باری، شب را به هزار گونه خیالات به پایان آورده، سحرگاهان یوسف‌عمو را گفتم: «امروز به زیارت شهزاده عبدالعظیم خواهیم رفت. شب را هم در جایی میهمانیم.»

گفت: «کجا؟»

گفتم: «خانهٔ یک نفر خان که تو نیز می‌شناسی. ولی نامش را نمی‌گویم تا خود دیده بشناسی.»

هر چه پرسید نگفتم.

از منزل تا موقف راه‌آهن پیاده رفتیم. طول این راه‌آهن کمتر از هفت میل و در

تمام ممالک ایران راه‌آهن عبارت از این است که آن را هم یک کومپانی بلژیک ساخته. هر چند خیلی بی‌نظم است، اما خانه‌اش آباد! از خرسواری هزار مرتبه بهتر است. در ظرف یک ساعت به مقصد رسیده به زیارت آن مقام مقدس نایل گشتیم. پس از ادای نماز، به تماشای آن بقعهٔ پاک مشغول شده، به علاوهٔ روحانیت معنوی، ظاهراً نیز بنای بسیار مجلل و باشکوهی بود که در طرز هندسی و آیینه‌بندی و نظافت اولین عبادت‌خانه‌ایست در ایران که از تماشا و زیارت آن دلشاد شدم. قدری نشستیم و به خواندن دعا و تلاوت قرآن مجید، وقت را گذراندیم. هنگام ناهار بیرون آمده در یک دکان بقالی قدری سرشیر و عسل گرفته خوردیم. طرف عصری باز با راه‌آهن به شهر برگشتیم و در میان شهر، در بازار و کاروانسراها، مشغول تماشا و گردش شدیم. بازار و چهارسو بد نیست. کاروانسراها خوش‌طرح و آباد است ولی در هیچ جا از کومپانی و شراکت‌های بزرگ و بانک و کانتور که اسباب جمعیت و شکوه تجارت این‌گونه شهرهای بزرگ است – نشانی دیده نمی‌شد. گویی شهر از حیث تجارت ماتم‌زده است.

بعضی دکان صرافی دیده شد، دور نیست که در میانشان چند تن توانگر نیز باشد. ولی آن‌چه وفور داشت و به چشم خود دیدیم کیسه کیسه، خرمن خرمن، پول سیاه بود که جهان را فراگرفته. اما پول طلا مانند کیمیاست که در تمام شهر نشانی از آن دیده نمی‌شود، یا هیچ نیست و یا این‌که در میان صندوق‌ها و یا زیر خاک است. ابداً نظر همت عمومی به سوی اصلاح امور وطن معطوف نیست. هر کس از بزرگ و کوچک و غنی و فقیر و عالم و جاهل منفرداً آخور خود را می‌چراند. هیچ کس را پروای دیگری نیست.

احدی از منافع مشترکه وطن و ابنای وطن سخن نمی‌گوید، گویی نه این وطن از ایشان است و نه با یکدیگر هم‌روزند.

اما چیزی که اسباب دل‌خوشی گشت دیده شدن مردمان نظامی در کوچه و بازار طهران است. تا این‌جا در ایران کسی را ندیده بودیم که لباس نظامی در بر داشته باشد.

لشکریان سواره و توپچیان، حتی تلگرافچیان، لباس مخصوص نظامی دارند. خصوصاً صاحب‌منصبان قزاق و نفرات آن که لباسشان بی‌کم و زیاد، چون قزاقان روس است؛ ولی می‌گویند اینان عبارت از یک فوج‌اند. باری، عصر تنگی بود، به یوسف‌عمو گفتم که باید به جای موعود رفت.

با هم رفتیم. تا رسیدیم دم در حاجی‌خان در زدیم. حاجی‌خان خود پشت در آمده گفت: «بفرمایید!»

