar?
Bu sözdən həyəcan aldı tacidar,
Xalqa belə xəbər verdi carçılar:
“Sənətkar getməsə öz sənətinə,
Yaxşı iş görsə də suçludur yenə.
Əkinçi öküzdən kömək istəsin,
Tarladan, kotandan dilək istəsin.
Ordu işlərinə qayıtsın əsgər,
Şəhər işlərinə getməli şəhər.
Yalnız öz işinə getsin hər kişi,
Bərk tutsun əvvəldən bildiyi işi”.
Çağırdı hər sənət atan kişini,
Tapşırdı onlara köhnə işini.
Hər kəsin işini çıxardı üzə,
Bir dünya parlatdı, gəlməsin gözə!
Qurtardı dünyanı xərabəlikdən,
Dövründə bu dünya oldu bir gülşən,
Onun hökmü ilə dövr etdi cahan,
Dünyanı saxlayar ağıllı insan.
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/ru/works/nizami-serefname-27
Клавиши ← → для перехода, R — случайное стихотворение
Другие произведения автора
Ширин в ее края примчал художник снова, —Но встреча не сбылась: там не было Хосрова.
Хосров и Ширин, глава 34Победы ключ сверкнул и грозен стал: могучРассудок — золотой преодолений ключ.
Хосров и Ширин, глава 35Сказитель говорил: мое познанье пей.Когда Хосров Парвиз, домчавшись до степей,
Хосров и Ширин, глава 36Когда свое зерно крестьянин бросит чистым, —Родится чистым то, что было в прахе мглистом.
Стихи других поэтов
Əyyami-nəhsdə qəmər əqrəbdəBir neçə kəslərə siyasət oldu,
BilməyəOl deyil şair ki, şeirin ehtiramın bilməyə,Dəvayi-şeir eyləyə, amma məqamın bilməyə.
GözlərinƏqlimi başımdan etdi təğyirDilbər, sənin bu məstanə gözlərin
TufanaBiydad! Çərxi-gərdun saldı bizi əmanə,Sənsiz dönübdü ey gül, gözüm yaşı tufanə.