Шараф-наме, глава 42
Что такое маснави?
Маснави: длинная поэма, где каждый бейт рифмуется внутри себя; обычно эпос или повесть.
بیا ساقی آن آب چون ارغوانکزو پیر فرتوت گردد جوان
به من ده که تا زو جوانی کنمگل زرد را ارغوانی کنم
سعادت به ما روی بنمود بازنوازندهٔ ساز بنواخت ساز
سخن را گزارش به یاری رسیدسخنگو به امیدواری رسید
گزارشکنان تیز کن مغز راگزارش ده این نامهٔ نغز را
نبرده جهاندار فرخ نبردخبر ده که با فور فوران چه کرد
گزارندهٔ حرف این حسب حالز پرده چنین مینماید خیال
که چون شاه فارغ شد از کار کیدگهی رایِ می کرد و گه رای صید
روان کرد لشگر به تاراج فورز پیروزیش کرد یکباره دور
چو شه تیغ را برکشید از نیامبداندیش را سر درآمد به دام
همه ملک و مالش به تاراج دادسرش را ز شمشیر خود تاج داد
چو افتاده شد خصم در پای اوبه دیگر کسی داده شد جای او
وز آنجا به رفتن علم برفراختکه آن خاک با بادپایان نساخت
سه چیز است کان در سه آرامگاهبود هر سه کم عمر و گردد تباه
به هندوستان اسب و در پارس پیلبه چین گربه زینسان نماید دلیل
جهاندار چون دید کان آب و خاکز پوینده اسبان برآرد هلاک
ز هندوستان شد به تبت زمینز تبت درآمد به اقصای چین
چو بر اوج تبت رسید افسرشبه خنده درآمد همه لشگرش
بپرسید کهاین خنده از بهر چیستبهجاییکه بر خود بباید گریست
نمودند کاین زعفرانگونه خاککند مرد را بیسبب خندهناک
عجب ماند شه زان بهشتی سوادکه چون آورد خندهٔ بیمراد
به دشواری راه بر خشک و ترهمیبرد منزل به منزل به سر
ره از خون جنبندگان خشک دیدهمه دشت بر نافهٔ مشک دید
چو دید آهوی دشت را نافهدارنفرمود کهآهو کند کس شکار
به هر جا که لشگر گذر داشتیبه خروارها نافه برداشتی
چو لختی بیابان چین درنوشتبه آبادی آمد ز ویرانه دشت
چو مینا چراگاهی آمد پدیدکه از خرمی سر به مینو کشید
به هر پنج گامی در آن مرغزارروانه شده چشمهای خوشگوار
هوای خوش و بیشههای فراخدرختان بارآور سبز شاخ
روان آب در سبزهٔ آبخوردچو سیماب در پیکر لاجورد
گیاهان نو رسته از قطره پرچو بر شاخ مینا برآموده در
پی آهو از چشمه انگیختهچو بر نیفهها نافهها ریخته
سم گور بر سبزه خاریده جایچو بر سبز دیبا خط مشکسای
سوادی که در وی سیاهی نبودوگر بود جز پشت ماهی نبود
سکندر چو دید آن سواد بهیز سودای هندوستان شد تهی
در آب و چراگاه آن مرحلهبفرمود کردن ستوران یله
یکی هفته از خرمی یافت بهربر آسود با پهلوانان دهر
دگر هفته روزی پسندیده جستکزو فال فیروزی آید درست
بفرمود تا کوس بنواختنداز آن مرحله سوی چین تاختند
دهلزن چو شد بر دهل خشمناکبرآورد فریاد از باد پاک
چو آیینهٔ چینی آمد پدیدسکندر سپه را سوی چین کشید
نشستند بر تازی تیز جوشهمه خاره خفتان و پولاد پوش
هوای خوش و راه بیخار بودوگر بود خار انگبین دار بود
ز شیرین گیاهان کوه و درهشکر یافته شیر آهو بره
بر آن صیدگه چون گذر کرد شاهمعنبر شد از گرد او صیدگاه
هر آهو که با داغ او زاده بودز نافهکِشی نافش افتاده بود
گوزنی کزو روی بر خاک داشتبه چشمش جهان چشم تریاک داشت
جهانجوی میشد چو غرنده شیرجهنده هژبری شکاری به زیر
شکار افکنان در بیابان چینبپرداخت از گور و آهو زمین
حریر زمین زیر سم ستورشده گور چشم از بسی چشم گور
به مقراضهٔ تیر پهلو شکافبسی آهو افکنده با نافهٔ ناف
ادیم گوزنان سرین تا بهسرز پیکان زر گشته چون کان زر
کمان شهنشه کمین ساختهگوزنی به هر تیری انداخته
به نقاشی نوک تیر خدنگتهی کرده صحرای چین را ز رنگ
به نخجیر کرد در آن صیدگاهیکی روز تا شب بسر برد راه
چو ترک حصاری ز کار اوفتادعروس جهان در حصار اوفتاد
ز سودای او شب چو هندو زنیشده جو زنان گرد هر برزنی
