Шараф-наме, глава 40
Что такое маснави?
Маснави: длинная поэма, где каждый бейт рифмуется внутри себя; обычно эпос или повесть.
بیا ساقی آن زر بگداختهکه گوگرد سُرخ است ازو ساخته
به من ده که تا زو دوایی کنممس خویش را کیمیایی کنم
فَرَس خوشتَرَک ران که صحرا خوش استعنان در مکش، بارگی دلکش است
به نیکوترین نام از این جای زشتبباید شدن سوی باغ بهشت
نباید نهادن بر این خاک دلکزو گنج قارون فرو شد به گل
ره رستگاری در افکندگیستکه خورشید جمع از پراکندگیست
همی تا بود راه پر نیشتردر او سود بازارگان بیشتر
چو ایمن شود ره ز خونخوارگاندر او کم بود سود بازارگان
در آن گنجخانه که زر یافتندره از اژدها پر خطر یافتند
همان چرب کاو مرد شیرینگزارچنین چربی انگیخت از مغز کار
که چون شه به غزنین درآمد ز بلخبه یکسو شد از آب دریای تلخ
ز بس سر که بر آستان آمدشتمنای هندوستان آمدش
درین شغل با زیرکان رای زدکه دولت مرا بوسه بر پای زد
همه ملک ایران مرا شد تمامبه هندوستان داد خواهم لگام
چو من سر سوی کید هندو نهمازو کینه و کید یکسو نهم
گر آید به خدمت چو دیگر کساننباشم بر او جز عنایترسان
وگر با من او در سر آرد ستیزمن و گردن کید و شمشیر تیز
ز پهلو به پهلو بگردانمشنشیند بهجایی که بنشانمش
چو مرکب سوی راه دور آورمسر تیغ بر فرق فور آورم
چو از فور فوران ربایم کلاهسوی خان خانان گرایم سپاه
وز آنجا شوم سوی چاچ و طراززمین را نوردم به یک ترکتاز
دلیران لشکر بزرگان بزمپذیرا شدندش بدان رای و عزم
به روزی که نیک اختری یار بودنمودار دولت پدیدار بود
سکندر برافراخت سریر سپهرروان کرد مرکب چو رخشنده مهر
ز غزنین درآمد به هندوستانره از موکبش گشت چون بوستان
بر آن شد که در مغز تاب آوردسوی کید هندو شتاب آورد
به تاراج ملکش درآید چو میغدهد ملک او را به تاراج تیغ
دگر ره به فرمان فرزانگاننکرد آنچه آید ز دیوانگان
جریده یکی قاصد تیزگامفرستاد و دادش به هندو پیام
که گر جنگ رایی برون کش سپاهکه اینک رسیدم چو ابر سیاه
وگر بر پرستش میان بستهایچنان دان که از تیغ من رستهای
سر نرگس آنگه درآید ز خوابکه ریزد بر او ابر بارنده آب
گل آنگه عماری درآرد به باغکه خورشید را گرم گردد دماغ
بجوشم بجوشد جهان از شکوهبجنبم بجنبد همه دشت و کوه
بهجایی نخسبد عقاب دلیرکه آبی توان بستن او را به زیر
گر آنجا ز سر مویی انگیختهستبدین جا سر از مویی آویختهست
وگر هست کوه شما تیغدارکند تیغ من کوه را غارغار
گر از بهر گنج آرم آنجا فریشبه مغرب زر مغربی هست بیش
گرم هست بر خوبرویان شتاببه خوارزم روشنترست آفتاب
جواهر نجویم در این مرز و بومکزین مایه بسیار دارم به روم
به هند آمدن تیغ هندی به دستکباب ترم باید از پیل مست
مخور عبرهٔ هند بییاد منکه هندوتر از توست پولاد من
چو سر بایدت، سر متاب از خراجوگر نه نه سر با تو ماند نه تاج
فرستاده آمد به درگاه کیدسخن در هم افکند چون دام صید
فرو گفت با او سخنهای تیزگدازانتر از آتش رستخیز
چو کید آنچنان آتش تیز دیدازو رستگاری به پرهیز دید
که خوابی در آن داوری دیده بودز تعبیر آن خواب ترسیده بود
دگر کز جهانگیری شهریارخبر داشت کورا سپهرست یار
گه کینه با شاه دارا چه کردز حد حبش تا بخارا چه کرد
