در این ولایت، اهالی مشغول ملابازی است. در هر دکان و خانه صحبت از فلان مجتهد و فلان شیخ‌الاسلام و پیشنماز است و بعضی هم به صحبت گاومیشان جنگی سرگرم‌اند. یکی می‌گفت: «سبب مغلوبی گاومیش آقا آن بود که هنگام کله زدن، آفتاب به سوی او می‌تابید.» از این قبیل مهملات. ابداً از دنیا و آخرت خبر ندارند، از منافع تزیید ثروت عمومی و علم معیشت و حب وطن بالمره غافل‌اند. «مرده‌اند ولی زنده، زنده‌اند ولی مرده.»

یک نفر چاپاردار و ما، دو نفری، سواره عازم شهر مراغه شدیم. هوا خیلی سرد است. طرف غروب به قریهٔ «نر» – که در این طرف «کتل ساین» واقع است – رسیدیم. کم‌کم برف می‌بارید. به در خانهٔ یکی از دهاتیان آمده منزل خواستیم. در سکوی طویلهٔ منزل نشان دادند.

گفتم: «در این‌جا با حیوانات زیستن مشکل است، یک اتاق به ما بدهید. پول کرایه هر چه خواهید می‌دهم.»

گفت: «غیر از این جایی نداریم.»

ناچار در آن‌جا منزل کردیم. جلودار در آفتابه قدری آب جوشانید. چایی درست کرده، خوردیم. یک مرغی هم پخته شام کردیم. برف تا صبح بارید. زیاده بر نیم ذرع بلندی پیدا کرده بود. چون در مصر، روی برف را ندیده بودم، در ایران هم نخستین بار بود که بارش برف را دیدم، خیلی تعجب کردم. راه‌ها همه بسته بود. آن روز را ماندیم. شب خبر آوردند که در سر «کتل» کاروانیان از شدت بارش برف گذرگاه پیدا نکرده، مال‌التجاره را ریخته برگشته‌اند. دو نفر از کاروانیان و ده بیست رأس حیوان زیر برف مانده، مرده‌اند.

باری، به امید گشایش هوا چهارده روز تمام در آن سکوی طویله با حیواناتی – که معلوم است – جلیس و هم‌منزل بودیم. از شرح کمال دلتنگی که در آن مدت به ما وارد شد زبان و بیانم عاجز و قاصر است و به اندک ملاحظه‌ای مطالعه‌کنندگان محترم خود خواهند دریافت که بر ما چه گذشته؛ زیرا شخصی که ابداً برف و سرما ندیده و در مسافرت همیشه در نمرهٔ اول وابورها و راه‌های آهن بنشیند و منزلش نیز در بهترین مهمانخانه‌های ممالک متمدنه باشد معلوم است که از اقامت ناچاری چهارده روزه در همچنان جایی تا چه پایه دلتنگ خواهد شد. هر گاه در میان اردبیل و مراغه راه آهن باشد، زیاده بر شش هفت ساعت این مسافرت طول نخواهد کشید، آن هم در نهایت راحت. افسوس که نیست و نخواهد شد.

باری، پس از چهارده روز مصاحبت با دواب، از آن طرف کاروان رسید و خبر دادند که راه باز شده گذشتن از «کتل» ممکن است. فوراً سوار شده به راه افتادیم. به پای «کتل» رسیده، در طی فراز و نشیب آن زحمتی که بر ما روی داد به تقریر نمی‌آید. ایرانیان بیچاره بدین شدائد سفر عادت کرده‌اند. از ملل خارجه هر کس را گذر بدان راه‌ها افتد، هر آینه بر سختی جان ایرانیان و غفلت دولت و بزرگان مملکت تعجب خواهند نمود. چنان‌که معلوم است، امروز در کرهٔ زمین همه‌جا راه‌های آهن ساخته و پرداخته‌اند؛ زنگیان حبش و سودان، وحشیان آفریک از منافع آن بهره می‌برند. تنها ایرانیان بدبخت از این نعمت محروم مانده‌اند. گیرم که دولت و ملت خود اقتدار آن را ندارند. چرا بسیار کومپانی‌های بی‌غرض نمی‌دهند و بندگان خدا را از مشقت پیمودن این همه راه‌های صعب‌المرور خلاص نمی‌کند و همه‌ساله حیات جمعی از ابنای وطن را از مهالک این مسافرت‌ها محافظت نمی‌نمایند؟ به خدای می‌توان گفت که امروز در هیچ نقطه‌ای از نقاط عالم حیات ضعفای ملت تا این پایه خوار نیست. همین قدر می‌گویند که دیروز در سر فلان کوه یا پایان فلان دره، قافله‌ای در زیر برف مانده ده نفر از کاروانیان و بیست رأس از دواب بارکش تلف شده است. دیگر حساب نمی‌کنند که هر کدام از این ده نفر را نیز پنج شش نفر اولاد و عیال هست. هیچ‌کس را دل بر حال آنان نمی‌سوزد، مگر باقی‌ماندگان ایشان. تلف شدن دواب نیز معلوم است که سبب کاهش ثروت مملکت ست. حالا تصور باید کرد که این بارش برف و بسته شدن راه‌ها بی‌موقع و بی‌هنگام بود، زیرا که هنوز زمستان نرسیده بود که چهارده روز سبب تأخیر ما شد. دیگر از مسافرت یام زمستان پناه بر خدا!