من دو بار سلام دادم. گفت: «سلام دوباره چرا؟»

گفتم: «یکی هم قضای سلام دیروزی بود که من از دید شما به ناگهان خرد را گم کرده سلام را فراموش نمودم.» خندید، رفتیم بالا. اما یوسف‌عمو نیز مانند حالت دیروزی من خود را باخته متفکر بود تا این‌که بالاخره به گوش من گفت: «این شخص ملا محمدعلی نیست که در فلان تاریخ در مصر مهمان ما شد؟» گفتم: «آری! خر همان است ولی پالانش عوض شده.» خودش هم شنید. بسیار خندید. از یوسف‌عمو احوال‌پرسی نموده گفت: «او... او... اوسف آقا هیچ عوض نشده‌اید. هَه، هَه... همان اوسف آقا هستید که بودید.» باری، نشستیم. چای آوردند خوردیم. حاجی‌خان گفت: «خو... خو... خوب، حالا بگو ببینم از کجا می‌آیید و به کجا می‌روید؟ شما کجا طهران کجا؟»

گفتم: «من لابد تفصیل حالات خود را نقل خواهم نمود. اما شما اول بگویید که این چه عالم است؟ تو کجا خانی کجا؟»

گفت: «سرگذشت من دراز است. اما مختصر می‌کنم. پس از برگشتن از مکهٔ مکرمه، وارد تفلیس شده دو سه سال به همان منوال که دیده بودید، لاابالی و لامکان زندگی می‌کردیم. ولی به هر نحو که بود دویست سیصد منات سرمایهٔ توکل به چنگ آورده بودم. اما همیشه خیال می‌کردم که اگر خود را به یک وسیله به طهران برسانم، کارم بسیار خوب می‌شود. زیرا که از وضع بزرگان ایران – که گاهی می‌دیدم – یقین حاصل کرده بودم که به صحبت چون من یاوه‌درایی، میل مفرط خواهند داشت. من در این خیال بودم، که بخت هم به رویم خندید. شنیدم یکی از پرستاران حرم‌سرای شاهی به عزم معالجه در فرنگستان بود، برگشته عازم ایران است. من هم واسطه‌ای تراشیده، خود را در جرگهٔ خدام معیت او داخل کردم. تا شهر رشت، دل کسان او را به خود مفتون ساخته، از رشت تا طهران نیز به همان منوال رفتار نموده خود را در انظار مردم از معتبرین معیت او به قلم می‌دادم. در اثنای راه، هر کس که به استقبال موکب آن مخدره می‌آمد، شیفتهٔ مصاحبت من می‌شد. هر یکی مرا به طرف خود می‌خواند. من هم در کمال استغنا راه رفته، دعوت هر کس را که قبول می‌کردم ضمناً خیلی منت بارش می‌نمودم. تا این‌که به طهران رسیدیم. در اندک زمانی به مجلس‌های بزرگ بزرگ راه یافتم. در همه جا صحبت گرفت، بازارم گرم شد. دیدم که به مناسبت فارسی ندانستن که بلغور می‌کردم، خیلی خوششان می‌آید. من نیز عمداً به مزاج آن‌ها راه رفتم که آن نیز مزهٔ دیگر داشت، آخرالامر، به مجلس صدراعظم نیز راه یافتم.

از صحبت من بسیار مشعوف شدند. فردای آن به یک قطعه نشان شیر و خورشید، به انضمام لقب خانی، سرافرازم فرمودند.» در آن اثنا به تکمه‌ای که در یقهٔ سرداری خود علامت نشان بود، یا انگشت اشاره‌ای کرده گفت:

«این اولین نشان من است. وقتی‌که پیشخدمت صدراعظم نشان و فرمان را – چنان‌که در این‌جا عادت است – سپرد، از من هم انعام خواست. به او نیز به جای انعام مثل آوردم. دید که حریف پرزور است، راست برگشت. چندی نگشت [نگذشت] این دومین نشان را گرفتم؛ به انضمام منصب سرهنگی و یک‌صد تومان مواجب.»