نه رای آمدش روی از او تافتنز فرمان سوی فتنه بشتافتن
بدانست کاو را دران تاب تیزچگونه ز خود باز دارد ستیز
به خواهشنمودن زبان بر گشادبسی آفرین شاه را کرد یاد
که چون در جهان اوست هشیارترجهانداری او را سزاوارتر
همش پایهٔ تخت بر ماه بادهم آزرم را سوی او راه باد
نبودهست جز مهر او کار منسبب چیست کاید به پیکار من؟
اگر گنج خواهد فدا سازمشگر افسر، هم از سر بیندازمش
وگر میل دارد به جان خوشمبه دندان گرفته به خدمت کشم
وگر بندهای را فرستد ز راهسپارم بدو گنج و تخت و کلاه
ز مولایی و چاکری نگذرمسکندر خداوند و من چاکرم
گر او نازش آرد، من آرم نیازمگر گردد از بنده خشنود باز
وگر باژگونه بود داوریکه شه میل دارد به کینآوری
ز پرخاش او پیش گیرم رحیلنیندازم این دبه در پای پیل
چو من سر بگردانم از رزم اوشود باطل از خون من عزم او
اگر رای دارد که کم گیردمبپایم چه درد شکم گیردم
گر آرد سپه پای من لنگ نیستدگر سو گریزم، جهان تنگ نیست
بلی گر کند عهد با من نخستبه شرطی که آن عهد باشد درست
که نارد به من غدر و غارتگریوزین در به یکسو نهد داوری
دهم چار چیزش که بی پنجمندبه نوباوگی برتر از انجمند
یکی دختر خود فرستم به شاهچه دختر؟ که تابنده خورشید و ماه
دویم نوشجامی ز یاقوت نابکزو کم نگردد بهخوردن شراب
سوم فیلسوفی نهانیگشایکه باشد به راز فلک رهنمای
چهارم پزشگی خردمند و چستکه نالندگان را کند تندرست
بدین تحفه شه را شوم حقشناساگر شه پذیرد پذیرم سپاس
فرستاده پذیرفت کاین هر چهاراگر تحفه سازی بر شهریار
در این کشورت شاه نامی کندبه پیوند خویشت گرامی کند
ز نامآوران برکشد نام تونتابد سر از جستن کام تو
چو هندو مَلِک دید کهآن پاکمغزندارد بدین کار در پای لغز
ز پیران هندو یکی نامدارفرستاد با قاصد شهریار
بدین شرط پیمانی انگیختهسخن چرب و شیرین برآمیخته
فرستادگان بازگشتند شادهمان قاصد پیر هندونژاد
سوی درگه شهریار آمدنددر آن باغ چون گل به بار آمدند
چو هندو سراپردهٔ شاه دیدمه خیمه بر خیمهٔ ماه دید
درآمد زمین را به تارک برفتپیامی که آورد با شاه گفت
چو پیشینه پیغامها گفته شدسخن راند از آنها که پذیرفته شد
صفت کرد از آن چار پیکر به شاهکه کس را نبود آنچنان دستگاه
دل شه در آن آرزو جوش یافتطلب کرد چشم آنچه در گوش یافت
به عزمی که آن تحفه آرد به چنگنبود از شتابش زمانی درنگ
پس آنگاه با هندوی نرمگویبه سوگند و پیمان شد آزرمجوی
بلیناس را با دگر مهترانفرستاد و سربسته گنجی گران
یکی نامه کهالماس را موم کردهمه هند را هندوی روم کرد
نبشت از سکندر به کید دلیرز تند اژدهایی به غرنده شیر
فریبندگیها در او بیشمارکه آید نویسندگان را به کار
بسی شرط بر عذر آزرم اوبرانگیخته با دل گرم او
چو نامهنویس این وثیقت نوشتمثالی به کافور و عنبر سرشت
بلیناس با کاردانان رومسوی کید رفتند از آن مرز و بوم
چو دانای رومی در آن ترکتازبه لشگرگه هندو آمد فراز
دل کید هندو پر از نور یافتز کیدی که هندو کند دور یافت
پرستش نمودش به آیین شاهکه صاحبکمر بود و صاحبکلاه
ببوسید بر نامه و پیش بردکلید خزانه به هندو سپرد
فرو خواند نامهٔ دبیر دلیرکه از هیبت افتاد گردون به زیر
Saqi, ver ərinmiş o saf qızıldan,Qırmızı kükürdü odur doğuran.