خلاصه، با هزاران زحمت و مشقت در ظرف شش ساعت خودمان را به سر «کتل ساین» رسانیدیم. پنج ساعت نیز سرازیر، گاه پیاده و گاه سواره، راه پیموده به منزلگاه وارد شدیم. این منزل از مضافات قصبهٔ «سراب» است. قصبهٔ مذکور دارای دهات بسیار معتبر و حاصل‌خیز است اما آب و هوای این منزلگاه خیلی بد بود.

از آن‌جا نیز پس از اندکی استراحت به راه افتاده، روز سوم به منزل «صاریقیه» نام رسیدیم.

جلودار گفت: «این‌جا محل اقامت راهداران گمرک مراغه است. باید در این‌جا اسبان را آب و جو بدهیم و خودمان هم تا دو ساعت استراحت کرده بعد حرکت کنیم.»

ما هم در لب جویی پایین آمده نشستیم. دیدم از یک کلبهٔ محقری – که در آن نزدیک بود – سه نفر بیرون شده نزد ما رسیدند. سلام داده نشستند. معلوم گردید که اینان راهداران‌اند. چیزی نگذشته بود که دیدیم از طرف مراغه نیز کاروان شتری بدان‌جا رسید. راهداران ساربان را صدا کرده گفتند: «کو «پته»؟ نشان بده!». شتربان از بغل خود پارچه کاغذی درآورد، به اندازهٔ سه انگشت عرض و پنج انگشت طول، به دست یکی از راهداران داد. دقت کردم که مردکهٔ راهدار کاغذ را نمی‌خواند ولی در پشت کاغذ پاره‌ای اشکال هست آن‌ها را می‌شمارد. تعجب کردم. بعد به خاطرم آمد مضمونی که در حق مردمان بی‌سواد می‌گویند که «فلانی سفیدی کاغذ را می‌خواند نه سیاهی آن را.»

گفتم: «همشهری! آن تذکره را التفات کنید من هم ببینم چه نوشته‌اند!»

گفت: «این تذکره نیست پته است».

گفتم: «پته باشد، عیب ندارد.»

داد، گرفته خواندم. مضمونش این بود که: «موازی چهل و سه بار خشکبار از مال فلان کس مرخص است، مزاحم نشوید!» و در پشت کاغذ نیز چهل و سه عدد از این شکل حلقه‌واری (۰۰۰۰) علامت گذاشته بودند. پس معلوم شد که هیچ‌کدام از این سه نفر مأمورین گمرک سواد ندارند. این معنی موجب مزید حیرت من شد. خواستم سخنی بگویم، یوسف‌عمو سوگند داد که «حرف نزن!». بیچاره می‌ترسید که حرف بدی در میان رد و بدل شده سبب ظهور منازعه و بی‌احترامی در حق من بشود.