شهنشه فرود آمد از بارگیهمان لشگرش نیز یکبارگی
به تدبیر آسایش آورد راینجنبید تا روز مرغی ز جای
چو خاتون یغما به خلخال زرز خرگاه خلخ برآورد سر
جهانی چو هندو به دود افکنیچو یغما و خلخ شد از روشنی
ز کوس شهنشه برآمد خروشبه یغما و خلخ در افتاد جوش
شه عالم آهنج گیتی نورددر آن خاک یکماه کرد آبخورد
طویله زدند، آخُر انگیختندبه سبز آخران بر علف ریختند
خبر شد به خاقان که صحرا و کوهشد از نعل پولاد پوشان ستوه
درآمد یکی سیل از ایران زمینکه نه چین گذارد نه خاقان چین
شتابنده سیلی که بر کوه و دشتز طوفان پیشینه خواهد گذشت
تگرگش زمین را ثریا کندهلاک نهنگان دریا کند
سیاه اژدهایی که در هیچ بومنیامد چو او تند شیری ز روم
حبش داغ بر روی فرمان اوستسیه پوشی زنگ از افغان اوست
به دارا رسانید تاراج راز شاهان هندو ستد تاج را
چو فارغ شد از غارت فوریانکمر بست بر کین فغفوریان
گر آن ژرف دریا درآید ز جایندارد دران داوری کوه پای
بترسید خاقان و زد رای ترسکه بود از چنان دشمنی جای ترس
به هر مرزبان خطی از خان نبشتکه در مرز ما خاک با خون سرشت
ز شاه خطا تا به خان ختنفرستاد و ترتیب کرد انجمن
سپاه سپنجاب و فرغانه رادگر مرزداران فرزانه را
ز خرخیز و از چاچ و از کاشغربسی پهلوان خواند زرین کمر
چو عقد سپه برهم آموده شددل خان خانان برآسوده شد
به کوه رونده درآورد پایچو پولاد کوهی روان شد ز جای
دو منزل کم و بیش نزدیک شاهطویله فرو بست و زد بارگاه
شب و روز پرسیدی از شهریارکه با او چه شب بازی آرد به کار
نهان رفته جاسوس را باز جستکه تا حال او بازگوید درست
خبر دادش آن مرد پنهان پژوهکه شاهیست با شوکت و با شکوه
دها و دهش دارد و مردمیفرشته است در صورت آدمی
خردمند و آهسته و تیزهوشبه خلوت سخنگو به زحمت خموش
به سنگ و سکونت برآرد نفسنکوشد به تعجیل در خون کس
ستم را زبان عدل را سود ازوخدا راضی و خلق خشنود ازو
نیارد ز کس جز به نیکی به یادنگردد به اندوه کس نیز شاد
ندیدم کسی کاو بر او دست بردنه مردانهای کاو ز بیمش نمرد
مگر تیرش از جعبه آرش استکه از نوک او خاره با خارش است
چو شمشیر گیرد بود چون درخشچو می بر کف آرد شود گنج بخش
چو نقد سخن در عیار آوردهمه مغز حکمت به کار آورد
سخن نشنود کان نباشد درستنگیرد پذیرفتهٔ خویش سست
به هر جایگه رونقانگیز کاربجز در شبستان و جز در شکار
به نخجیر کردن ندارد درنگشکیبا بود چون رسد وقت جنگ
جهان ایمن از دانش و داد اوملک بر ملک زاد بر زاد او
به میدان سر شهسواران بودبه مستی به از هوشیاران بود
چو خندد خیالی غریب آیدشچو طیبت کند بوی طیب آیدش
فراوانشکیب است و اندکسخنگه راستی راست چون سروبن
سیاست کند چون شود کینهورببخشاید آنگه که یابد ظفر
لبش در سخن موج طوفان زندهمه رای با فیلسوفان زند
به تدبیر پیران کند کارهاجوانان برد سوی پیگارها
پناهد به ایزد به بیگاه و گاهنیفتد به بد مرد ایزد پناه
چو در زین کشد سرو آزاد رابر اسبی که پیل افکند باد را
هم آورد او گر بود زنده پیلکم از قطره باشد بر رود نیل
مبادا که اسبش حروفی کندکه از چرم شیر اسب خونی کند
پس و پیش چنبر جهاند چو مارچب و راست آتش زند چون شرار
ملوکی کز افسر نشان داشتندجهان را به لشگر کشان داشتند
جز او نیست در لشگرش تیغزنزهی لشگر آرای لشگر شکن
نیندیشد از هیچ خونخوارهایمگر کز ضعیفی و بیچارهای
فراخ افکند بارگه را بساطبه اندازه خندد چو یابد نشاط
نبیند ز تعظیم خود در کسیچو بیند نوازش نماید بسی
خزینه است بخشیدن گوهرشطویله بود دادن استرش
به خواهندگان گر کسی زر دهدبه جای زر او شهر و کشور دهد
مرادی که آرد دلش در شماردهد روزگارش به کم روزگار