Mənə ver, dərmantək tutiya edim,Misimi onunla kimiya edim.
Həvəslə sür atı, xoşdur bu çöllər,Cilovu çəkmə ki, atındır dilbər.
Gözəl bir ad ilə çirkin dünyadanKöçərək tut cənnət bağında məkan.
Bağlanma torpağa, gəl həzər eylə,Qarunu udmuş öz xəzinəsiylə.
Dinclikdir qurtuluş, gəl, olma sərkəş,Dağınıq olmaqla yığcamdır Günəş.
Qorxulu, zəhmətli olduqca yollar,Ticarət əhlinin qazancı artar.
Yollar quldurlardan olsa səlamət,Bazar əsnafına olmaz mənfəət.
Qaydadır, hər yerdə xəzinə vardır,Yolunda qorxunc bir əjdaha yatır.
Sözə yağ, bal qatan o dehqan yenəBelə yağ, bal qatır işin məğzinə:
Padişah Qəzneyndən Bəlxə aşınca,O acı dənizdən uzaqlaşınca,
O qədər sərvərlər ona baş vurdu,Hindistan səfəri qarşıda durdu.
Ağıllı kəslərlə etdi məsləhət:“Bax, ayaqlarımdan öpür bu dövlət,
İranın torpağı ovcum içində,Atımı çevirmək istərəm Hində.
Öncə Keyd üstünə ordu tökərəm,Kin ilə hiylədən mən əl çəkərəm.
Başqa kəslər kimi baş əysə mana,Köməkdən başqa şey etmərəm ona.
Mənimlə başlasa qızğın savaşı,Qılıncımla düşər o şəxsin başı.
Bu yandan o yana çevirrəm, bir dəÇökdürrəm onu mən bildiyim yerdə.
Ordumu çəkərəm uzaq səfərə,Bir qılınc vuraram Fura bir kərə.
Qaparam tacını, mal olar yurdu,Çin, Xəta üstünə çəkərəm ordu.
Oradan gedərəm Təraza, Çaça,Dünyanı gəzərəm at çapa-çapa”.
İgidlər, sərdarlar hamı yer-yerdənÇox məmnun qaldılar bu xoş xəbərdən.
Ulduzu ona yar olduğu gündə,Dövləti kamala dolduğu gündə,
İskəndər başını göylərə vurdu,Parlayan günəştək tərpəndi ordu.
Qəzneyndən atıldı tez Hindistana,Yollar şövkətindən döndü bostana.
İstədi başlarda yaxsın tüstünü,Durmadan alsın tez Keydin üstünü.
Buludtək oynadı talan fikrilə,Mülkünü qılıncla keçirsin ələ.
Görmədən ağıllı kəslər məsləhətEtmədi azğınlar kimi hərəkət.
Yelayaq qasidlə o gün İskəndərO Keydə göndərdi belə bir xəbər:
“Çarpışmaq istərsən, durma, ordu çək!Ha, indi yetişdim qara buludtək.
Baş əyib əmrə bel bağlamış olsan,Qurtuldun, demək, bu kəskin qılıncdan.