خلاصه، به خاطر یوسف‌عمو لب از سخن فرو بسته به راه افتادیم. در اثنای راه از جلودار پرسیدم که: «مدیر گمرک این مردمان بی‌سواد را چرا به خدمت گماشته است، دولت چه‌گونه بدین امر بی‌قاعده راضی می‌شود؟»

گفت: «گمرک دخلی به دولت دارد. مدیر اجاره کرده هر کس را دلش خواست مأمور می‌کند. گذشته از آن در مملکت ما همهٔ شعبات کارها به اجاره است، مثل گمرکات و داروغگی ولایات و غیره. بسا می‌شوند که خود این اجاره‌داران بی‌سواد می‌شنوند یک نفر نویسنده به اجرت گرفته کارشان را از پیش می‌برند و هر کدام صاحب چوب و فلک هستند و در امر زد و کوب رعیت مختار. تنها از وجه اجاره مسئول‌اند و بس».

گفتم: «بابا تو عقلت را باخته‌ای! مدیری پولیس هم به اجاره می‌شود؟»

گفت: «به جان عزیزت! فردا در اردبیل هر کس یکصد تومان به وجه اجاره افزود او پس‌فردا داروغه است. اما مدیر پولیس نمی‌دانم چه چیز است؟»

گفتم: «خیلی خوب. وجه اجاره را از کجا می‌دهد؟»

گفت: «از هر دکان ماهی یک قران به نام اجرت عسس می‌گیرد ولی از این یکی چندان مداخل حاصل نمی‌شود. اصل مداخل از دعواچی و تاجرزادگان است که هر شبی یکی دو تن را به تهمت جنده‌بازی و عرق‌خوری گرفته و از هر کدام چهل پنجاه تومان به عنوان جریمه اخذ می‌کنند. داروغه محبس مخصوص با کند و زنجیر دارد، غالباً با شکنجه هم پول می‌گیرد.»

یوسف‌عمو دیگر خودداری نکرده گفت: «عموجان بس است! سر صحبت را به جای دیگر برگردانید.»

به من هم گفت: «سرکار بیک! هر چه می‌خواهم به شما چیزی نگویم باز نمی‌توانم صبر کنم. نور دیدهٔ من! لامحاله در میان این وادی‌ها و بیابان‌ها با امثال آن راهداران از این مقوله‌ها صحبت مکن! می‌ترسم از آن مردمان بی‌تربیت در حق تو بی‌احترامی به‌وقوع رسد. آن وقت کیست که از ما حمایت کند و به داد ما رسد؟ آخر این مملکت ناظم‌الملک‌ها، ناظم‌السلطنه‌ها، ناظم‌الایاله‌ها دارد. انتظام امور ولایت‌ها به عهدهٔ ایشان است. به ما چه؟ از اعتراض شما و منازعهٔ شما چه حاصل تواند شد؟»

گفتم: «یوسف‌عمو حق دارید، من هم می‌دانم. اما چه بکنم نمی‌توانم ساکت بنشینم و این همه ناملایمات را ندیده انگارم. تو می‌خواهی لبان و زبان به هم بدوزی! چه چاره کنم؟»

بعد از طی هشت ساعت راه، خودمان را به هر نحوی که بود به بالای «تپهٔ الله اکبر» رسانیدیم. از آن‌جا شهر مراغه نمایان است. از بالا سرازیر شدیم. دیدم پنج شش نفر در سر راه نشسته گدایی می‌کنند ولی چشم‌ها و دهانشان همه کج و معوج و دماغ و لب‌هایشان ریخته به طوری که – پناه بر خدا! – آدمی نمی‌تواند به رویشان نگاه کند. چیزی داده گذشتیم و از جلودار پرسیدم که: «اینان چه کسان‌اند و در این‌جا چه می‌کنند؟»

گفت: «به ناخوشی جذام گرفتارند. در هر جا از مساکن خودشان، به جهت ناخوشی [که] به دیگران سرایت نکند، رانده در این‌جا سکنا داده‌اند.» اشاره به دامنهٔ تپه کرد مختصر دهکده‌ای دیدم.

گفت: «تمامی سکنهٔ این‌جا جذامی هستند. در میانشان مردمان توانگر و صاحب املاک نیز می‌باشند. آنان‌که فقیرند همه‌روزه به نوبت پنج شش نفر در این‌جا نشسته از مسافرین صدقه می‌طلبند. گذرانشان از این مسر است.»

مرا از شنیدن این ماجرا دل به حالشان سوخته بی‌اختیار گریه‌ام دست داد.

جلودار گفت: مگر در کنار اردبیل از اینان ندیدی؟

گفتم: «نه».

گفت: «آن‌جا هم از امثال اینان خیلی هستند.»