چو خاقان خبر یافت زان بخردیشکوهید از آن فره ایزدی
به آزرم خسرو دلش نرم شدبسیچش به دیدار او گرم شد
بر اندیشهٔ جنگ بر بست راهبهانه طلب کرد بر صلح شاه
به شاه جهان قصه برداشتندکه ترکان چین رایت افراشتند
شهنشه مثل زد که نخجیر خامبه پای خود آن به که آید به دام
اگر با من او همنبردی کندنه مردی که آزادمردی کند
مراد شما را سبک راه کردبه ما بر ره دور کوتاه کرد
چنان آرمش چین در ابروی تنگکه در چین بگرید بر او خاره سنگ
سپیده دمان کز سپهر کبودرسانید خورشید شه را درود
دبیر عطارد منش را نشاندکه بر مشتری زهره داند فشاند
یکی نامه درخواست آراستهفروزانتر از ماه ناکاسته
سخن ساخته در گزارش دو نیمیکی نیمه ز امید و دیگر ز بیم
دبیر قلمزن قلم برگرفتنخستین سخن ز آفرین درگرفت
جهانآفریننده را کرد یادکه بی یاد او آفرینش مباد
خدایی که امید و آرام ازوستدل مرد جوینده را کام ازوست
به بیچارگی چارهٔ کار مادر آب و در آتش نگهدار ما
چو بخشش کند ره نماید به گنجچو بخشایش آرد، رهاند ز رنج
جهان را نبود از بنه هیچ سازبه فرمان او نقش بست این طراز
گزیده کسی کاو به فرمان اوستبر او آفرین کهآفرینخوانِ اوست
چو کلک از سر نامه پرداختندسخن بر زبان شه انداختند
که این نامه ز اسکندر چیرهدستبه خاقان که بادا سکندر پرست
به فرمان دارای چرخ کبودز ما باد بر جان خاقان درود
چنان داند آن خسرو دادبخشکه چون ما درین بوم راندیم رخش
نه بر جنگ از ایران زمین آمدیمبه مهمان خاقان چین آمدیم
بدان دل که از راه فرمانبریکند میهمان را پرستشگری
به شهر شما گر بلند آفتابز مشرق کند سوی مغرب شتاب
من آن آفتابم که اینک ز راهز مغرب به مشرق کشیدم سپاه
سیه تا سپیدی گرفتم به تیغبدادم به خواهندگان بیدریغ
ز حد حبش عزم چین ساختمز مغرب به مشرق زمین تاختم
ز پایینگه آفتاب بلندسوی جلوه گاهش رساندم سمند
به هندوستان کاشتم مشک بیدبکارم به چین یاسمین سپید
اگر ترسی از پیچ دوران منمپیچان سر از خط فرمان من
وگر پیچی از امر من رای و هوشبپیچاندت چرخ گردنده گوش
به جایی میاور که این تند شیربه نخجیر گوران درآید دلیر
بگردان پی شیر ازین بوستانمده پیل را یاد هندوستان
بلا بر سر خود فرود آورندکه بر یاد مستان سرود آورند
ببین تا ز شمشیر من روز جنگچه دریای خون شد به صحرای زنگ
چگونه ز دارا نشاندم غرورچه کردم بهجای فرومایه فور
دگر خسروان را به نیروی بختبه سر چون درآوردم از تاج و تخت
گر ایدون که آید فریدون به منگرفتار گردد همیدون به من
به هر مرز و بومی که من تاختمز بیگانه آن خانه پرداختم
کسی کاو مرا نیکخواهی نمودز من هیچ بدخواهی او را نبود
چو دادم کسی را به خود زینهارنگشتم بر آن گفته زنهار خوار
زبانم چو بر عهد شد رهنموننبردم سر از عهد و پیمان برون
به یغما و چین زان نیارم نشستکه یغمایی و چینی آرم به دست
مرا خود بسی دُر دریایی استغلامان چینی و یغمایی است
به زیر آمدن ز آسمان بر زمینبسی بهتر از ملک ایران به چین
چه داری تو ای ترک چین در دماغکه بر باد صرصر کشانی چراغ
به جای فرستادن نزل و گنجچرا با هزبران شدی کینهسنج
فرود آمدن چیست بر طرف راهچو سد سکندر کشیدن سپاه
اگر قصد پیکار ما ساختیبخوری بر آتش برانداختی
وگر پیش اقبال باز آمدیکجا عذر اگر عذر ساز آمدی
خبر ده مرا تا بدانم شمارکه در سَله مارست یا مهرهمار؟
سپاه از صبوری به جوش آمدندز تقصیر من در خروش آمدند
هزبرانم آهوی چین دیدهاندکم آهوی فربه چنین دیدهاند
بریدند زنجیر شیران مندلیرند بر خون دلیران من
پر تیر و منقار پیکان تیزکنند از شغب جعبه را ریز ریز
سنانْ چشم در راه ِ این دشمن استگر آنجا منی، گُرز من صد من است
غلامان ترکم چو گیرند شستز تیری رسد لشگری را شکست
