شام آوردند. صرف شد. بعد از قهوه و غلیان مجلس متفرق گشت. نوکر صاحب‌خانه نیز فانوس روشن کرده ما را به منزل رسانید. هر چند که اول در خیال داشتم سه روز در قزوین بمانم ولی بعد از حادثهٔ یوسف‌عمو دل از اقامت آن‌جا برکنده، چنان‌که به یوسف وعده کرده بودم، فردای آن آفتاب‌نزده رفتم چاپار دیده رخت از آن‌جا بربستیم. نام مکاری ابراهیم و از اهل زنجان است. بعضی چیزها که لازم داشتیم خریده عصری از منزل با رخت و بنه حرکت کردیم و در بیرون شهر جایی که کاروان افتاده بود منزل نمودیم، تا صبح از آن‌جا رو به شهر اردبیل حرکت کنیم.

از در و دیوار شهر غم و غصه می‌بارد. مردمانش از حیات بی‌خبر، بس‌که اوهام در عروق و اعصابشان جا کرده که از وضع زمان به‌کلی غافل و از هر گونه عوالم مدنیت جاهل‌اند. از وضع مدارس و مساجد شهر نیز مختصری گفته شد. نه بهره از دنیا دارند و نه از آخرت. احدی را پروای تزیید ثروت عمومی وطن و خبر از حب وطن نیست. خون در رگشان فسرده، «زنده‌اند ولی مرده، مرده‌اند اما زنده.»

باری، سحرگاهان از آن‌جا با کاروان به سوی اردبیل حرکت کردیم. عمدهٔ مقصود من از سفر اردبیل همانا زیارت مرقد پاک سید جلیل‌القدر شیخ بزرگوار صفی‌الدین اسحق اردبیلی است که مذهب حقهٔ اثناعشری به گرامی وجود آن ضیاپاش جهان انسانیت منتشر شد. جانم به فدای روح پاکش!

در اثنای راه، چیزی که قابل نگارش باشد دیده نشده همه‌جا دهات بزرگ و کوچک دیده می‌شود. از دهاتیان هیچ چیز متوقع نتوان شد. این‌قدر توان گفت که همه مردمان ساده‌لوح و دین‌دارند. دائم‌الصلواة و مهمان‌نوازند. بی‌علمی برای ایشان سعادت بزرگی است، زیرا که اوصاف حسنهٔ دینداری و مهمان‌نوازی و راستگویی و درستکاری را بی‌تعلیم یاد گرفته‌اند. در عفت و عصمت مردان و زنان ایشان حرفی نیست. واضح است که زنان طهران بلکه تمام شهرهای ایران روز رستاخیز در بهشت به درجات بلند این زنان دهاتی حسد خواهند برد. اگرچه غالباً روگشاده‌اند اما دلشان صاف است و به‌جز از حلال خودشان سایرین را مثل برادر می‌دانند و خیال ناپاکی ابداً از خاطرشان نمی‌گذرد. سوگند یاد توان نمود که از میان ده‌هزار اینان یک نفر پیدا نمی‌شود که به شوهر خود خیانت کند. از سیاحت خود تنها بدین یکی دلخوش‌ام. درد و بلای اینان به جان آن شهریان بی‌حجاب! همه دهات ایران برخلاف ممالک خارجه ملک است.

روز ششم رسیدیم به شهر اردبیل. در کاروانسرای حاجی محمد منزل کردیم.

یوسف‌عمو گفت: «باز حمام نخواهی رفت؟»

گفتم: «عموجان! کار بسیار خراب و بدنم خیلی چرک است. در تصور آنام که به دالاندار بگویم بلکه مرا به خانهٔ خودش برده آب گرمی درست بکند تا بدن خود را شست و شویی کنم. شما بروید، من حالا قدری می‌خوابم که کمی از رنج راه بیاسایم.»

او رفت، من هم خوابیدم. بعد از ساعتی بیدار شده مطلب را به دالاندار گفتم.

دالاندار گفت: «در این‌جا آب حمام‌ها را ماهی یک بار عوض می‌کنند. برادرم حمامی در اجارهٔ خود دارد. فردا آب آن عوض خواهد شد، کسی داخل نشده، من شما را می‌برم.»

خیلی خوشوقت شده دعایش کردم. فردا چنان شد که قرار گذاشته بودیم. پس از استحمام، یکی از حمالان کاروانسرای را دلیل برداشته رفتیم به زیارت سید بزرگوار شیخ صفی‌الدین. با کمال خشوع و خضوع بدن تربت پاک وارد شدیم. یکی از خدام آن درگاه بلند ما را برد به سر مرقد حضرت شیخ، زیارتنامه خوانده فاتحه فرستادیم. بعد رفتم به سر قبر شاه رضوان جایگاه شاه اسماعیل. آن‌جا نیز فاتحه‌ای خوانده همت بلند آن بادشاه پاک‌نژاد که – زیب صحایف تاریخ ملی و مذهبی ماست – در نظر جلوه‌گر افتاد. از مقایسهٔ آن با وضع حاضر بی‌اختیار گریه‌ام گرفت.

گفتم «ای من به فدای تربت پاکت! اساس این دولت و مذهب مقدس را در سیزده‌سالگی تو استوار داشتی. قربان غیرت نو شوم. اکنون سر از خاک رحمت بردار و ببین که آن مذهب و دولت متین را ناکسان اخلاف تا چه پایه خوار و بی‌اعتبار کرده‌اند. از علمای اثناعشریه تنها اسمی باقی است. همه در پی کسب ثروت و سامان و تحصیل ریاست و سیاستاند. احدی در صدد ترویج شریعت پیغمبر نیست. عمدهٔ مشاغلشان محض ملاحظهٔ تکثیر صدای نعلین، مداخله به کارهای حکومتی است؛ خواه حق و خواه ناحق. هیچ‌یک از ایشان در خیال تزیید رونق شکوه آن آیین پاک – که تو احیا فرمودی – نیست؛ نخستین مقاصدشان این است که به هر وسیله‌ای باشد پیش از همه‌چیز هر کدام پنج شش پارچه دهات حاصل‌خیز به چنگ بیاورند. آنگاه به فراغت خاطر به هر سوی تازند و برای یک دعوا به دست مدعی و مدعی‌علیه چندین احکام ناسخ و منسوخ بدهند و برای آبادی خانهٔ خودشان خانهٔ هر دو را خراب کنند. احکام لایتغیر شریعت پاک را نیز مشوب و ممل به غرض و وسیلهٔ جلب منفعت غیرمشروعه سازند و به جای اصلاح حال مسلمانان به افساد آن پردازند و در عرصهٔ گیتی مصداق «اذا فسدالعالم فسدالعالم» را ظاهر کنند.»

باری، پی از این خیالات جگرسوز آمدیم به مقبرهٔ جنت‌مکان شاه‌طهماسب اول. در این‌جا هم پس از فاتحه و طلب آمرزش در حق آن پادشاه دین‌دار گردش‌کنان آمدیم به «چینی‌خانه» که به عنوان نذر از هر طرف بدان بقعه وقف کرده‌اند. واقعاً خیلی نفیس داشت. در آن دایره از بس ظروف گران‌بهای چینی از هر سوی چیده‌اند که دیده از تماشای آن‌ها سیر نمی‌شد. اما جای بسیاری از ظروف خالی بود. گفتند این‌ها در استیلای روس به یفما رفته. در حقیقت این واقعهٔ تاریخی است. به خاطرم آمد. از این رهگذر خیلی افسرده‌خاطر گشتم. چون ذکر تفصیل آن بسیار ملال‌انگیز و اندوه‌خیز است از نقل و بیانش صرف‌نظر کردم. این مقبره و مسجد بسیار باشکوهی که در جنب اوست با مخارج گزاف ساخته و پرداخته شده ولی چنان‌چه شاید و باید به حفظ آن‌ها همت نکرده‌اند. محتاج تعمیر است. می‌گویند موقوفات زیادی دارد ولی معلوم نیست که کدامین نامرد خدا ترس می‌برد و می‌خورد. در ایران از این عمل موقوفات اسمی باقی است.