اوقاتم بسیار تلخ شد. این نخستین غم بود که در ورود به شهر مراغه ما را پیشواز نمود. خلاصه، از آن‌جا گذشته به اندکی فاصله به دم دروازهٔ شهر رسیدیم. در شهر قلعه‌ای نیز دیده می‌شد.

به جلودار گفتم: «امروز از امثال این قلعه و دروازه برای هیچ شهر فایده نیست.»

جلودار گفت: «این شهر تا چندی پیش از این در میان حصار بود؛ به‌تدریج حصار آن خراب شد، لهذا دروازه‌ها را نیز برداشتند. ولی چند سال پیش از این، شیخ عبیدالله کرد به پاره‌ای خیالات خام لوای عصیان برافراخته با جمعیت زیادی از اکراد به قصبهٔ «میاندوآب» تاخته جمع کثیری از ضعفای سکنهٔ آن‌جا را از زن و مرد بی‌رحمانه طعمهٔ شمشیر زبون‌کشی کرد. پس از آن، با حشرات دور خود – که در کثرت چون مور و ملخ بودند – بدین شهر روی آورد. این دروازه را آن‌وقت با مختصر استحکامی ساختند.»

گفتم: «مگر شهر آن وقت مستحفظ نداشت؟»

گفت: «خدای پدرت را بیامرزد! این شهر کی روی مستحفظ دیده‌اند؟ سکنهٔ شهر خودشان جلو آن سیل بلا را گرفته تا دو ماه از اکراد مدافعه و شهر را محافظت کردند. بعد از دو ماه، محمد حسین‌خان سردار آمده اکراد را پراکنده ساخت.»

باری، رسیدیم به شهر. در کاروانسرایی – که معروف به «سرای بزرگ» است – منزل گرفتیم. چون فرش و سایر مایلزم نداشتیم به دالاندار گفتم: «ما غریب این دیاریم، از اسباب و مایحتاج چیزی همراه نداریم. شما از بازار قدری اسباب از قبیل فرش و غیره، به هر قیمتی که باشد، برای چند روز اقامت ما کرایه کنید.»

گفت: «در این‌جا همچنان قاعده‌ای نیست. امثال این چیزها را به کرایه نمی‌دهند. من از خانهٔ خود هر چه لازم دارید می‌آورم.»

واقعاً هر چه لازم بود تدارک کرد. وجه کرایهٔ اسب‌ها را به جلودار دادم رفت. دیدم وقت نماز می‌گذرد، آفتاب نزدیک به غروب است، به تعجیل تجدید وضو کرده نماز را خواندم. پس از آن، چایی و مختصر شامی خورده خوابیدیم که بلکه از رنج راه پنج روزه – که در مدت بیست روز طی کرده بودیم – بیاساییم. شب را آسوده خوابیدیم.

Bu vilayətdə əhalinin başı mollabazlığa qarışıbdır. Hər dükanda, hər evdə söhbət filan müctəhiddən, filan şeyxülislamdan və ya pişnəmazdan gedir. Bəziləri də camışların döyüşdürülməsi haqqında söhbətlərlə günlərini keçirirlər. Biri deyir: "Ağanın camışı ona görə basıldı ki, kəllə vuranda gün üzünə düşürdü". Söhbətlər bu minvaldadır. Dünya və axirətdən tamamilə xəbərsizdirlər. Ümumi sərvəti artırmağın xeyrindən, təsərrüfat elmi və vətənpərvərlikdən büsbütün qafildirlər.

Ölmüşlər, amma diridirlər. Diridirlər, amma ölmüşlər.

Çarvadar, Yusif əmi, bir də mən hərə bir atın üstündə Marağaya tərəf gedirdik. Hava çox soyuq idi. Gün batana yaxın Nir kəndinə çatdıq. Bu kənd Sayın gədiyinin şimal tərəfində vaqe olubdur. Yavaş-yavaş qar yağırdı. Kənd evlərindən birinin qapısını döyüb yer istədik. Bizə tövlənin səkisini göstərdilər. Dedim:

"Burada mal-heyvanla bir yerdə yatmaq çətindir. Bizə bir otaq verin, neçə istəsəniz kirə haqqı verərik."

Ev sahibi dedi:

"Bundan başqa yerimiz yoxdur."