اگر خسرو شست میران بودهم آماج این شست گیران بود
چو بر دودهای دود من برگذشتاگر نقش چین بود، شد دود دشت
ز پیوند آزرم چون بگذرممباد آبم ار با کس آبی خورم
سنانم چنان اژدها را خوردکه طوفان آتش گیا را خورد
چو تیرم گذر بر دلیران کندنشانه ز پهلوی شیران کند
گرم ژرف دریا بود هم نبردز دریا برآرم بر شمشیر گرد
وگر کوه باشد بجوشانمشبه زنگار آهن بپوشانمش
به همپنجهای پیل را بشکنمشه پیلتن بلکه پیلافکنم
سرین خوردن گور و پشت گوزنندارد بر شیر درنده وزن
چو شاهین بحری درآید به کاردهد ماهیان را ز مرغان شکار
شما ماهیانید بیپا و چنگمرا اژدها در دهن چو نهنگ
سگان نیز کان استخوان میخورندبه دندانِ چون تیغ، نان میخورند
به هر جا که نیروی من پی فشردمرا بود پیروزی و دستبرد
چو کین آوری، کینسِتانی کنمشوی مهربان، مهربانی کنم
اگر گوهرت باید و گر نهنگز دریای من هر دو آید به چنگ
ندیدی مگر تیغم انگیختهنهنگی و گوهر بر او ریخته
من آن گنج و آن اژدها پیکرمکه زهر است و پازهر در ساغرم
به نزد تو از گنج و از اژدهاخبر ده به من تا چه آرد بها
گر آیی، تنت در پرند آورموگر نی، سرت زیر بند آورم
درشتی و نرمی نمودم تو رابدین هر دو قول آزمودم تو را
اگر پایخاکی کنی بر دَرَمچو خورشید بر خاک چین بگذرم
و گر نی دراندازم از راه کینهمه خاک چین را به دریای چین
چو نامه بخوانی نسازی درنگنمایی به من صورت صلح و جنگ
تغافل نسازی که سیلاب تیزبه جوش است در ابر سیلاب ریز
زباندان یکی مرد مردم شناسطلب کرد کز کس ندارد هراس
فرستاد تا نامهٔ نغز بردبه مهر سکندر به خاقان سپرد
چو خاقان فرو خواند عنوان شاهفرو خواست افتادن از اوجگاه
از آن هیبتش در دل آمد هراسکه زیرک منش بود و زیرک شناس
دو پیکر خیالی بر او بست راهکه بر شه زنم یا شوم نزد شاه
دو رنگی در اندیشه تاب آوردسر چارهگر زیر خواب آورد
Saqi, ver mənə o qırmızı sudanKi, ondan qocalar gəncləşir hər an.
Ver, ondan parlasın gənclik ulduzu,Bu sarı gülləri edim qırmızı.
Ox, yenə üz verdi şənlik, səadət,Çalğıçı çalğıya göstərdi rəğbət.
Yazılan şeirdən xəbər tutdu yar,Şairin ölməyən ümidləri var.
Ey tarix söyləyən, dimağı parlat!Bu incə şeirimi, durma, aydınlat!
Söylə, döyüşlərdə böyük İskəndərFurların başına gətirdi nələr?
Məqsədə uyğun nəql edən əhli-hal,Pərdədən göstərir belə bir xəyal:
Keyd ilə girincə sülhə hökmüdar,Gah gülgün mey içər, gah edər şikar.
Furu talan üçün göndərdi ordu,Bəxtiyar ömrünə son zərbə vurdu.
Qılıncı çəkincə qından tacidar,Düşmənin kəlləsi oldu tarü mar.
Mülkünü büsbütün eylədi tarac,Qoydu qılıncından başına bir tac.
Düşməni düşüncə qədəmlərinə,Ölkəni tapşırdı başqa birinə.
Oradan tərpəndi, ucaldı bayraq,Atlara etmədi saziş bu torpaq.
Üç şey üç ölkədə fəlakət alır,Hər üçü məhv olur, ömrü azalır:
İranda fil, Çində pişik, Hinddə atMəhv olur, açmayır əsla qol-qanad.
İskəndər gördü ki, o abü hava,Yelayaq atlara etməyir vəfa
Tibetə tərpəndi tez Hindistandan,Oradan tez Çinə keçdi hökmüran.
Tibetin dağına çatınca ordu,Səbəbsiz sürəkli qəhqəhə vurdu.
“Belə qəhqəhəyə, - sordu, - səbəb nə?Burda insan ancaq ağlar özünə”.
Dedilər: “Zəfəran rəngli bu torpaq,İnsanı səbəbsiz güldürür ancaq”.
Padşaha maraqlı göründü bu iş,Neçin bu qəhqəhə, neçin bu rəviş?
Dənizi, qurunu, çətin çölləri,Keçərkən hey mənzil-mənzil irəli,
Yolu ov qanından qupquru gördü,Çölləri müşk ilə dopdolu gördü.