پس التماس کردیم، در خزانهٔ مقبره را باز کردند. لوحه‌ای به خط مبارک حضرت امیرالمؤمنین اسدالله الغالب علی‌بن ابی‌طالب – علیه‌السلام – دیدم که به خط کوفی در پایان لوحه مرقوم بود «کتبهٔ علی‌بن ابوطالب» و لوحهٔ دیگر نیز به خط مبارک حضرت امام حسن – علیه‌السلام – زیارت شد که در آخر آن هم «کتبهٔ حسن‌بن علی» مرقوم بود. هر دو را زیارت کرده، بوسیده و بر مردمک دیده نهادیم، دل و دیده را از زیارت آن دو گوهر کونین قیمت نیرو و روشنایی افزود و به سعادت بی‌پایان نایل گشتیم. شکر خدای راکه گاهی امثال این سعادات – که موجب تسلیت خاطر شکسته است – روی می‌دهد که دل رمیده را چندی آرام می‌دارد. پس از اتمام زیارت، انعامی به خدام داده برگشتیم منزل.

فردای آن به تماشای «نارین قلعه» رفتیم. این قلعه بسیار محکم است. هر چه تعریف کنم به جایی نخواهد رسید. در دم دروازه قلعه پیرمردی ایستاده بود؛ گویا توپچی و قراول است، شمشیری در دست به دیواری تکیه داشت. قلعه دو خندق مارپیچ دارد که در روی هر یک پلی برای آمد و شد مردم بسته‌اند. از پل‌ها گذشتیم. قلعه بسیار وسیع و عمارات حاکم‌نشین در توی قلعه است. مسجد عالی و حمامی دارد. ده دوازده عراده توب در جاهای مختلف دیدیم که یادگار زمان‌های قدیم بودند. امروز از آن‌ها کاری ساخته نمی‌شود. می‌توان گفت که از قیمت فلزی آن‌ها نیز کاسته است. در جنب توپخانه بعضی حجرات خالی دیدیم. گویا سربازخانه است ولی سربازی دیده نشد. محض اطلاع از درون آن‌ها، خواستیم به یکی داخل شویم که بوی تعفن مغزم را تکان داد، دیدم که همه آن‌جور و پر است.

دستمال را به دماغ گرفته برگشتیم و از آن‌جا بالای برج رفته روی به طرف «قم» معطوف داشته فریاد زدم: «ای شهریار غیرتمند، شاه عباس، و ای نایب‌السلطنه عباس‌میرزا کجایید؟ سر از خاک تیره بردارید! ببینید که این اخلاف ناخلف ودایع شما را چگونه نگاه داشته‌اند! شما این قلاع محکم و حصارهای وسیع را برای محافظت وطن و مدافعه دشمن با هزاران زحمت ساخته و پرداخته‌اید، اکنون در نقاط عالیه آن نشسته برای خراب کردن وطن و غارت نمودن و کشتن ابنای وطن حکم‌های ناحق می‌رانند و جاهای پایین آن را که مجاهدین اسلام را قرارگاه بود – بی‌شرمانه جای زباله و کنافت نموده‌اند. کجایی ای شهریار شیرین‌کار و ای پادشاه غیرتمند دین‌دار؟ ای آبروی خاندان صفوی، شاه دلاور عباس، و ای نایب‌السلطنه عباس‌میرزا! ای آقا! چه شتاب نمودی در رفت و چه زود مرگ بی‌مروت بر تو تاختن کرد؟ چه بودی که سی چهل سال پادشاهی میسر گشتی تا گم کرده‌ای خود را که به سبب بی‌هنری دیگران بود، دریابی و ایران را دوباره زنده کنی؟ ای آقا! غیرتمندان حق‌شناس ایران تو را فراموش نکرده‌اند و نخواهند کرد. تو بودی که تمامی عمر خود را در سر زین به‌سر بردی، ولی بعد از تو احدی از مقاصد مقدسهٔ تو پیروی نکرد. غیرت و حمیت و حب وطن با تو به خاک رفت. از فوت تو کمر ایران چو دل ایرانیان شکست. وطن و ما هر دو بدبخت شدیم. تنها بعد از تو نوکرت میرزا تقی‌خان کمر خدمت وطن را بر میان جان بست؛ برخاست که شکسته‌ها را درست کند، خائن وطن دو دستش را بست، در حمام کاشان غسل توبه‌اش دادند که زبان از سخن ترقی ایران دربند و چشم از همه‌چیز بپوشد. آن هم متمم بدبختی‌های ایران گردید. خدای بر شما رحمت فرمایاد!»

با آن حال اندوهگین که دلم بر خود می‌تپید آمدیم منزل.

فردا وقت چاشت بود [که] دالاندار آمد. گفت: «آقا شما چرا نمی‌روید؟»

گفتم: «به کجا؟»

گفت: «امروز در میدان نارین‌قلعه گاومیش را به کشتی و جنگ خواهند درانداخت. تماشا دارد، همهٔ مردم شهر در آن‌جا جمع‌اند.»

گفتم: «یوسف‌عمو، چه عیب دارد، کاری که نداریم، ما نیز برویم!»

رفتیم به میدان. دیدیم واقعاً عجب ازدحامی است. مردم شهر از هر سو بدان نقطه ریخته‌اند. عجب معرکه‌ای است. من متعجب بودم که آیا این همه مردم کار و کسبی ندارند. بعد معلوم شد که این دو گاومیش جنگی یکی مال «خدام‌باشی» بقعهٔ شیخ صفی و دیگری از آن «نایب‌الصدر» است و این هر دو از علمای اردبیل به‌شمار می‌روند و از مردم شهر نصفی مرید خدام‌باشی و نیمی هواخواه نایب‌الصدرند. خلاصه گاومیش‌ها را کشیدند به میدان. دیدم هواخواهان طرفین با تدارک آمده‌اند. همه با چوب و چماق و با قمه و قداره و طپانچه مسلح‌اند و احتمال زد و خورد هم می‌رود.

به هر حال، گاومیش‌ها را به همدیگر درانداختند. این دو حیوان زبان‌بسته اول قدری به یکدیگر نگاه کردند، گویا به زبان بی‌زبانی گفت‌وگویی کردند، سپس، شاخ بر شاخ، کله بر کله به جان هم درافتادند. دی بزن، هی بزن. از صدمهٔ کله، زانوهایشان گاهی به زمین خورده سینه به سینه همدیگر را مالیدن گرفتند. تا این‌که پس از چند زخم کاری مال خدام‌باشی روی برتافت. در آن اثنا، های و هوی غریبی از مردم بلند شد. کسان نایب‌الصدر دور آن حیوان بی‌زبان را گرفته، یکی از چشمش می‌بوسید، دیگری دست و پایش را می‌مالید، از یک طرف هم چند طاقه شال‌های قیمتی آورده به پشت و گردن آن حیوان انداختند و کف‌زنان و پای‌کوبان در نهایت شادی از میدان به‌در بردند.

من هم بی‌خودانه، در کمال تحیر، مبهوت این حال و سراسیمهٔ این قیل و قال بودم. آهی از ته دل کشیده گفتم: «خدایا، چه می‌شد که من در این سیاحت به جای این هنگامهٔ پروحشت به جمعیت استقبال یک سردار ایرانی که از مدافعهٔ وطن فتح و پیروزی برگشته راست می‌آمدم که دشمن بدخواه را مغلوب کرده، چند عراده توپ و مهمات جنگ و سیر غنایم حرب در پیشاپیش خود وارد این شهر می‌شد که اهالی نیز در پاداش این خدمت به وطن از در و دیوار به سر او گل می‌افشاندند. به جای این های و هوی وحشیانه به ترانه‌های دلکش سربازان وطن بلندآواز بودند و امثال این شال‌ها که به گردن این حیوان زبان‌بسته انداخته‌اند به جای پای‌انداز فرش رهگذر آن سردار پسندیده کردار می‌نمودند و از طرف دیگر صدای هلهله و تکبیر علمای ملت در شکرگزاری آن فتح و پیروزی بلند می‌شد.» – نویسنده در این‌جا گریه می‌کند، خوانندگان محترم مختارند خواه بگیرند خواه بخندند.