Yuxudan o zaman nərgiz oyanar,Üstündə yağmurlu bir bulud oynar.
Günəşin dimağı olduqca azər,Bağları, daşları çiçəklə bəzər.
Dəhşətlə kükrəsəm, inlər bu dünya,Tərpənsəm, yerindən oynar dağ, qaya.
Alçaqda yatarmı ovçu bir şahin,Altına coşğun sel, ya ki, su keçsin?
Bir tükün kinlə baş qaldırsa orda,Yüz başı bir tükdən asaram burda.
Dağ-daşın qılınctək olsa da kəskin,Qılıncım köhülə çevirər, çəkin.
Qızılçün gəlmədim Hind ölkəsinə,Məğribdə azmıdır gövhər, xəzinə?
Gözəllər ardınca çapmaq nahaqdır,Xarəzmin günəşi daha parlaqdır.
Əldə Hind qılıncı gəldim “Hind” deyə,Sərxoş fil ətindən kabab yeməyə.
Yemə Hind xəracı məni anmadan,Ürəyim hindli bir poladdır, inan!
Başını sevirsən, gəl mənə ver bac,İskəndər yoxsa nə baş qoyar, nə tac!”
Keyd ilə gəlincə qasid üz-üzə,Tor kimi sözünü caladı sözə.
Ona çox kəsərli sözlər söylədi,Hər sözü tutuşan bir atəş idi.
O kəskin sözləri Keyd eşidincə,Qorunmaq fikrilə çəkindi öncə.
O gecə görmüşdü qarışıq yuxu,Yozmaqdan canına düşmüşdü qorxu.
Bilirdi: İskəndər olmuş cahangir,Fələkdir hər işdə onunla əlbir.
Düşmənlik neylədi, bax, o Daraya,Nə etdi Həbəşə, Rey, Buxaraya.
Məsləhət görmədi üz çevirməyi,Onun meydanına kinlə girməyi.
Bilmədi, üstünə gəlmişkən düşman,O necə qurtulsun bu vuruşmadan?
Qorxudan başladı rica etməyə,Şahı çox yad etdi “afərin” deyə:
“Bilirəm, zəkidir, həm də çox ayıq,Tək ona yaraşır bu cahandarlıq.
Taxtının rütbəsi alçaldır Ayı,Böyüklük haqqıdır, yox onun tayı.
Hörmətdən başqa mən nə etdim ona?Nə üçün çağırır məni meydana?
Xəzinə istərsə, hamısı qurban,Əmr etsə, ataram tacı başımdan.
Canıma qəsd etsə xoşdur, nə deyim,Dişimlə edərəm hüzura təqdim.
Yoldan da bir bəndə göndərsə mənə,Taxtımı, tacımı tapşırram ona.
Kiçiklik həddini əsla keçmərəm,İskəndər ağadır, mən bir nökərəm.
O mənə naz etsə, yalvararam mən,Narazı qalmasın öz bəndəsindən.
Mənimlə döyüşü o lazım görsə,Atını kin ilə üstümə sürsə,
Axaram o coşğun Nil ayağına,Ataram canımı fil ayağına.
Başımı qaçırsam kinli döyüşdən,Qırılar inadı, əzmi bu işdən.
Məqsədi mülkümdən salmaqsa itkin,Minnətlə razıyam, nə gərək bu kin?
Kükrəyib qoşunla çıxsa qarşıya,Qaçaram, dar deyil başıma dünya.
Əvvəldən mənimlə bağlasa peyman,Söz versə, sözündə dursa hər zaman,
Talandan əl çəksə, dost olsa mana,Qapımdan kinini atsa bir yana,
Verərəm dörd şey ki, beşincisi yox,İşığı, dəyəri ulduzdan da çox.
Birinci, qızımı göndərrəm şaha,Nə qız, bir günəşdir, aydır dərgaha.
İkinci, yaqutdan bir camdır, qış-yazİçdikcə o camdan şərab azalmaz.