Çarəsiz qalıb orada düşdük. Çarvadar aftafada bir az su qaynadıb çay dəmlədi, içdik. Bir toyuq bişirib şam elədik. Səhərəcən qar yağdı. Hündürlüyü yarım arşından artıq oldu. Misirdə qar üzü görmədiyimə görə çox təəccübləndim. Bütün yollar bağlandı. O günü də qaldıq. Gecə xəbər gətirdilər ki, gədiyin başında karvan qarın çoxluğundan yol gedə bilməyib, yüklərini töküb qayıdıb. Karvanla gedənlərdən iki nəfəri on-iyirmi baş heyvanla qar altında qalıb ölmüşlər.

Xülasə, havanın açılması ümidi ilə tam on dörd gün tövlənin səkisində mal-heyvanla həmmənzil idik. Bu müddətdə nə dərəcədə darıxdığımız haqqında bir söz demək iqtidarında deyiləm. Bizim nələr çəkdiyimizi hörmətli oxucular özləri təsəvvür edə bilərlər. Çünki ömründə qar-çovğun görməmiş, həmişə gəmilərin və qatarların birinci dərəcəli yerlərində müsafirət eləyib, mədəni ölkələrin ən yaxşı mehmanxanalarında mənzil tutmuş bir adamın çarəsizlik üzündən on dörd gün belə bir yerdə mal-heyvanla qalmasının nə qədər cansıxıcı olması hamıya bəllidir. Əgər Ərdəbil ilə Marağa arasında dəmir yolu olsa idi, bu məsafəni altı-yeddi saata rahatlıq və asudəliklə keçmək olardı. Amma, təəssüflər olsun ki, belə bir yol yoxdur və olmayacaq.

Əlqərəz, on dörd gün heyvanlarla həmsöhbət olduqdan sonra o tərəfdən karvan gəlib çatdı, yolun açıldığını, gədikdən keçməyin mümkün olduğunu xəbər verdilər. Dayanmadan atları minib yola düşdük. Gədiyin ağzına çatdıq. Onun dərə-təpəsindən keçənə kimi çəkdiyimiz məşəqqəti danışmaqla qurtaran deyil.

Biçarə iranlılar müsafirətin bu kimi çətinliklərinə adət eləyiblər. Xarici millətlərdən hər kəsin bu tərəflərə yolu düşsə iranlıların canının bərkliyinə və dözümlülüyünə, dövlət başçılarının isə hər şeydən qafil olmalarına məəttəl qalar. Məlum olduğu kimi, hal-hazırda yer üzünün hər bir nöqtəsində dəmir yollar çəkilmişdir. Hətta Həbəş və Sudan zənciləri, Afrika vəhşiləri də ondan istifadə edirlər. Bu nemətdən yalnız bədbəxt iranlılar məhrum qalmışlar. Tutaq ki, nə dövlətin, nə də millətin belə bir işi görməyə gücü çatmır. Bəs nə üçün başqa qərəzsiz kompanilərə tapşırmır və allah bəndələrini bu qədər çətin yolların məşəqqətindən xilas etmirlər? Nə üçün gərək hər il bu yollarda vətən övladının bir neçəsinin canı hədər getsin? Vallah, demək olar ki, bu gün dunyanın heç bir yerində millətin yoxsul təbəqəsinin həyatına İrandakı kimi xor baxılmır. Elə hey deyirlər ki, dünən filan dağın başında, ya filan dərənin təkində karvan qar altında qalıb, onlardan on nəfəri öldü, iyirmi heyvan tələf oldu. Daha bunu hesaba almırlar ki, o on nəfərin hər birinin beş-altı baş külfəti var. Onların halına arvad-uşaqlarından başqa heç kəsin ürəyi yanmır. At-qatırın tələf olması da ölkənin sərvətinin azalmasına səbəb olur. İndi təsəvvür etmək lazımdır ki, bu qarın yağması və yolların bağlanması tamamilə gözlənilməz idi. Çünki hələ qış gəlməmişdi. Buna baxmayaraq, bizi on dörd gün məəttəl elədi. Qış fəslindəki müsafirətin nə dərəcədə çətin olmasını elə buradan təsəvvür etmək olar. Pənah allaha!