باز با انگشت، اشاره به سینهٔ خود کرده علامت دومین نشان را بنمود و گفت:

«اگرچه مواجب نمی‌رسد، خود هم چندان پاپی نیستم. چون‌که به نقد مرجع امید مردم شده‌ام. کارم، به توسط، خیلی خوب می‌گذرد. روزی پنج شش تومان – و گاهی بیشتر – از روی وساطت مداخل دارم. پارسال جناب صدارت‌مآب فرمودند: «حاکم سمنان عزل شده: می‌خواهی حکومت آن‌جا را به تو دهم؟» عرض کردم: «سایهٔ حضرت اشرف کم نباشد، چه عیب دارد!» آمدم در خانه به مادر قاسم – که بنده‌زادهٔ شماست – مژده دادم که: «صدراعظم به من حکومت سمنان را تکلیف فرمودند!»

گفت: «خیالت چیست؟»

گفتم: «هیچ، حکومت شهری‌ست. البته می‌رویم!»

مادر قاسم گفت: «نو برکی، شعور نداری. من راضی نمی‌شوم!»

این زنکه اصلاً اصفهانی است، خیلی شیطان است. در جواب گفتم: «این‌که می‌گویند: طایفهٔ زنان گیسوشان بلند و عقلشان کوتاه می‌شود راست بوده است. زنکه! حکومت شهری را – که مردم شش هفت هزار تومان رشوت داده به آرزو می‌خواهند و به‌دستشان نمی‌رسد – به تو مفت می‌دهند؟ قبول نمی‌کنی؟»

گفت: «در آغاز هر کار باید انجام آن را ملاحظه نمود. شخص باید مآل‌اندیش، و دوربین باشد. این حکومت تو به چند وجه در آن‌جا صورت نمی‌گیرد: اولاً تو ترکی، مردمان سمنان فارسی‌زبان متعصب، لهذا به اجراآت تو هزارگونه ممانعت کرده اشکالات خواهند تراشید، آخرالامر شورش کرده تو را بیرون خواهند نمود؛ دوم میان خود و خدا، در فطرت و بشرهٔ تو لیاقت حکومت نیست. این است آیینه، بنگر به جمالت! سوم آب و هوای آن‌جا به غلظت مشهور است، تو هم تندرست نیستی، اطفال نیز ضعیف‌المزاج‌اند. چهارم اگر هیچ یک از این محاذیر نباشد، ممکن است که پس از شش هفت ماه هنوز جای خود را گرم نکرده دیگری هفت هشت هزار تومن به عنوان رشوت یا وجه اجارهٔ مملکت پول داده حکومت را از دست تو بگیرد. بگو آن‌وقت چه خواهی کرد؟ این همه مخارج ایاب و ذهاب را از کجا تدارک خواهی نمود؟ سخنان این صدراعظم و فلان پُر اعتبار ندارد. حالا کاشانه‌ای گرم کرده‌ایم و همه‌روزه بی‌خون‌دل چند تومان مداخل هم می‌رسد. بخور، آسوده راه برو! ممکن است که رفته رفته زیاد هم بشود. تو کجا حکومت سمنان کجا؟»

دیدم الحق زن از من بسی دانا و به امثال این کارها و اوضاع مملکت بیناست. در دل خود «آفرین»اش کرده، ظاهراً گفتم: «بعض ملاحظات تو هم بد نیست. به من و اطفال بد می‌گذرد. مزاج من و ایشان نباید با آب و هوای آن‌جا بسازد. من هم به ترکش می‌گویم.»

دو سه روز پس از این ماجرا، رفتم به خدمت صدراعظم، فرمودند: «حاجی‌خان سفر سمنان تو چه‌طور شد؟ باید حاضر حرکت باشی.»