Ceyranı görüncə çöldə nafədar,Əmr etdi gözəl bir ceyran vurdular.
Hər yerdən sel kimi ordu axardı,Çöllərdən xalvarla nafə yığardı.
Çin səhralarından keçdi bir zaman,Abadlığa çatdı böyük hökmüran.
Bir çəmən göründü, cənnətdən də şən,Başını behiştə dayamış gülşən.
Hər tərəf yamyaşıl, gözəl gülzardı,Hər dörd-beş addımda çeşmə axardı.
Xoş iqlim, xoş hava, sıx, geniş orman,Yamyaşıl, meyvəli ağacdı hər yan.
Saf çaylar, çeşmələr axır hər yerdə,Gümüştək parıldar mavi peykər də.
Şeh düşmüş, ən lətif, ən təzə otlarBir düzüm incidir sanki parıldar.
Çeşmənin başında ceyran izi var,Yamyaşıl çəmənlər müşk ilə dolar.
Maral dırnağını çəmənə çalmış,Yaşıllıq üstünə müşkün xətt salmış.
Tapılmaz boz bir yer, hər tərəf otlaq,Varsa da boz təpə - daşlıqdır ancaq.
İskəndər görüncə o gözəl yeri,Hindistan şövqündən çəkildi geri.
Atları, əmr etdi uca tacidar,O sulu otlağa boş buraxdılar.
Bir həftə şən həyat sürdü vüqarla,O yerdə dincəldi pəhləvanlarla.
O biri həftədə gözəl gün seçdi,Elə ki, uğurlu gün ələ keçdi,
Köç təbli çaldırdı uca tacidar,O yerdən sürətlə Çinə çapdılar.
Təbilçi dolduqca acığa, qəhrə,Təbildən qopurdu bağırtı, nərə.
Çinin al güzgüsü şəfəq saçarkən,Ordunu Çin səmtə çəkdi hökmüran.
O polad və zireh geyimli ordu -Hər biri yelqanad ata oturdu.
Hava saf, gözəldir, yollar tikansız,Varsa da tikanlar, ballı, ziyansız,
Dağların, çöllərin dadlı otundanŞəkərli süd əmər hər körpə ceyran.
Ovlaqdan keçərkən şanlı İskəndər,Tozundan çöllərə yayıldı ənbər.
Şahın damğasını daşıyan ceyranGöbək salmış müşkün ağırlığından.
Oxundan torpağa üz qoyan ceyran,Gözündə tiryəktək görünür cahan.
Kükrəyən aslandı ulu cahandar,Sıçrayan qaplandı altında şikar.
O qədər ov etdi rumlu İskəndər,Ceyrandan, maraldan boşaldı çöllər.
Atlar dırnağından ipək çöl, çəmən,“Ceyrangöz” olmuşdu ceyran gözündən.
Qabırğa deşən ox çəkirdi nərə,Ceyran da, müşk də düşürdü yerə.
Başdan dırnağadək hər maral, ceyranMədənə dönmüşdü qızıl oxlardan.
Padşahın kamanı pusquda durur,Hər oxa bir maral, bir ceyran vurur.
Oxların etdiyi incə nəqqaşlıqÇöllərin rəngini silmişdi artıq.
Ovlaqda ona ov oldu əyləncə,Vaxtını keçirdi bir gün, bir gecə.
Dünyanın gəlini, dilbər gözəli,Hasara düşüncə göylər gözəli,
Eşqindən gecə bir hindli qadıntək,Sehr etdi, fəzaya saçdı min bəzək.
Öz köhlən atından İskəndər endi,Ordu da onunla bərabər endi.
Rahatlıq etməyə qərar verdilər,Quş da tərpənmədi səhərə qədər.
Sübhün gözəli zər xalxalı iləGöyün xeyməsinə saçarkən şölə,
Dünya hindu kimi tüstü yayardı,Yəğma və Xəlluxtək cahan ağardı.
Gurultu qopunca şahın təblindən,Yəğmaya, Xəlluxa yayıldı şivən.
Dünyanı dolaşmaq fikri daşıyan,İskəndər qoşuna verdi bir fərman:
Qoşunu bu yerdə düşərgə salsın,Bir ayı başa-baş dincini alsın.
Tövlədən, axurdan doldu hər tərəf,Yaşıl çəmənlərdə biçildi ələf.
Xaqana dedilər: “Bezdi çöl, ormanZirehli atların polad nalından.
İrandan kükrəyib axan bu selinƏlindən qurtular nə xaqan, nə Çin.
Bu bir seldir, tutar bütün dünyanı,Kölgədə buraxar keçmiş tufanı.
Yağmuru xərabə edər hər yeri,Dənizdə məhv edər zor nəhəngləri.
Qara əjdahadır, kükrəmiş Rumdan,Ölkələr görməmiş bir belə aslan.
Həbəşin üzünə o, damğa vurdu,Zənci qara geydi, bir matəm qurdu,
Daranı büsbütün etmişdir tarac,Hindin şahlarından qapmış qızıl tac,
Furların talanı bitincə, demək,Məqsədi Fəğfuru yəğma eyləmək.