Xülasə, min zəhmət və məşəqqətlə altı saatdan sonra özümüzü Sayın gədiyinin başına çatdırdıq. Beş saat da üzüaşağı gah piyada, gah da at üstündə yol gəldikdən sonra mənzilə yetişdik. Bu mənzil Sarab qəsəbəsinin kəndlərindən biridir. Sarabın çox mötəbər və münbit kəndləri var.

Ancaq bizim olduğumuz mənzilin havası çox pis idi. Azca dincəldikdən sonra yola düşdük.

Üçüncü gün Sarıqaya adlı mənzilə çatdıq. Çarvadar dedi:

"Bura Marağa gömrüyünün yol nəzarətçilərinin yaşayış məntəqəsidir. Gərək burada atlar yemlənsin. Özümüz də bir-iki saat dincəlib, sonra yola düşməliyik."

Bir su kənarında düşüb oturduq. Yaxınlıqdakı daxmadan üç nəfər çıxıb bizə tərəf gəldi. Salam verib əyləşdilər. Məlum oldu ki, bunlar yol nəzarətçiləridir. Az keçməmiş Marağa tərəfindən də bir dəvə karvanı gəlib çatdı. Yol nəzarətçiləri sarbanı çağırıb dedilər: "pətəni göstər". Dəvəçi qoltuğundan üç barmaq enində, beş barmaq uzunluğunda bir tikə kağız çıxarıb nəzarətçilərdən birinə verdi. Mən diqqətlə baxıb gördüm nəzarətçi kağızı oxumur, amma onun dalında olan şəkilləri sayır. Təəccüb elədim. Sonra savadsız adamlar haqqında deyilən bir məsəl yadıma düşdü: "Filankəs kağızın qarasını deyil, ağını oxuyur". Nəzarətçiyə dedim:

"Həmşəri, o vəsiqəni verin mən də baxım, görüm nə yazıblar."

"Bu vəsiqə deyil, pətədir," -- dedi.

"Pətə olsun, nə eybi var," -- dedim.

Verdi, oxudum. Məzmunu belə idi: "Filankəsin malından qırx üç yük xuşgəbara icazə verilir, mane olmayın". Kağızın arxasında qırx üç dənə dairəvi həlqə şəkli çəkilmişdi. Məlum oldu ki, bu üç gömrük məmurundan heç birinin savadı yox imiş. Bu mətləb məni daha da təəccübləndirdi. İstədim bir söz deyəm. Yusif əmi and verib sakit olmağımı xahiş elədi. Yazıq sözümüzün bərkiyib davaya çəkməsindən, haqqımda hörmətsizlik olunmasından ehtiyat eləyirdi.

Nə isə, Yusif əminin xatirinə ağzımı yumub bir söz demədim. Yolda çarvadardan soruşdum:

"Gömrük müdiri bu savadsızları nə üçün qulluğa qəbul eləyibdir. Dövlət bu qayda-qanunsuzluğa necə dözür?"

Dedi:

"Gömrüyün dövlətə dəxli yoxdur. Müdir gömrüyü icarə eləyib, istədiyi hər kəsi qulluğa götürür. Bundan əlavə, bizim ölkəmizdə bütün işlərin idarəsi, gömrük, vilayət darğalığı və sairə icarə ilədir. Çox vaxt bu icarədarların özləri savadsız olurlar. Bir nəfər mirzə tutub işlərini aşırırlar. Hamısının ağac-fələqqəsi də var. Rəiyyətdən hər kəsi istədilər fələqqəyə bağlayıb döyə bilərlər. Ancaq onlar gərək icarə haqqını öz vaxtında ödəsinlər."

Dedim:

"A kişi, sən deyəsən ağlını itirmisən. Polis rəisliyi də icarəyə verilir?"

Dedi:

"Əziz canına and olsun, sabah Ərdəbildə hər kəs icarə haqqını yüz tümən artırsa, o birisi gün şəhərin darğası olacaq. Amma polis rəisliyinin necə olduğunu bilmirəm."

Dedim:

"Çox gözəl, bəs bu icarə pulunu haradan çıxarır?"

Dedi:

"Hər dükandan ayda bir qran gözətçi pulu alır. Amma bundan o qədər də mədaxil ələ gəlməz. Əsil mədaxil savaşanlardan və tacir balalarındandır. Hər gecə onlardan bir-ikisini fahişəbazlıq və araq içmək bəhanəsi ilə tutub, hərəsindən cərimə ünvanı ilə otuz-qırx tümən alırlar. Darğanın zəncir-kündəli dustağı da var. Çox vaxt işgəncə altında pul alınır."