روز دیگر به تماشای بیرون شهر رفتم. چنان‌که معلوم است، این شهر اردبیل از بلاد قدیمهٔ دنیاست، جلگهٔ بسیار وسیع خوبی دارد ولی باغ و بوستانی نیست. معلوم است که هوایش پرورش نمی‌دهد. تجارت این شهر نیز به سبب بندر آستارا که قریب به دریای خزر و سرحد روس است، خالی از اهمیت نیست. بسیاری از امتعه و محصولات و محمولات ممالک روس از این شهر به آذربایجان می‌گذرد. لهذا کاروانسراهای معتبر و خوب هست اما تجار معتبر و کومپانی و شراکت‌های سودمند به حال مملکت و تجارت ابداً نیست.

روز چهارم بود. دیدم از هر طرف مردم به چپ و راست می‌دوند و از هر سویی صدا بلند است که «بابا جهاد است!» با خود گفتم «دیگر این بازی تازه چیست و جهاد با کیست؟» برخاستم تا ببینم چه هنگامه است.

یوسف‌عمو به دامن آویخت: «نمی‌گذارم بیرون روی. مبادا در آن میان آسیبی هم به تو برسد.»

گفتم: «بابا ولم کن ببینم چه معرکه است!»

دامن از چنگش رها کرده بیرون دویدم. پس از تحقیق حال گفتند که آقا میرصالح یا شیخ‌صالح است که شمشیر در دست و کفن بر خود راست کرده حکم جهاد داده است!

زیاده بر دو هزار نفر از مردم شهر دور او جمع شده‌اند. نمی‌دانم یکی از مأمورین حکومت چه کرده بود که به طبع آقا ناگوار آمده با این حال حکم داده بود که او را گرفته کشان‌کشان به منزلش ببرند. آن‌قدر زده بودند که از خود درگذشته؛ جمعی می‌گفتند که مرده، برخی دیگر گفتند نمرده است ولی خواهد مرد. با خود گفتم «سبحان‌الله! این چه قیامت است؟ آیا در این مملکت حکومت نیست و صاحبی ندارد؟ ملایی را چه رسیده است که مأمور حکومت را در زیر چوب بکشد و حکومت هم نتواند نفس بکشد.

نمی‌دانم این سر بلاکش من در این سفر چه‌ها خواهد دید؟»

باری، پس از این هنگامه، به من نقل کردند که: این آقا سه چهار سال است از عتبات عالیات آمده، درهای سایر علمای مملکت را به‌کلی بسته است. خود در بیرون خانه‌اش با هر کسی باشد به‌جز نان جوین و سرکه چیزی نمی‌خورد اما در حرمخانه انواع نعمت‌ها به کار می‌رود و به جای آب و سرکه آب‌لیموی شیرازی صرف می‌شود.

آری! «چون به خلوت می‌روند آن کار دیگر می‌کنند».

هر گاه ده سال چنین بگذرد هیچ شبهه‌ای نیست که جناب آقا صاحب ده قطعه قریهٔ شش‌دانگ معتبر خواهد شد، چنان‌که سایرین هم اول این‌جور کرده‌اند.

حالا جناب آقا میرزاعلی‌اکبر نیز یکی از علمای این مملکت است. خودش برای اخذ زکات، تمامی دهات اطراف را می‌گردد. در این ولایت اقلاً ده نفر از این ملاهای بزرگ هم هست، هر یکی صاحب نفوذ و مریدان بسیارند که هر کدام از آنان نیز از ده رأس اسب و شتر سودمندترند.

خلاصه، بعد از هشت روز اقامت این شهر، از جلودار به عزم رفتن مراغه سه اسب، هر یکی را از قرار هجده قران، کرایه کرده پانزده قران هم بیعانه دادیم که صبح آمده ما را ببرد. صبح شد نیامد، ظهر شد نیامد، تا این‌که آدم از پی او فرستادم. خبر آوردند که جلودارها گریخته‌اند.

پرسیدم: «چرا؟»

گفتند: «اسب‌گیری است، حاکم مملکت می‌خواهد برود.»

گفتم: «چه‌طور، چه‌طور؟ اسب‌گیری یعنی چه؟»

گفتند: «بلی اگر زحمت نباشد خود بیرون بروید ببینید چه بگیرگیر است!»

من مطلب را باز نفهمیدم. گفتم: «بابا، حاکم می‌رود به من چه؟ من رفتنی هستم، اسب کرایه کرده و پول داده‌ام به واسطهٔ شما. گفتید که جلودار آدم خوب و امین است.»

گفتند: «بلی! باز می‌گوییم که جلودار مردی امین است اما کسی نمی‌دانست که امروز اسب‌گیری خواهد شد. برو ببین، در هر کاروانسرا هر چه بار تجارت برای تبریز و همدان و قزوین و سایر جاها بسته‌اند همه زمین مانده و همچنین از هر ولایت که به اردبیل کاروانی مال‌التجاره می‌آورد جلوداران همگی از ترس اسب‌بگیری مال‌التجاره را به زمین ریخته و خود گریخته‌اند!»

گفتم: «این هنگامه تا کی امتداد خواهد یافت؟»

گفتند: «معلوم نیست. ده روز، پانزده روز. تا حاکم نرفته، همین آش در کاسه است.»

دیدم برای رفع شر این غولان به‌جز از ذکر لاحول فایده نیست. خواندم. بدتر از همه این‌که اشیا را نیز بسته بودیم. دوباره باز کردیم. رفتیم بازار دیدم عجب معرکه است. از یک طرف چند داروغه شاگرد و از یک سو پنج شش نفر فراش، هی این‌طرف و آن‌طرف می‌دوند. هر جاکه شتر و اسب و استری دیدند بی‌محابا جلو یا افسار آن را از دست صاحبش گرفته می‌برند. بیچاره صاحبانشان نیز بی‌اختیار از پشت سر آنان می‌روند. از دیدن این وضع، چشم‌هایم خیره گشت و سرم چرخید. در نهایت اوقات تلخی و پریشانی خیال به منزل برگشتم.

یوسف‌عمو گفت که «برای ظهور حضرت صاحب‌الامر – عجل‌الله فرجه – علمای دین خیلی علامت‌ها نوشته‌اند و خوانده‌ایم، اما در آن میان اسب، شتر و استریگیری نیست. این یکی هم بر علم ما افزود، واقعاً خیلی عجیب است. مال مردم را در سوق اسلام به زور بگیرند و ببرند و از آن‌همه انبوه مردم احدی به فریاد آن مظلومان گوش ندهد. بسیار غریب است!»

باری، از شدت دل‌آزردگی عبا را به سر کشیده در گوشه‌ای خوابیدم. قدری نگذشته بود صدای قیل و قالی شنیده برخاسته و دیدم دو نفر فراش در دم منزل ایستاده‌اند.

یکی گفت: «هشمهری! شما دیروز سه رأس اسب کرایه کرده‌اید؟»

گفتم: «بلی.»

گفت: «کو اسب‌ها؟»

گفتم: «مکاری نیامده، ما هم معطل مانده‌ایم.»

گفت: «نه، شما باید التزام بدهید که اگر بیاید هم نروید!»

دیدم «چرند» می‌گوید. گفتم: «التزام» چه معنی دارد. ما پانزده قران پول هم داده‌ایم، دست ما جایی بند نیست.»

قیل و قال بلند شد. گفتند: «باید تو را خدمت فراش‌باشی ببریم.»

ملاحظه کردم هر گاه ایستادگی کنم به گریبانم چسبیده کشان‌کشان خواهند برد. گفتم: «بسم‌الله، برویم!»

عبا را برداشته راه «نارین قلعه» را – که حاکم‌نشین است – پیش گرفتم. دیدم یوسف‌عمو هم می‌آید. هر چه اصرار کردم به منزل برگردد قبول نکرد. گفت: «دلم تاب ندارد.»

چون بدان‌جا رسیدیم اول ما را پیش یک شخصی بردند. گویا او نایب بود. یکی از فراشان به گوش آن چیزی گفت و برگشت. پس نایب ما را پیش یکی دیگر برد که آن نیز فراش‌باشی بود. آن هم به گوش او سخنی گفت. حال، دل من در تشویش است. فکر می‌کنم که «شاید ما را این بی‌مروتان در این‌جا تا یک سال حبس کردند، فریاد ما به کجا خواهد رسید؟ یا این‌که حاکم به بریدن گوش و دماغ ما حکم کرد، کیست که از ما حمایت و یاری کند؟» هر کس خواب هولناکی دیده یا کابوس هولناکی بر او مستولی شده باشد از حال من تا یک درجه آگاه تواند شد تا چه پایه دلم مشوش است.