Yerindən qoparsa bu coşğun dəniz,Dağlar da kökündən uçar tərtəmiz.
Qorxudan tez məclis çağırdı xaqan,Qorxmaqla haqlıydı elə aslandan.
Qan ilə yazdı hər hüduda bir xətt:“Ölkəmiz qan ilə yoğruldu, dəhşət!”
Bir məclis bəzədi, gəldi qasidlər,Göndərdi Xətadan Xütənə qədər
Fərğanə, Pəncabı qoruyan, güdənHüdudun sınanmış igidlərindən.
Xərxiz ilə Çaçdan, böyük Kaşğardan,Çağırdı hesabsız igid pəhləvan.
Hər yerdən toplanıb gəlincə orduXaqanın ürəyi sakitcə vurdu.
Yürüyən bir dağın üstünə mindi,Bir polad dağ kimi yerdən tərpəndi.
Şaha iki mənzil qalırkən ordu,Tövlələr bağladı, çadırı qurdu.
Tez-tez o padşahdan tuturdu xəbər,Ona nə yol ilə yetirsin zəfər.
Gizlicə arayıb tapdı xəfiyyə,Düşmənin halını öyrənsin deyə.
Nəhayət, xəfiyyə gətirdi xəbər:“Şanlı tacidardır rumlu İskəndər.
Səxada, kərəmdə qazanmış ad-san,Gözəl bir mələkdir, deyildir insan.
Şüurlu, ağıllı və açıq gözlü,Zəhmətdə sakitdir, xəlvətdə sözlü.
Hər zaman mətindir, yaşar vüqarla,Kimsənin qanına susamaz əsla.
Ədl ondan bir fayda görər, şər - ziyan,Xalq məmnun, Tanrı da razıdır ondan.
Hamıya yaxşılıq istər, kin bilməz,Kimsənin dərdinə sevinməz, gülməz.
Görmədim ona bir üstün pəhləvan,Yoxdur pəncəsindən onun qurtulan.
Oxu məgər Arəş oxluğundandırKi, daşlarda dərin yara ondandır.
Şimşəkdir, qılıncı alsa əlinə,Ələ mey aldıqda, saçar xəzinə.
Ağıl ölçüsüylə hər şeyi ölçər,Hikmət qayçısıyla hər işi biçər.
Saf, doğru olmayan sözə inanmaz,Mətindir, verdiyi sözünü danmaz.
Hər işin üstünə düşsə, yaradır,Məclisdə, şikarda o bambaşqadır.
Yalnız ov zamanı yox onda səbir,Döyüşdə, vuruşda çox səbirlidir.
Vəhşəti dünyadan əqlilə qovmuş,Özü də padşahlar nəslindən doğmuş.
İgidlər şahıdır, qızınca meydan,Sərxoşkən ayıqdır çox ayıqlardan.
O işə girər ki, xəyaltək gəlir,Məclisdə hənəyi çox ətirlidir.
Sözü az, özü çox səbirli, yumşaq,Doğruluqda doğru, düzlükdə qovaq.
Minsə kin atına, qəhri guruldar,Yendiyi düşmənə mərhəməti var.
Dalğalı tufandır sözdə dodağı,Alimdən dərs alır məsləhət çağı.
Qocalar fikriylə girişir işə,O ancaq gəncləri alır döyüşə.
Allaha sığınır o hər bir zaman,Yaman gün görərmi Tanrı tanıyan?
Sərvtək yəhərə qalxdığı zamanAtından fillərin bağrı olar qan.
Qarşıya çıxarsa qocaman bir fil,Sanki fil qətrədir, o daşqın bir Nil.
Azacıq harınlıq etsə at ona,Qamçıyla batırar onu al qana.
Qıvrılmış ilantək sağ, sola qaçar,Şölətək arxaya, önə od saçar.
Dünyanı sarsıdan padşahlar bütünİgidlər gücüylə oldular üstün.
Orduda tək odur zor qılınc vuran,Həm ordu qırandır, həm ordu quran.
Düşməndən nə qorxu, nə hürküsü var,Tək əlsiz, ayaqsız kəslərdən qorxar.
Xeymədə büsatı çox geniş dilər,O yalnız əyləncə zamanı gülər.
İstəməz baş əysin ona bir nəfər,Baş əyən kimsəyə çox hörmət edər.
Bəxşişi xəzinə - budur həyatı,Tövləylə bağışlar qatırı, atı.
Əl açan kəslərə kim gövhər verər,Bu, gövhər yerinə bir kişvər verər.
Qəlbinə gətirsə nə kimi dilək,Tezliklə göyərdir onu bu fələk”.
Xaqan bu işlərdən tutunca xəbər,Haq verən şövkətdən eylədi həzər.
Şah ilə sülh üçün qəlbi yumşaldı,Uzaqdan-uzağa məhəbbət saldı.