Üçüncü, filosof - gizlini görən,Göylərin sirrini bilən, göstərən.
Dördüncü, təbibdir, hər dərdi bilir,Ondan hər xəstəyə bir şəfa gəlir.
Hədiyyə verərəm edərsə qəbul,Təşəkkür edərək deyərəm: sağ ol!”
Elçi baş əyərik dedi: “Bu şeylər,Hədiyyə gedərsə, böyük İskəndər.
Mülkündə başını göyə ucaldar,Qohum olduğundan hörmətin tutar.
Adını adlılar içində çəkər,Hər bir istəyinə rəğbət göstərər”.
Hind şahı gördü var ağlı, anlağı,Möhkəmdir, büdrəyən deyil ayağı.
Söylənən sözləri - şərti tutaraq,Sözə bir qədər də yağ, bal qataraq,
Bir qoca hindlini bu işə görəElçiylə göndərdi uca hüzurə.
Şahın dərgahına gələrək onlar,Oldular bağçada gül saçan bahar.
Görüncə hindli o sərapərdəni,Ayparası Aydan uca xeyməni,
Torpağa baş vurub içəri girdi,Əvvəlcə salamı şaha yetirdi.
Mərasim bitincə o hindli birdən,Söz açdı qəbulə keçən şeylərdən.
Dörd şeydən danışıb söylədi: “Ey şah!Heç kəsdə tapılmaz belə bir dəsgah”.
Bu istək coşdurdu onun qəlbini,Göz görmək istədi eşitdiyini.
Töhfəni tez ələ almaq fikriylə,Bir an da olsa səbr etmədi belə.
Şirindil hindliylə uca hökmüranSöylənən şərtlərlə bağladı peyman.
Bəlinas və başqa kəslərlə yenəGöndərdi örtülü, ağır xəzinə.
Göndərdi alması mum edən məktub,Bütün Hindistanı ram edən məktub.
Yazıldı Keydə bu bir hökmürandan,Qızğın əjdahaya müdhiş aslandan.
Bu məktub hər katib işinə yarar,İçində nə qədər gözəlliklər var.
Ürək qızğınlığı üz verdi şaha,Dostluq şərtlərini artırdı daha.
Qələmi o katib alınca ələ,Məktubu yoğurdu müşkü ənbərlə.
Bəlinas, bir neçə rumlu birlikdə,Məktubu aldılar Hind şahı Keydə.
Bəlinas at çapdı bir an durmadan,Hind qərargahına çatdığı zaman
Keydin saf qəlbini şən, parlaq gördü,Hindli hiyləsindən çox uzaq gördü.
Baş əydi, çünki o, bir tacidardır,Hörmətli taxtı, həm qurşağı vardır.
İrəli gedərək öpdü naməni,Hindliyə tapşırdı o xəzinəni.
Məktubu o katib oxudu əzbər,Qorxudan yerlərə əyildi göylər.
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/ru/works/nizami-serefname-40
Клавиши ← → для перехода, R — случайное стихотворение
Другие произведения автора
سرِ نامه نام جهاندار پاکبرارندهٔ رستنیها ز خاک
Шараф-наме, глава 25Подойди, виночерпий! Вино ты подашьИ отмеришь сегодня мне несколько чаш!
Шараф-наме, глава 26Круговой своей чаши, о кравчий, огнемДай сиянье всему, я мечтаю о нем:
Шараф-наме, глава 27بیا ساقی آن خون رنگین رزدرافکن به مغزم چو آتش بخز
Стихи других поэтов
Tanrı üçün əlac elə dərdimə,Səndən ötrü mən ha düşdüm yüz dərdə.
EylərsənDil mənə verübsən, könül ağyarəBilmənəm ki sən nə xəyal eylərsən
Bu qızınBir xəlvətdə fürsət bulub tutasanTər xınalı nazik əlin bu qızın
OlduQəhbə fələk, bu gün bir iş işlədi,Məni yardan ayrı salacaq oldu,