باری، فراش‌باشی به شیوه‌ای که مخصوص امثال اوست بعد از چندی سر بلند کرد و به‌تندی هر چه تمام‌تر گفت: «مردکه! اسب‌ها را چه کرده‌اید؟»

گفتم: «چه اسب؟»

گفت: «آن اسب‌ها که دیروز کرایه کردید.»

من صدا را بلند کرده گفتم: «تو خود نمی‌دانی که چه می‌گویی، من از سؤال تو چه چیز توانم فهمید؟»

قدری فضولی نیز کردم.

فراش‌باشی به قهر تمام برخاست گفت: «بیا!»

رفتیم اندرون. حیاط بزرگی بود. قدری هم رفتیم تالار بزرگی نمودار شد. دیدم در جلو پنجرهٔ تالار چند نفر عارض دست بر سینه ایستاده‌اند، چنان ساکت که گویی روح در بدنشان نیست. حاکم در بالا سر صندلی نشسته چند نفر معمم نیز قدری دورتر نشسته‌اند. فراش‌باشی ما را کشید پیش. سری فرو کرده ایستادیم.

فراش‌باشی عرض کرد: «اینان اسب کرایه نموده ولی انکار می‌کنند.»

حاکم گفت: «کو اسب‌ها؟»

گفتیم: «سرکار! خبر نداریم.»

چند کلمه هم زیاد گفتیم.

از طرف دیگر، یوسف‌عمو هم گفت که: «سرکار ما مسافریم و رعیت خارجه. اگر ما را برنجانند یک‌سر می‌روم پای تلگراف در طهران، به وزیر مختار انگلیس خبر می‌دهم. این چه اوضاع است؟»

حاکم قدری فکر کرد، سبیل‌هایش را تاب داد. چون حرفی پیدا نکرد گفت: «مرخص‌اید، مرخص!»

من جسارت گرفته گفتم: «سرکار! ما رعیت خارجه باشیم یا داخله بحثی نیست، شکر خدای راکه مسلمان‌ایم. اما به شما عرض نمایم در قدیم‌الایام هر پادشاهی می‌خواست به مملکت دیگری لشکری کشد دعوای مذهبی به میان می‌انداخت، مادهٔ مذهبی را بهانهٔ ملک‌ستانی می‌کرد. اما امروز هر دولتی که بخواهد تجاوز به خاک دیگری کند تجارت و آزادی آن را – که مایهٔ وسعت معیشت و آسایش رعیت و آبادی مملکت است – از اسباب عمده آن تجاوز قرار می‌دهد و در راه توسیع دایرهٔ تجارت کرورها خرج می‌کنند و خون‌ها می‌ریزند. عجب است که شما به دست خودتان اوباب تجارت را به روی ملت می‌بندید. به جای راه‌های آهن و عرابه، اسباب نقلیهٔ این مملکت را که منحصر به اسب و استر و مستلزم هزاران زحمت است، آن را هم به عنوان سخرهٔ «اسب‌گیری» مانع می‌شوید و بندگان خدا را اذیت می‌کنید، از خدا نمی‌ترسید؟»

باز حاکم با صدای بلند مخصوصی گفت: «مرخص‌اید!» و روی از من بگرداند. فراش‌باشی نیز اشارت بازگشت داد. ما هم برگشتیم.

به نایب گفت: «عجب مداخل برای ما آوردید؟» – به ما هم گفت: «کاری ندارید، بروید!»

آمدیم در دروازهٔ قلعه دیدم آن دو نفر فراش پیش دویدند که «پول چلو ما را بدهید.»

گفتم: «چه؟ چه؟»

گفت: «قوللق!»

گفتم: «پدرسوخته چه قوللق به ما کردید؟»

گفت: «پس ما نوکر پدر تو بودیم، یا پستان مادر را خواهیم مکید؟ خرج داریم.»

گفتم: «به من چه؟ ای عملهٔ فرعون و شداد، کنار شوید از برم! خدای ریشهٔ شما و امثال شما را از روی زمین بردارد! می‌خواهید دوباره پیش آن «نمرود» برگردم و بپرسم که این ابنای شیاطین از ما چه طلب دارند؟»

آن دیگری گفت: «مشدی رضا برگرد! این تبعهٔ خارجه پدرسوخته‌ها همه دیوانه هستند.»

خلاصه، از چنگ آن گرگان خلاص شدیم. در اثنای راه، به یوسف‌عمو گفتم: «چرا دروغ گفتی؟ ما که تبعهٔ خارج نیستیم بلکه تذکره‌های ما را می‌خواست، آن وقت چه می‌کردیم؟»

گفت: «دروغ مصلحت‌آمیز بود. اینان کجا دارای آن شعورند که تذکره به خیالشان آید. این‌ها کیسه‌ای برای مداخل دوخته بردند، آن هم که نشد.»

اغلب حکام ایران، هنگام مکالمه با رعیت، دستشان در سبیل و مشغول تاب دادن هستند. سخن را با لهجهٔ مخصوصی تندند و زودزود و ناتمام می‌گویند. مثلاً: «نه، نه، نه خیر، خ، خ، خیلی خوب، خل، خو…»

باری، آمدیم به منزل. باز سیزده روز معطل شدیم. در ظرف این مدت اقامت اردبیل خیلی آزرده‌خاطر بودم، چنان‌که حدی برای پریشانی خاطرم نبود. عجب است در این شهر به‌جز از من حدی را از این ظلم و تعدی فوق‌التحمل خبری نبود، و کسی از این وضع تعجب نمی‌کرد. گویی بردن بار این تعدیات از مقتضیات خلقت ایشان است. از حقوق بشریه به‌کلی بی‌خبرند. این یکی بیشتر مایهٔ کدورت خاطرم گردید. با وجود این مظالم، روزنامه‌های طهران همه‌روزه در ضمن اخبار ولایت‌ها می‌نویسند که رعیت در نهایت رفاه و آسایش‌اند. گویی عهد نوشیروان عادل است. «تفو بر چنان خلق ناپاک باد!»

غرض، بعد معلوم شد که به حاکم تنها بیست رأس یابو و استر لازم بوده، [به] سبب این همه های و هوی و بگیر و ببند و تعطیل تجارت و خسارت مردم در این هنگامه، فراشان حکومت زیاده بر دویست تومان از مکاریان فقیر مداخل کرده‌اند، و هیچ‌یک از تجار مملکت نیز لبی به شکوه باز نکردند که «این چه بیداد است؟» گویی خدایشان – معاذالله – برای کشیدن این‌همه جور خلق فرموده است.

به هر حال، روز چهاردهم جلودار – که در گوشه‌ای پنهان شده بود – تشریف آورد، بارهای خودمان را بسته به راه افتادیم.

در راه، یوسف‌عمو گفت: «هیچ یاد داری حکایتی راکه احمد افندی تبریزی در مصر نقل می‌کرد؟»

گفتم: «چگونه بود؟»

گفت: «احمد افندی نقل می‌نمود که روزی در طهران یک «میرپنج» ناخوش شده، شبانگاه فراشی را پی یکی از اطبای مشهور شهر فرستاده بودند که آمده خان را معالجه کند. طبیب بیچاره شب از بستر گرم برخاسته، نزد خان مریض می‌آید. پس از معاینه ناخوش و ترتیب دوا، بیرون می‌شود که به خانه‌اش برگردد. فراش جناب خان میرپنج به گریبانش می‌آویزد که: «قوللق مرا بده!» طبیب می‌گوید: «آقاجان، من در این دل شب از خانهٔ خود برخاسته تا این‌جا آمدم آقایت را معالجه کردم چیزی به عنوان حق‌القدم به من نداده‌اند که من هم به تو چیزی دهم.» فراش می‌گوید: «افسانه مگو! من نوکر پدرت نیستم، باید قوللق مرا بدهی.» طبیب ناچار برگشته به خان عرض می‌کند که: «جناب میرپنج، فراش از من خدمتانه می‌خواهد، من که خود چیزی از شما نگرفتم.» میرپنج می‌گوید: «حکیم‌باشی، این پدرسوخته‌ها فراش‌اند، برو کم و زیاد چیزی بده راضی کن!»