Döyüşmək fikrindən daşındı artıq,Yol axtarırdı ki, etsin barışıq.
Dünyanın şahına verdilər xəbər,Çin, Xəta türkləri hərbə gəldilər.
Bir məsəl çəkdi şah ki: “Nəşəsi var,Ayağıyla gəlsə tora xam şikar”.
Mənimlə çarpışmaq istərsə əgər,Namərdlik deyil bu, çox mərdlik edər.
Arizu yolları qısaldı sizə,Uzun yol həm də çox azaldı bizə.
Onlara çin ilə çataram qaşı,Çin üçün qan ağlar Çinin dağ-daşı”.
Ağarırkən fəza, lacivərd göydənGünəş İskəndərə salam verirkən,
Oturtdu katibi bir Ütaridtək,Müştəriyə vursun Zöhrədən bəzək.
Bir məktub istədi olduqca parlaq,Kamil bir Ay kimi aydın, yuvarlaq.
Yazarkən ikiyə ayırdı sözü,Ümid bir gözüydü, qorxu bir gözü.
Qələmi alınca o qələmvuran,İlk sözü başladı ulu Tanrıdan.
Anıldı bu yeri, göyü yaradan:Bir varlıq var olmaz onu anmadan.
Ondandır hər ümid, rahatlıq, kömək,Arayan hər qəlbə ondandır dilək.
Ən çətin günlərdə odur əl tutan,Tək odur qoruyan atəşdən, sudan.
Xəzinə göstərir bəxşiş zamanı,Zəhmətdən qurtarır onun ehsanı.
Bu dünya əzəldən olmazdı çox şən,Əmriylə oldu bir bəzəkli gülşən.
Hökmünə uyanlar ən şərəflidir,Eşq olsun, kim ona afərin deyir.
Namənin başını o bitirirkənBir dastan bəzədi şahın dilindən:
“Bu məktub yenilməz İskəndər şahdanİskəndər dostuna ki, odur xaqan.
Göylər Tanrısının əmriylə müdamXaqana bizdən çox hörmət və salam.
Çox gözəl anlayır o himmətli zat,Sizin bu ölkəyə sürərkən biz at,
İrandan hərb üçün gəlmədim, ancaqÇinin xaqanına gəlmişəm qonaq.
Pərəstiş yoluyla etsin itaət,Göstərsin qonağa lazımi hörmət.
Sizin bu şəhərdə uca günəş var,Atını Məşriqdən Məğribə çapar.
O günəş, bax, mənəm, gəlib çatmışam,Ordunu Məğribdən Şərqə atmışam.
Tutdum ağ, qaranı qılınc gücüylə,İstəyən kimsəyə payladım belə.
Həbəş ölkəsindən atıldım Çinə,At çapdım Məğribdən Məşriq zəminə.
İşıqlı Günəşin batdığı yerdənGünəş qaynağına at sürmüşəm mən.
Qara müşk ağacı əkmişəm Hinddə,Fikrim ağ yasəmən tikməkdir Çində.
Sürdüyüm dövrandan var isə qorxun,Əmrimin xəttindən qaçırma boyun,
Hökmümdən azacıq boyun qaçırsan,Bərk qulaqburması verər bu dövran.
Aslanı o yerə gətirmə, saqın,Şikara acıqla eyləsin axın.
Qaytar, qoyma girsin bostana aslan,Fillərin yadına salma Hindistan.
Başına açar bir böyük fəlakət,Sərxoşluq adına qurar bir işrət.
Gördünmü, qılıncım çarpışma günü,Etdi qan dənizi zənci çölünü?
Söndürdüm Darada olan qüruru,Nə qədər kiçiltdim, bax, coşğun Furu.
Başqa padşahları taxtından saldım,Başından bir anda tacını aldım.
Firidun hərbimə gəlirsə bu gün,Əsirim olacaq, deyildir mümkün.
Atım hər ölkəyə çapdığı zaman,Boşaltdım o evi azğın düşməndən.
Mənə bir azacıq yaxşılıq edənDünyada yamanlıq görməmiş məndən.
Hər kəsə söz verdim, bağladım ilqar,Sözümdən dönmədim, iqrarım - iqrar.
Hər əhdə, peymana söz verdi dilim,Əhdimdən dönməyə varmadı əlim.
Məqsədim - Yəğmaya, Çinə çapmaqdanYəğma, Çin gözəli deyildir, inan.
Özümün qiymətli incilərim var,Çinli qulamlarım, bir çox pərim var.
İrandan Çinə at sürmək bir kərəMənimçün göylərdən düşməkdir yerə.
Çin türkü, beynində nə varsa, burax,Bu kəskin küləkdə yandırma çıraq.
Xəzinə və bəxşiş vermək yerinə,Neçin bu aslanla başladın kinə?
Neçin yol ağzına toplanmış ordun?Yolumda İskəndər səddini qurdun?
Bizimlə döyüşə etdinsə niyyət,Buxuru atəşə tökmüşsən əlbət.
Bəxtimi pişvaza gəldinsə, nədənÖnümdə baş əyib üzr istəmirsən?