Yusif əmi daha özünü saxlaya bilmədi. Çarvadara dedi:

"Əmi can, bəsdi, söhbəti, dəyiş." -- Sonra üzünü mənə tərəf çevirib dedi: -- "Bəy əfəndim, nə qədər istəyirəm sizə bir söz deməyim, amma yenə də mümkün olmur, dözə bilmirəm. Mənim iki gözümün işığı, heç olmasa bu çöl-biyabanın ortasında o yol məmurları kimi adamlarla belə söhbətlərdən eləmə. Qorxuram sənin haqqında o tərbiyəsizlər tərəfindən bir hörmətsizlik baş verə. Onda bizim dadımıza çatan, bizi himayə edən kim olacaq? Axı bu məmləkətin nazimülmülkləri, nazimüssəltənələri, nazimüləyalələri var. Vilayətlərin işlərini nizama salmaq onların borcudur. Bizə nə düşüb. Sizin etirazınızın, dava eləməyinizin nə faydası ola bilər?"

Dedim:

"Yusif əmi, siz tamamilə haqlısınız. Mən də bilirəm heç bir faydası yoxdur. Amma nə eləyim, sakit dayana bilmirəm. Bu qədər haqsızlıqları görməyə bilmirəm. Sən istəyirsən mənim dodaqlarımı tik. Axı mən başıma nə çarə qılım?"

Səkkiz saat yol getdikdən sonra özümüzü Allahu-əkbər təpəsinə yetirdik. Buradan Marağa şəhəri görünür. Təpədən aşağı düşdük. Gördüm beş-altı nəfər yol üstündə oturub dilənir. Hamısının ağzı, gözü əyilib, dodaq-burunları tökülmüşdü. Pənah allaha, adam üzlərinə baxa bilmirdi. Bir şey verib keçdik. Çarvadarımızdan soruşdum:

"Bunlar kimdir, burada nə eləyirlər?"

Dedi:

"Cüzam xəstəliyinə tutulublar. Başqalarına siyarət etmək üçün onları adam içindən çıxarıb buraya gətiriblər." -- O, təpənin ətəyini göstərib əlava etdi: -- "Orada yaşayırlar."

Baxıb kiçik bir kənd gördüm.

"Buranın bütün sakinləri cüzam xəstəliyinə tutulmuşlardan ibarətdir. Aralarında varlı adamlar, mülkədarlar da var. Yoxsullarından hər gün növbə ilə burada beş-altı nəfəri oturub sədəqə yığır. Güzəranları bu vasitə ilədir."

Bu əhvalatı eşidəndən sonra ürəyim onların halına yandı. Məni ixtiyarsız ağlamaq tutdu.

Çarvadar dedi:

"Ərdəbilin yaxınlığında da bunlardan var idi. Məgər orada görmədin?"

"Yox, görmədim," -- dedim.

"Orada da bunlar kimi xəstələr çoxdur," -- dedi.

Qanım qaraldı, onların acınacaqlı vəziyyəti məndə hədsiz kədər doğurdu. Marağa şəhərinə çatarkən bizi qarşılayan birinci qəm-qüssə bu oldu.

Oradan keçib az yol getdikdən sonra şəhərin darvazasına çatdıq. Şəhərdə bir qala da görünürdü. Çarvadara dedim:

"İndi bu kimi hasar, qala-darvazanın heç bir şəhərdə faydası yoxdur."

Çarvadar dedi:

"Bir neçə vaxt bundan qabaq şəhər hasar içində idi. Getdikcə hasar dağıldı. Ona görə darvazaları da götürdülər. Amma neçə il bundan qabaq kürd Şeyx Übeydulla bir para xam xəyallara düşüb üsyan bayrağı qaldırdı. Kürdlərdən böyük bir dəstəni başına toplayıb, Miyandaba basqın elədi. Şəhərin əlsiz-ayaqsız camaatından bir çoxunu, qadınlı-kişili rəhmsizcəsinə qılıncdan keçirdi. Sonra da qarışqa-çəyirtkə kimi saysız-hesabsız quldurları ilə Marağanın üzərinə yürüdü. O vaxt əhali bu darvazanı müxtəsər istehkamla təcili düzəltməyə məcbur oldu."