آن وقت شما احمد افندی بیچاره را دشنام داده به بی‌غیرتی برشمردید، حالا معلوم شد که آن مرد راستگو بود، امروز خود به چشم دیدی که به همان عنوان از خودت قوللق خواستند.»

گفتم که: «ساکت باش، به رضای خدا خاموش باش، که این دردها برای من بس است!»

Şəhərin dam-divarından qəm-qüssə yağır. Əhalisi insana layiq həyatdan məhrumdur. Xurafat canlarında elə yer eləyib ki, zəmanənin vəziyyətindən yerli-dibli xəbərsizdirlər. Mədəniyyət aləmindən büsbütün uzaqdırlar. Mədrəsə və məscidlərinin vəziyyətindən də qısaca danışdıq. Nə dünyaları var, nə də axirətləri. Bir adam belə tapmazsan ki, vətənin ümumi sərvətini artırmaq fikrində olsun, yaxud vətənpərvərlikdən onda bir iz-əsər görünsün. Damarlarındakı qan belə dayanıb donmuşdur. Diri ikən ölü, ölü ikən diridirlər.

Xülasə, səhər tezdən karvanla Qəzvindən Ərdəbil tərəfinə yola düşdük. Mənim Ərdəbilə getməkdən əsas məqsədim yüksək şanlı seyid, Şeyxi-büzürgüvar Səfiəddin İshaq Ərdəbilinin pak qəbrini ziyarət etmək idi. İnsanlıq aləminə işıq saçan o əziz vücudun sayəsində isnaəşəri məzhəbi geniş yayılmışdı. Pak ruhuna canım fəda olsun.

Yolda yazılası bir şeyə rast gəlmədim. Göz işlədikcə hər tərəfdə kəndlər görünür. Kəndlilərdən nə təvəqqeimiz ola bilər? Yalnız bunu demək olar ki, hamısı sadəlövh, dindar adamlardır. Oruc tutan, namaz qılan və qonaqpərvərdirlər. Elmsizlik onlar üçün böyük bir səadətdir. Çünki dindarlığın, qonaqpərvərliyin, düz danışmağın və doğruluğun gözəl xüsusiyyətlərini oxumadan öyrənmişlər. Kişiləri və qadınlarının həyasına və namusuna söz ola bilməz. Aydındır ki, qiyamət günü Tehranın, bəlkə də İranın bütün şəhərlərinin qadınları bu kəndli qadınların behiştdə tutduqları yüksək məqamların paxıllığını çəkəcəklər. Hərçənd ki, əsasən üz tutmurlar, amma ürəkləri təmizdir. Özgə kişilərə qardaş gözü ilə baxırlar. Heç vaxt könüllərindən çirkin xəyal keçməz. And içmək olar ki, bunların on min nəfərindən biri belə öz ərinə xəyanət etməz. Öz səyahətimdən yalnız elə buna görə razıyam. Bunların qadası şəhərdəki çadrasız qadınların canına düşsün. Xarici ölkələrdəkilərin əksinə olaraq, bütün İran kəndləri ərbablıqdır.

Altı gün yol getdikdən sonra Ərdəbil şəhərinə çatdıq. Hacı Məmməd karvansarasında düşdük. Yusif əmi mənə dedi:

“Yenə də hamama getməyəcəksən?”

Dedim:

“Əmican, bədənim yaman çirkdir, özüm də yorğunam. İstəyirəm dalandara deyəm, bəlkə məni öz evinə aparsın, su qızdırsın çiməm. Siz gedin, mən bir az yatıb yorğunluğumu almaq istəyirəm.”

Yusif əmi getdi. Mən də yatdım. Bir saatdan sonra yuxudan oyandım. Arzumu dalandara dedim. Dedi:

“Burada hamamların xəznəsinin suyunu ayda bir dəfə dəyişirlər. Mənim qardaşım bir hamam icarə eləyib işlədir. Sabah onun hamamının suyunu dəyişəcəklər. Hələ heç kəs hamama girməmiş mən sizi apararam canasinərliklə çimərsiniz.”

Çox sevindim, canına dua elədim. Sabahı gün dalandar öz vədini yerinə yetirdi. Hamamdan sonra karvansara hamballarından birini bələdçi götürüb, yüksək məqamlı seyidin -- Şeyx Səfiəddinin qəbrini ziyarət etməyə getdik. Kəmali-təvazö və sidq ürəklə o pak türbəyə varid olduq. O uca dərgahın xadimlərindən biri bizi şeyx həzrətlərinin qəbri üstə apardı. Ziyarətnamə oxuyub fatihə göndərdik. Sonra cənnətməkan Şah İsmayılın qəbri üstə getdik. Orada da fatihə oxuduq. Bu əsnada milli və məzhəbi tariximizin səhifələrini zinətləndirən o pak irqli padşahın yüksək hümməti nəzərimdə canlandı. Onu indiki vəziyyətlə müqayisə etdikdə məni ixtiyarsız ağlamaq tutdu. Dedim: -- "Ey pak türbənə qurban olduğum! Sən on üç yaşında ikən bu dövlətin və bu müqəddəs məzhəbin əsasını möhkəmləndirdin. Qeyrətinə qurban, indi başını torpaqdan qaldır, gör sənin fərsiz xələflərin o mətin məzhəbi və dövləti nə dərəcədə xar eləyib hörmətdən salmışlar. Şiə ruhanilərindən təkcə quru ad qalıbdır. Hamısı var-dövlət, rəyasət, məqam ələ keçirmək fikrindədirlər. Bir nəfər belə peyğəmbərin şəriətini yaymaq fikrində deyil. Onların əsas fikir-xəyalları müridlərinin sayını artırmaq, haqlı-haqsız hökumət işlərinə müdaxilə etməkdən ibarətdir. Onların heç biri sənin ehya etdiyin pak məzhəbin rövnəqi və əzəmətini artırmaq haqqında düşünmür. Əsas məqsədləri budur ki, nə yolla olur-olsun, hər şeydən əvvəl, beş-altı para abad, məhsuldar kənd ələ keçirsinlər. Sonra asudəliklə atlarını hər tərəfə çapsınlar. Bir dava üçün ariz-məruzun əlinə bir-birinə zidd hökmlər verir, öz evlərini tikmək üçün hər ikisinin evini yıxırlar. Beləliklə, onlar pak şəriətin dəyişilməz hökmlərini də təhrif edib, öz mənfəətlərini təmin etmək üçün bir vasitəyə çevirirlər. Müsəlmanların vəziyyətini yaxşılaşdırmaq əvəzinə onları daha da pis günə salırlar ki, bununla da "alim xarab olanda aləm xarab olar" məsəlinin doğruluğunu sübuta yetirirlər.

Nə isə, bu ürəkyaxıcı xəyallardan ayrılıb, cənnətməkan birinci şah Təhmasibin qəbri üstünə gəldik. Burada da fatihə verib, o dindar padşaha rəhmət oxuyandan sonra tamaşa eləyə-eləyə çinixanaya gəlib çatdıq. Bunları müxtəlif yerlərdən nəzir ünvanı ilə bu abidəyə göndərmişdilər. Doğrudan da, olduqca maraqlı və tamaşalı idi. O dəyirmi otaqda yerdən tavanadək o qədər qiymətli çini qab düzmüşdülər ki, adam baxdıqca doymur....

Bu məqbərə və onun yanındakı olduqca əzəmətli məscid çoxlu xərc götürmüşdür. Bunun özü də həmin məscidin banisinin yüksək hümmətinə bir dəlil ola bilər. Ancaq onun qorunmasına lazımınca qayğı bəslənilməmişdir. İndi təmirə ehtiyacı var. Deyirlər məqbərənin çoxlu vəqfləri var. Ancaq məlum deyil, hansı allahdan qorxmayan namərd aparıb yeyir. İranda bu kimi yerlərə vəqf olunan əmlakın ancaq quru adı qalıbdır. Həqiqətdə onların gəliri bütünlüklə oğurlanır....