عرض کردم: «قربانت شوم، در پیشگاه باند حضرت مستطاب اشرف صدارت‌پناهی معلوم است که فدوی چاکر ناخوش و علیل‌ام. می‌ترسم بروم آن‌جا ناخوش شده بمیرم. آن‌وقت این اطفال صغیر و بی‌کس را در آن ولایت غربت پرستاری نخواهد بود. هرگاه همچنان مرحمتی در این‌جا بشود موجب مزید دعاگویی خواهد شد که در زیر سایهٔ بندگان حضرت مستطاب اشرف عالی، عمری به آسودگی به سر برم.»

فرمودند: «در این‌جا همچنان خدمت مناسبی به نظر نمی‌آید که تو بتوانی از عهده برآیی. بندهٔ خدا! جوانی و جمالی نداری. از خط خوب و سواد مرغوب هم بی‌بهره‌ای، شعر و شاعری هم نمی‌دانی، حکیم و طبیب هم که نیستی. خود بگو: به چه کارت بگمارم؟»

عرض کردم: «فدوی در ممالک خارجه خیلی مانده‌ام. در تفلیس یاد گرفتم اندکی

روسی هم می‌دانم. اگر چنانچه در وزارت جلیلهٔ خارجیه خدمتی باشد می‌توانم به جای آرم. بی‌مناسبتی هم نیست. فرمودند: «پس باید صبر کرد. یک نفر هست که من ابداً از او خوش ندارم.

مدت هاست که می‌خواهم دست آن را از کار کوتاه کنم ولی خود را به جای بزرگی بسته طرف توجه است. البته فرصت خواهد رسید. باشد تا بینم. حالا منتظرم. شکر خدا را زن گرفتم. یک پسر و یک دختر دارم. از زوجهٔ خود هم خیلی راضی هستم. خانه دار است، خانه برانداز نیست. این است مجملی از مفصل: سرگذشت من، حالا نوبت شماست، بگویید!»

گفتم: «لقب فلان نداری؟ در ایران هر خانی لقب مخصوص باططرافی نیز دارد!»

گفت: «نه! جناب مشیرالدوله، فهرست القاب را که اینک صورتی در پیش من است... دست به جعبه‌ای که در پهلویش بود - کرده پارچه کاغذی بیرون آورده نشان داد و گفت: «این‌ها را به من فرستاده که یکی را انتخاب کنم اما من نخواستم.»

گفتم: «چرا؟»

گفت: «خیال کردم، بلکه مقتضیات زمان مرا به تبریز انداخت. رنود تبریز را شما خوب نمی‌شناسید، من می‌دانم تا چه پایه حرامزاده‌اند. مرا هم که از اول می‌شناسند، محض کوک کردن من، لقب مرا به خر و استر و سگ و گربه خواهند گذاشت. آن وقت خر بیار و رسوایی بار کن!»

گفتم: «این محذور برای لقب خانی هم هست.»

گفت: «نه عنوان خانی مانند اسامی عمومیه شده. از القاب مخصوصه به شمر نمی‌رود، هر بقالی و چقالی این عنوان را دارد، حتی غربال بندان و مطربان نیز. گذشته ز آن از کثرت عمومیت اکنون حکم سایر کلمات را دارد، که اولشان حرف «خ» است مانند خرما، خیار، خانه، خان، حلمت، دیگر احترام و امیازی برای آن باقی نمانده است.»