"Məgər o vaxt şəhərin qorucusu yox idi?" -- deyə soruşdum.

Dedi:

"Allah atana rəhmət eləsin. Bu şəhərlər heç qorucu üzü görüblər ki?! O bəla selinin qarşısını şəhər əhalisi özü aldı. İki ayacan şəhəri qoruyub, kürdləri içəri girməyə qoymadılar. İki aydan sonra sərdar Məhəmməd Hüseyn xan gəlib kürdləri dağıtdı."

Şəhərə gəlib çatdıq. Böyük karvansara deyilən yerdə mənzil tutduq. Xalça və başqa əsasiyyəmiz olmadığına görə dalandara dedim:

"Biz burada qəribik, heç bir ev ləvazimatı və əsasiyyəmiz yoxdur. Siz bazardan bizim üçün nə qiymətə olur-olsun bir neçə günlüyə xalçadan-zaddan kirə eləyin."

"Burada belə bir rəsm yoxdur," -- dedi. -- Bu kimi şeyləri kirəyə vermirlər. Sizə nə lazım olsa mən öz evimdən gətirərəm."

Doğrudan da, nə lazım idi tədarük gördü. Çarvadarın haqqını verib yola saldım. Gördüm namazımın vaxtı keçir. Günün batmasına o qədər qalmamışdı. Tələsik dəstəmaz alıb namaz qıldım. Sonra çay içdim, azacıq çörək yedikdən sonra yatdım. İstədim iyirmi günə gəldiyimiz bu beş günlük yolun yorğunluğunu canımdan çıxaram.

Клавиши ← → для перехода, R — случайное стихотворение

Случайное стихотворение

Другие произведения автора

Yusif əminin yuxusu, 3

یا من اصبور را پیش خود از وفا طلب یا تو که پاک‌دامنی صبر من از خدا طلب!»گفت: «عمو جان! «الامور مرهونة باوقاتها». البته شما هم خواهید آمد. لکن شما را چند وظیفه در پیش است. باید انجام دهید!»

16 мин
Yusif əminin yuxusu, 4

بعد از بیداری، گریه‌ای سخت‌تر از اولم دست داد. خواستم صبح خواب خود را به حاجیه خانم بگویم، اندیشه کردم که ریش تازه در دلش خراشیدن و نمک پاشیدن است؛ چه، این سخنان مصیبتش را تازه می‌کند و سبب ازدیاد محنت و غم و المش می‌گردد. وضو گرفته دوگانهٔ معبود یگانه ادا کردم. بعد از طلوع آفتاب به سمت قبرستان رهسپار شده، خون دل از دیده به خاک قبر جاری کرده زمین را گل نمودم. بعد از جزع بسیار، به خانهٔ میرزا عباس رفتم که خواب خود را حکایت کنم. دیدم حاجی تبریزی و رضاخان مازندرانی -که دیروز از فرنگستان باز آمده بودند- در آن‌جا هستند و خیال دارند که با هم به خانهٔ ما آمده حاجیه خانم را سر سلامتی دهند.رضاخان که مرا دید دست انداخت در آغوشم کشید و صورتم را بوسیده و بوییده گفت: «بوی ابراهیم‌بیگ را از تو استشمام می‌کنم.» و بسیار گریست. تأسف بی‌شمار نمود. بعد از تسکین، خواب خود را از اول تا آخر بدون کم و زیاد نقل کردم، همه را رقت دست داد.

2 мин
Şairlərdən seçmələr

پوشیده نماندبر ارباب علم و معرفت و اصحاب فطنت و خبرت مخفی و پوشیده نماند که نگارندهٔ سیاحتنامه در بعض مقام از کثرت تعصب در حب وطن و ملت و بی‌رونقی کار و کاستن ثروت مملکت خویش، خویشتن‌داری نتوانسته و عنان سخن از دستش به در رفته و در بعض مواقع از شعرا -که ارباب فضل و هنرند- با طعن یاد نموده. نباید قارئین محترم سوءظن در حق نگارنده فرمایند -«ان بعض الظن اثم.»

15 мин
Şairlərdən seçmələr, 2

بدخشیزیر و زبر اگر شود عالم ای بدخشی چه غم که در گذر است

9 мин

Стихи других поэтов