Ziyarəti başa çatdırdıqdan sonra xadimlərə ənam verib mənzilə qayıtdıq. Onun sabahı günü Narınqalanın tamaşasına getdik. Bu, olduqca möhkəm, bir qaladır. Onu nə qədər tərifləsəm də başa gəlməyəcəkdir. Qalanın darvazası yanında bir qoca kişi dayanmışdı. Deyəsən, topçu idi, qalanın keşiyini çəkirdi. Əlində bir qılınc tutub divara söykənmişdi. Qalanın iki dolanbac xəndəyi var. Üstlərindən salınmış yalnız iki körpü vasitəsilə şəhərdən qalanın içinə girmək mümkündür. Körpülərdən keçdik. Qalanın içi olduqca genişdir. Hakimin oturduğu imarət də buradadır. Əla məscidi və hamamı var. Müxtəlif yerlərdə on-on iki top gördüm. Bunlar da qədim zamanların yadigarı idi. İndi onlarla bir iş görmək olmaz. Hətta demək olar ki, indi onlar heç öz metalının da pulunu çıxarmazlar. Topxananın yanında bir para boş hücrələr gördüm. Guya bunlar əsgərlərin mənzilləridir. Lakin heç bir əsgər görmədik. İçərisini görmək üçün hücrələrdən birinə daxil olmaq istədim. Ancaq üfunət iyi az qaldı beynimi partlatsın. Gördüm hamısı bu sayaqdır. Yaylığı burnuma tutub geri qayıtdım....

Ürəyim kədər və qəmdən şiddətlə döyündüyü halda mənzilə döndük. Səhər tezdən dalandar gəlib bizə dedi:

“Ağa, siz nə üçün getmirsiniz?”

“Hara?” -- dedim.

Dedi:

“Bu gün Narınqala meydanında camış döyüşdürəcəklər, tamaşası var. Şəhərin bütün əhalisi oraya toplaşıbdır.”

Yusif əmiyə dedim:

“Gəlsənə biz də gedək, bir az tamaşa eləyək. İşimiz ki, yoxdur?”

Meydana getdik. Gördük doğrudan da qəribə həngamədir. Şəhər camaatı hər tərəfdən tökülüb buraya gəlmişdilər. Mən təəccüb eləyirdim. Deyirdim, görəsən bu qədər adamın bir işi-gücü yoxdur?

Az sonra məlum oldu ki, bu iki cəngi camışdan biri Şeyx Səfi məqbərəsi xuddambaşısının, o biri isə naibüssədrindir. Bunların ikisi də Ərdəbil ruhanilərindəndir. Şəhər əhalisinin yarısı xuddambaşının, qalan yarısı da naibüssədrin müridləridir. Camışları çəkib gətirdilər ortalığa. Mən baxıb gördüm hər iki tərəf yaraq-əsbablı gəlmişdir. Hamısında ağac, dəyənək, qəmə- qəddərə və tapança var idi. Aralarında vuruşma düşəcəyi ehtimal olunurdu. Xülasə, camışları bir- birinin canına saldılar. Bu iki dilsiz-ağızsız heyvan əvvəlcə bir az bir-birinə baxdılar, elə bil dilsiz olmalarına baxmayaraq, bir-biri ilə danışdılar. Sonra buynuz-buynuza verib kəllə gəldilər. Bir-birinin canına düşdülər -- vur ki, vurasan. Kəllənin zərbindən hərdən dizə çöküb, döş-döşə verirdilər. Nəhayət, bir neçə ağır yara aldıqdan sonra xuddambaşının camışı dönüb qaçdı. Bu vaxt camaatdan qəribə bir hay qalxdı. Naibüssədrin adamları onun camışının başına toplaşdılar. O dilsiz heyvanı dövrəyə alıb, biri gözündən öpür, o birisi əl-ayağını sığallayırdı. Bir tərəfdən də qiymətli təzə şallar gətirib heyvanın belinə, boynuna saldılar. Şənliklə, əl çala-çala, oynaya- oynaya camışı meydandan çıxarıb apardılar.

Mən də qeyri-ixtiyari olaraq bu vəziyyətə baxıb, mat məbhut qalmışdım. Dərindən ah çəkib öz- özümə dedim: "İlahi, necə olardı ki, bu səyahətdə mən həmin dəhşətli həngamə əvəzinə vətənin müdafiəsindən qələbə ilə dönmüş bir iranlı sərdarın təntənə ilə qarşılanmasına rast gələ idim. Görə idim ki, bədxah düşməni məğlub edib, qarşısında neçə top, sursat və hərbi qənimətlə bu şəhərə varid olur. Əhali də onun vətən qarşısında göstərdiyi bu xidmətinə görə dam-divardan başına gül-çiçək yağdırır, bu vəhşi qışqırığın əvəzinə gözəl, ürəyə yatan vətən şərqiləri oxuyur. İndi bu dilsiz heyvanın boynuna saldıqları bu şalları payəndaz kimi o məşhur sərdarın ayağı altına salır. O biri tərəfdən də millət ruhanilərinin təkbir və minacat səsi ucalıb, bu qələbənin şükrünü yerinə yetirirlər...."

Müəllif burada ağlayır, əziz oxucular isə özləri bilirlər, istərlər ağlarlar, istərlər gülərlər.

Bu günümüz də belə keçdi. Başqa bir gün şəhərin kənarına çıxdıq. Məlum olduğu kimi, Ərdəbil dünyanın qədim şəhərlərindən biridir. Çox gözəl və geniş bir düzənlikdə vaqe olub. Lakin elə bir bağ-bostanı yoxdur. Görünür, iqlimi əlverişli olmadığından belədir.

Şəhərin ticarəti Xəzər dənizinin kənarında Rusiya sərhəddində vaqe olan Astara limanına yaxın olduğuna görə müəyyən əhəmiyyətə malikdir. Rusiyadan bir çox əmtəə və ticarət malları bu şəhərdən keçib Azərbaycana gəlir. Ona görə də mötəbər və yaxşı karvansaraları vardır. Amma ölkənin halına, ticarətin vəziyyətinə xeyirli olan mötəbər tacirləri, şirkətləri və kompaniləri əsla yoxdur.

Dördüncü gün idi. Gördüm şəhər bir-birinə dəyib, camaat sağa-sola qaçır, hər tərəfdən qışqırıb deyirdilər: "Cahad, cahaddır!" Öz-özümə dedim: "Görəsən, bu təzə oyun nə üçündür? Kimə qarşı cahad fitvası verilibdir?" Ayağa durub mənzildən çıxmaq istədim. İstədim görüm nə xəbər var? Yusif əmi ətəyimdən tutub dedi:

“Bəy ağa, qoymaram bayıra çıxasan. Allah eləməsin, qorxuram sənin başına bir iş gələ.”

“Canım, burax görüm nə xəbərdir,” -- deyib ətəyimi əlindən qopardım. Küçəyə çıxıb hal- qəziyyəni soruşdum.

Dedilər:

“Ağa Mir Saleh, ya Şeyx Salehdir, kəfən geyinib, qılınc bağlayıb, cahad hökmü veribdir. Şəhər əhlindən iki min nəfərdən artıq adam dövrəsinə toplaşıb.”

Bilmirəm, hökumət məmurlarından biri nə eləyir ki, ağanın xoşuna gəlmir. Ağa buyurur o məmuru tutub sürüyə-sürüyə hüzuruna aparsınlar. Yazığı o qədər vururlar ki, huşunu itirir.

Deyirdilər ölübdür. Bəziləri də deyirdi ölməyib, amma öləcəkdir.

Öz-özümə dedim: "İlahi, bu nə vəziyyətdir? Bəs bu ölkədə hökumət yoxdur? Məgər bu məmləkət sahibsizdir? Axı bir axundun nə həqqi var hökumət məmurunu ağac altında öldürsün. Hökumət də bunu görüb cınqırını çıxara bilməsin? Mən bilmirəm bu səfərdə bəlalı başıma nələr gələcək...."

Bu həngamədən sonra mənə dedilər ki, bu ağa üç-dörd il bundan qabaq Nəcəfdən gəlib, buradakı bütün ruhanilərin dükanını tamamilə taxtalayıbdır. Evindən kənarda, hər kəslə olur-olsun, arpa çörəyi ilə sirkədən başqa bir şey yeməz. Amma hərəmxanasında hər cür nemət istəsən tapılar. Evində sirkə əvəzinə Şiraz limu suyunu bədənə vurur. Bəli, doğru demişlər: "Zahidlər minbər başında özlərini bir cür göstərirlər, xəlvətdə isə başqa işlərlə məşğul olurlar".