Xəbər ver, hesabdan qalmayım geri,Səbətdə ilandır, ya sümükləri?
Ordu səbr etməkdən doymuşdur cana,Mənim bu səbrimdən gəlmiş həycana.
Çinin ceyranını görmüş şirlərim,Az görmüş belə kök ceyran əskərim.
Zəncirini qırmış qızmış aslanlar,Susamışdır qana qoç pəhləvanlar.
Oxların dimdiyi oxluğu dəlir,Döyüşmək eşqiylə həycana gəlir.
Nizənin yoldadır gözü, ey düşman,Gürzüm yüz batmandır, səninki batman.
Əlinə yay alsa nişançı türklərAtdığı hər oxla bir ordu yenər.
Ox atanlara da padişah olsan,Kamanı tutanlar alacaq nişan.
Tüstümə düşərsə hər bir dudman,Çin naxşı olsa da olacaq duman.
Alçaq bir insanam, sülh etməsən sən,Su içmək qədər də səbr eyləsəm mən.
Nizəmdə məhv edər bu əjdahanı,Necə od tufanı yeyər samanı.
Pəhləvan köksünə oxum yan alır,Aslanlar böyrünü hey nişan alır.
Dənizin dibi də çarpışsa, bəzənQılınc toz qaldırar göyə dənizdən.
Qarşıma dağ çıxsa dayanmaz bir an,Bir dağ dikəldərəm dəmir oxlardan.
Fil pəncə atarsa ayaqlaram mən,Filgövdə padşaham - filləri yenən.
Ceyranı belindən, onu budundanÇeynəmək şir üçün olduqca asan.
Dənizlər laçını çıxsa şikara,Quşlardan yem verər o, balıqlara,
Siz əlsiz-ayaqsız bir balıqsınız,Ağzında əjdaha nəhəngəm yalnız.
İtlər ki, çox yaman sümük çeynəyir,O xəncər dişiylə çörək də yeyir.
Qüvvətim hər yerə dirəmiş ayaq,O yerdə zəfərdir mənə bir dayaq.
Kinlə qarşılaram kin yolu getsən,Məhəbbət edərəm, məhəbbət etsən.
Cavahir, ya nəhəng istəsən əgər,Dənizim həm nəhəng, həm gövhər verər.
Görmədin, qılıncım başlarkən döyüş,Nəhəngdir, üstünə gövhər tökülmüş?
Mənəm o xəzinə - əjdahapeykər,Camımda zəhər var, həm də pazəhər.
Məndə gövhər də var, əjdaha da var,De, görüm, hankısı işinə yarar?
İpəyə tutaram, hüzura gəlsən,Kəməndə salaram, inad eyləsən.
Səninlə həm yumşaq tərpəndim, həm sərt,Hər iki sınaqla sınadım, əlbət.
Qapıma sülh ilə qədəm qoysan sən,Günəştək çəkilib gedərəm Çindən,
Yoxsa ki, düşərəm bu kin izinə,Çini tökdürərəm Çin dənizinə.
Məktubu oxuyub Salma təxirə,Barışıq, ya döyüş: Göstər bir kərə.
Sel tökən buludlar cuşa gəlirkən,Ayıq ol, dəhşətlə kükrəyən seldən”.
Çağırdı dil bilən kamil bir insan,Ömründə kimsədən qorxu duymayan.
Yazılan məktubu tapşırdı ona,İskəndər möhrüylə verdi xaqana.
Elə ki, məktubu oxudu xaqan,Az qaldı yıxılsın uca taxtından.
Məktubdan qəlbinə düşdü həyəcan,O həm zirək idi, həm zirək qanan.
Bu iki xəyala sarıldı ancaq:Sülh ilə yanaşmaq, yoxsa çarpışmaq?
Fikrə əzab verər ikilik hər an,Yatağa baş qoyar çarə axtaran.
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/ru/works/nizami-serefname-42
Клавиши ← → для перехода, R — случайное стихотворение
Другие произведения автора
Распрощайся со днями. Разлуки надвинулся срок.Встань, вперед устремись; поз будь этот хитрый силок.
Сокровищница тайн, глава 43Жили двое мыслителей некогда в доме одномИ полны были гнева, поспорив о доме своем.
Сокровищница тайн, глава 44پیری عالم نگر و تنگیاشتا نفریبی به جوان رنگیاش
Сокровищница тайн, глава 45کعبهروی عزم ِ ره آغاز کردقاعدهٔ کعبهروان ساز کرد
Стихи других поэтов
Gülzar Xotəndir dövreyi-zülfün,Çərayə durubdur ahu gözlərin,
İncizablarımVəhy ilə səmadan enmədir Quran.Quranla pestidən yüksəlir insan.
BirəSizə mən vəsfin edim bu evi viran birənin,Dini yox, məzhəbi yox, şum bəd-arkan birənin,
Nəfəs: İlahi, neyləsin, nətsinİlahi, neyləsin, nətsinKönül sənsiz qərar etməz