On il də belə keçsə, şübhə yoxdur ki, ağa on dənə şeşdank mötəbər kəndin qəbaləsini büküb cibinə qoyacaq. Təkcə bu deyil, başqaları da bunun kimi etmişlər.

Hal-hazırda Ağa Mirzə Ələkbər ağa cənabları da bu şəhərin ruhanilərindən biridir. Zəkat toplamaq üçün ağa öz mübarək qədəmləri ilə bütün ətraf kəndləri dolanır. Bu vilayətdə onun kimi hər yetəndən azı on böyük molla var. Hərəsinin özünə görə nüfuzu və çoxlu müridləri var ki, o müridlərin də biri on baş at-qatırdan daha çox mənfəət verir.

Xülasə, Ərdəbildə səkkiz gün qalandan sonra Marağaya getmək məqsədilə çarvadardan üç at kirə eləyib, hər birini on səkkiz qrana danışdıq. On beş qran da beh verdik. Qərar oldu ki, səhər tezdən gəlib bizi aparsın. Səhər oldu, çarvadar gəlmədi. Günorta oldu, yenə də bir xəbər olmadı. Dalınca adam göndərdim. Xəbər gətirdilər ki, çarvadarlar qaçıb gizlənmişlər. Səbəbini soruşdum. Dedilər: "At tutdudur, hakim getmək istəyir". Dedim: "Necə, necə?... At tutdu nə deməkdir?" Dedilər: "Bəli, zəhmət olmasa özün çıx eşiyə, gör necə tuthatutdur". Mən yenə də mətləbi qanmadım. Dedim: "Baba, hakim gedir, mənə nə? Mən getməliyəm, at kirə eləyib, sizin əlinizlə pulunu da vermişəm. Dediniz çarvadar yaxşı adamdır, inamlı adamdır". Dedilər: "Bəli, yenə də deyirik, çarvadar yaxşı adamdır, düz adamdır. Amma kim bilirdi ki, bu gün at tutdu olacaq. Get bütün karvansaralara bax, gör ki, Təbriz, Həmədan, Qəzvin üçün bağlanılan bütün ticarət malları yerdə qalıbdır. Başqa şəhərlərdən Ərdəbilə gələn karvanlar da at tutdu qorxusundan malları açıb yerə tökmüş, özləri də qaçıb gizlənmişlər". Dedim: "Bu həngamə nə vaxtadək davam eləyəcək?" Dedilər: "On-on beş gün. Hakim çıxıb getməyincə haman aşdır, haman kasa".

Gördüm bu şeytan balalarının şərindən xilas olmaq üçün dua oxumaqdan başqa çarə yoxdur. Mən də dua oxuyub bir qədər sakitləşdim. Mənə acıq verən bu idi ki, şeyləri bağlamışdım. Nə etmək olardı, təzədən açıb yerinə düzdük.

Bazara çıxdım. Gördüm qəribə mərəkədir. Bir tərəfdən darğa-şagird, o biri tərəfdən də beş-altı nəfər fərraş hey oyan-buyana qaçır, harada bir dəvədən, atdan, qatırdan görürlər cilovunu sahibinin əlindən dartıb çıxarır, özləri ilə aparırlar. Yazıq sahibləri əlacsız qalıb, onların dalınca gedirlər. Bu qəribə vəziyyət məni lap təəccübləndirdi. Başım gicəlləndi, qanım qaraldı, nəhayət dərəcədə əsəbi və pərişan halda mənzilə qayıtdım. Yusif əmi dedi:

“Din alimləri imam-zamanın zühuru haqqında (allah onun qələbəsini sürətləndirsin!) çoxlu əlamətlər göstərmişlər. Mən onları oxumuşam. Ancaq o əlamətlər arasında at, qatır, dəvə tutmaq yazılmayıbdır. İndi bu da bizim biliyimizi artırdı. Doğrudan da, çox qəribədir: xalqın malını günün günorta çağı müsəlman bazarında tut əlindən al, bu qədər məxluq da o məzlumların fəryadına qulaq asmasın. Çox qəribədir.”

Nə isə, qüssə-kədərin şiddətindən əbamı başıma çəkib, bir küncdə yıxılıb yatdım. Az keçməmiş hay-küy səsi eşitdim. Durub gördüm iki fərraş qapının ağzında dayanıb. Biri dedi:

“Həmyerli, siz dünən üç at kirə eləmişsiniz.”

“Bəli, eləmişik,” -- dedim.

“Bəs atlar hanı?” -- deyə soruşdu.

“Nə bilim, çarvadar gəlib çıxmayıb, biz də məəttəl qalmışıq.”

“Siz gərək təəhhüd verəsiniz ki, atları gətirsələr də getməyəsiniz.”

Gördüm cəfəng danışır, dedim:

“Təəhhüd nə üçün verək? Biz on beş qran da pul vermişik, indi əlimiz bir yana bənd deyil.” Səs-küy ucaldı. Dedilər gərək səni fərraşbaşının hüzuruna aparaq. Gördüm öz xoşumla getməsəm yaxamdan tutub sürüyə-sürüyə aparacaqlar.

“Bismillah, buyurun gedək,” -- dedim.

Əbamı çiynimə salıb, hakimin əyləşdiyi Narınqalaya tərəf yollandıq. Gördüm Yusif əmi də dalımca gəlir. Nə qədər üz vurdum ki, mənzilə qayıtsın, qəbul eləmədi. Dedi:

“Ürəyim dözməz, qoy mən də gəlim.”

Narınqalaya çatdıq. Əvvəlcə bizi fərraşbaşı naibinin yanına apardılar. Fərraşlardan biri əyilib naibin qulağına nə isə dedi: Naib də bizi başqa bir adamın yanına apardı. Guya bu da fərraşbaşının özü idi. Bu dəfə də naib əyilib fərraşbaşının qulağına nə isə pıçıldadı. Mən iztirab içində idim. Düşünürdüm ki, bu mürüvvətsizlər bizi burada bir il həbs etsələr səsimiz kimin qulağına çatar? Yaxud hakimin könlü istədi, buyurdu bizim burun-qulağımızı kəssinlər. Onda kim bizim dadımıza çatar, yaxud bizim halımıza kimin ürəyi yanıb kömək əli uzadar?

Qorxunc yuxu görmüş və ya qarabasmış bir adam mənim nə halda olduğumu, necə təşvişə düşdüyümü müəyyən dərəcədə təsəvvür edə bilər.

Xülasə, fərraşbaşı öz silkinə məxsus bir əda ilə, uzun sürən sükutdan sonra başını qaldırıb qeyzlə dedi:

"A kişi, atları neyləmisən?"

"Hansı atları?" -- deyə cavab verdim.

"Dünən kirə elədiyin atları deyirəm."

Mən səsimi ucaltdım, dedim:

"Sən özün bilmirsən ki, nə deyirsən. Mən sənin sualından bir şey anlamıram."

Bir az füzulluq elədim. Fərraşbaşı hirslənib dik ayağa qalxdı. Özü qabağa düşüb dedi:

"Dalımca gəl!"

İçəri həyətə getdik. Bir az da gedib, böyük bir zala daxil olduq. Gördüm zalın pəncərəsi qabağında bir neçə şikayətçi əllərini döşünə qoyub dayanıb. Elə sakit durmuşdular ki, deyəsən bədənlərində heç ruh yoxdur. Hakim yuxarı başda kürsü üstündə əyləşmişdi. Ondan bir qədər aralı neçə nəfər başı əmmaməli əyləşmişdi. Mən də baş əyib dayandım. Fərraşbaşı dedi:

"Bunlar at kirə eləyiblər, ancaq danırlar."

Hakim dedi:

"Atlar haradadır?"

Dedim:

"Qurban, xəbərim yoxdur."

Bir neçə kəlmə də artıq-əskik danışdım. Bu tərəfdən də Yusif əmi dedi:

"Qurban, biz müsafirik, özü də xaricə təbəəsiyik. Əgər bizi incitsəniz bir baş gedərəm teleqrafxanaya, Tehranda İngiltərə vəzir-muxtarına xəbər verərəm. Bu nə vəziyyətdir?"

Hakim fikrə getdi, bığlarını burdu, heç bir söz tapa bilmədiyinə görə dedi:

"Mürəxxəssiniz, gedə bilərsiniz."

Mən də cəsarətlənib dedim:

"Qurban, biz xaricə və ya daxilə rəiyyəti olduq-olmadıq -- fərqi yoxdur. Allaha şükür ki, müsəlmanıq. Amma sizə ərz eləməliyəm ki, qədim zamanlarda hər bir padşah başqa ölkəyə qoşun yeritmək istədikdə dini ixtilafı ortalığa atıb, onu əldə bəhanə tutaraq istilaya başlayırdı. Amma indi hər bir dövlət başqasının ölkəsinə təcavüz etmək niyyətində olarsa, rəiyyətin rifahı və ölkənin abadlığı üçün başlıca şərt olan ticarəti və ticarət azadlığını bəhanə edir. Öz ticarətinin genişlənməsi və rəvacı üçün milyonlarla pul xərcləyir, saysız-hesabsız qanlar axıdır. Çox qəribədir ki, siz ticarət qapılarını öz əlinizlə millətin üzünə bağlayırsınız. Dəmir yollar və şose yollar əvəzinə bu məmləkətin yeganə nəqliyyat vəsaiti at-qatırdan ibarətdir ki, onun da min əzab- əziyyəti var. Siz at tutmaq ünvanı ilə bu yeganə vasitəni də bir növ aradan aparırsınız. Allahın bəndələrinin başına min bir oyun açırsınız. Nə allahdan qorxursunuz, nə də bəndədən utanırsınız.

Hakim yenə də ucadan xüsusi bir əda ilə dedi:

"Mürəxxəssiniz!"

O üzünü başqa tərəfə çevirdi. Fərraşbaşı da bizə çıxıb getmək işarəsi elədi. Biz dönüb gəldik. Fərraşbaşı istehza ilə naibə dedi:

"Bizə qəribə mədaxil gətirmisən!"

Sonra üzünü bizə tutub əlavə elədi:

"Balam, nə durub mənim üzümə baxırsınız? İşiniz yoxdurmu, çıxın gedin də...." Çıxıb gəldik. Qala qapısında bizi tutub gətirən iki fərraş qaça-qaça gəlib bizdən çilovpulu istədi. Mən təəccüblə soruşdum:

"Nə pulu?"

"Qulluq pulu," -- dedi.

Hirslənib dedim:

"Köpək oğlu, bizə nə qulluq göstərdiniz ki, indi də haqqını istəyirsən?"

Dedi:

"Bəs biz sənin atavun nökəriyik, ya gedib anamızın əmcəyini əməcəyik? Xərcimiz, məxaricimiz var."

"Mənə nə xərciniz var," -- dedim. -- "Ay Firon, Şəddad əməlləri, kənar olun, çəkilin! Allah sizin və sizin kimilərin kökünü yer üzündən kəssin! İstəyirsiniz yenə də o Nəmrudun yanına qayıdıb soruşum görüm bu şeytan balaları bizdən nə istəyirlər?!"

O biri fərraş yoldaşına dedi:

"Məşədi Rza, qayıt gəl. Bunlar xaricə təbəəsidirlər. Köpək uşaqları hamısı dəlidir."

Xülasə, bu canavarların da əlindən xilas olduq. Yolda Yusif əmiyə dedim:

"Niyə yalan danışdın, biz ki, xaricə təbəəsi deyilik. Birdən bizdən təzkirə istəsə idi nə elərdik?"

Dedi:

"Məsləhətdi yalan idi. Bunlarda o şüur harada idi ki, təzkirə yadlarına düşsün. Bunlar mədaxil üçün bir boş kisə hazırlamışdılar. O da ki, baş tutmadı."

İran hakimlərinin çoxu rəiyyətlə danışanda bığlarını eşir. Sözləri xüsusi ləhcədə tələffüz edir, həm də tez-tez danışır, kəlmələrin yarısını yeyirlər. Məsələn, xeyr əvəzinə xe, xe, xe. Çox yaxşı yerinə çox yax, çox yax ... deyirlər.

Mənzilə qayıtdıq. Yenə də on üç gün məəttəl olduq. Ərdəbildə qaldığım bu müddət ərzində ürəyim çox sıxıldı, könlümü heç bir şey açmadı. Qəribədir ki, bu şəhərdə məndən başqa heç kəs bu dözülməz zülmü, təcavüzkarlığı görmürdü, ondan bir adamın belə xəbəri yox idi. Bu vəziyyətə hamı adi gözlə baxır. Elə bil ki, onlar bu zülmü və cövrü çəkməyə yaranmışlar. İnsani hüquqlardan tamamilə xəbərsizdirlər. Bu xəbərsizlik məni daha artıq kədərləndirdi. Bu haqsızlıqlara, zülmlərə baxmayaraq, Tehran qəzetləri hər gün öz səhifələrində, vilayət xəbərlərində yazırdılar: "Rəiyyət hamılıqla tam rifah və asudəliklə yaşayır. Lap elə bil Ənuşirəvani-adil dövrüdür". Belə yalançıların üzünə tüpürmək lazımdır.

Əlqərəz, sonra məlum oldu ki, hakimə yalnız iyirmi baş at-qatır lazım imiş. Bu qədər vur-tut, hay-küy, ticarətin pozulması və xalqın zərərə düşməsi onun üçün imiş ki, hökumət fərraşları yoxsul çarvadarlardan iki yüz tüməndən artıq mədaxil ələ gətirsinlər. Bununla belə, vilayətin heç bir taciri ağzını açıb bir demədi ki, axı belə zülm olmaz. Sanki, pənah allaha, onlar bu qədər zülmü çəkmək və ona dözmək üçün yaranmışlar.

Qorxusundan qaçıb gizlənmiş çarvadarımızın on dördüncü gün baş-qulağı göründü. Yük- yapımızı bağlayıb yola düşdük. Yolda Yusif əmi məndən soruşdu:

"Misirdə təbrizli Əhməd əfəndinin nəql etdiyi hadisə yadındadırmı?"

"Hansı hadisə?" -- deyə soruşdum.

Dedi:

"Əhməd əfəndi nəql eləyirdi ki, günlərin birində Tehranda bir mirpənc xəstələnir. Gecə yarısı öz nökərini şəhərin məşhur həkimlərindən birinin yanına göndərir ki, gəlib xanı müalicə eləsin. Yazıq həkim isti yatağından durub xəstələnmiş xanın yanına gəlir. Onu müayinə edir, dərman yazandan sonra çıxıb evinə qayıtmaq istəyir. Xanın fərraşı qapıda həkimin yaxasından tutub qulluq pulu tələb eləyir. Həkim deyir: "Əzizim, mən gecənin bu vaxtında evimdən durub buraya gəldim, sənin ağanı müalicə elədim, mənə zəhmət haqqı babətindən bir şey vermədi ki, mən də sənə bir pul verim". Fərraş deyir: "Hədər danışma, mən sənin atanın nökəri deyiləm. Gərək mənim qulluq haqqımı verəsən". Həkim əlacsız qalıb xanın yanına qayıdır. Ona deyir: "Mirpənc cənabları, fərraş məndən qulluq pulu istəyir. Mən ki, sizdən bir şey almadım". Mirpənc deyir: "Həkimbaşı, bu köpək uşaqları fərraşdırlar, belə sözlər qulaqlarına girməz. Get, azdan-çoxdan bir şey ver, razı sal!"

Siz o vaxt yazıq Əhməd əfəndiyə ağır sözlər deyib, onu qeyrətsiz adlandırdınız. İndi məlum oldu ki, o kişi doğru deyirmiş, bu gün öz gözünüzlə gördünüz ki, haman bəhanə ilə özünüzdən qulluq haqqı istədilər."

Dedim:

"Yusif əmi, daha danışma, sən allah, danışma, mənimki mənə bəsdir."

Клавиши ← → для перехода, R — случайное стихотворение

Случайное стихотворение

Другие произведения автора

Стихи других поэтов