پس از آن، دست بلند کرده فهرست القاب را به من داد. گرفته دیدم معرکه است. هر چند نوشتنش به من زحمت و به خواندگان این سیاحت نامه اذیت است، اما چه کنم از وصیت پدر مرحوم بیرون نتوانم شد، به من وصیت کرده است که «هر چه دیدی بنویس!» من هم ناگزیر هستم که بنویسم. این است سواد القابنامه:

عزالدوله، شهابالدوله، نصرالدوله، مؤتمر السلطان، معزالدوله، مستشارالدوله، ابین السلطان، شجاعالدوله، صنیعالدوله، طیببالدوله، حکیمالدوله، کاتبالسلطنه، شمعه‌الدل، له، عزیز الدوله، مشاوه السلطنه، افتخار الدوله، ظفر السلطنه، مظفر الدوله، ظفر الدوله، حشمه الدوله، شریف الدوله، ظهیر الدوله، حسام السلطنه، معین الدوله، معظم الدوله، مکرم الدوله، نایب السلطنه، نصرهٔ الدوله، حسام الدوله، سهم الدوله، دبیر السلطنه، یمین الدوله، یسار الدوله، آصف الدوله، سرانجام الدوله، ارفع الدوله، اعتضاد السلطنه، اقبال الدوله، مشیر الدوله، مدیر الدوله، مجیر السلطنه، وکیل الدوله، امین الدوله، امین السلطان، شحنهٔ السلطه، جلال الدوله، جمال الدوله، مجد الدوله، نجم الدوله، کوکب الدوله، مشکوهٔ الدوله، مصباح الدوله، سراج الملک، مؤید الدوله، شجاع السلطنه، ضیاء الدوله، مهندس الدوله، معمار الدوله، ضرغام الدوله، حاجب الدوله، دربان الدوله، ناظم الدوله، نطق الدوله، نعیب الدوله، خطیب الدوله، ادیب الدوله، شمعه السطنه، اعتضاد السلطنه، افتخار السلطنه، رکن الدوله، ممتحن الدوله، معتمد الدوله، بهاء الدوله، احتشام الدوله، سیف الدوله، رمح الدوله، زکی الدوله، رضی الدوله، صارم الدوله، صمصام الدوله، قوام الدوله، علاء السلطنه، وقر السلطنه، شریف المالک، عزالملک، افتخارالملک، اعتمادالملک، انتصارالملک، اعزازالملک، مبشرالسلطنه، مدیرالملک، معزالملک، صدرالدوله، عضدالملک، عضدالسلطنه، صدیق الدونه، خازن الدوله، قادرالدوله، مقتدرالسلطنه، اعتصام السلطنه، وکیل الدوله، وزیرالدوله، نیرالدوله، شجاعالملک، ذکاءالملک، بیانالملک، بنانالملک، معینالملک، احتشامالملک، مستنصرالسلطنه، ارفعالسلطنه، عدلالملک، معینالدوله، معینالایاله، نصرةالملک، اقبالالملک، اقبالالسلطنه، حکیمالملک، طیبالملک، فیلسوڤالملک، مسیحالملک، سهامالملک، قوامالملک، خازنالملک، علاءالملک، دبیرالملک، بهاءالملک، ضیاءالملک، نظمالملک، عضدالملک، ظهیرالملک، سیفالملک، شمشیرالملک، معتمدالملک، ناظمالملک، سراجالملک، وکیلالملک، نجمالملک، قوامالملک، حشمةالملک، مشیرالملک، مشکوةالملک، ادیبالملک، ادیبالممالک، امینالملک، مهندسالماالک، محققالملک، سعدالملک، صنیعالملک، شهابالملک، سحابالملک، یمینالملک، لسانالملک، صدقالملک، صدیقالملک، ناصرالملک، ناصحالملک، عمیدالملک، عمادالملک، عمادالسلطنه، ساعدالدوله، ساعدالسلطنه، ساعداالوزاره، محققالدوله، محققالسلطان، امین دربار، امین شورا، امین خلوت، امین حضرت، امین حضور، امین دیوان، امین نظام، امین لشکر، امین حرم، امین خاقان، امین همایون، امیر نظام، مشیر نظام، وزیر نظام، شجاع نظام، مشرف نظام، سررشته دار نظام، بدایع نغار، وقایع نغار، امین الوزاره، نایب الوزاره، معین الوزاره، اعتضادالوزاره، اعتمادالوزاره، سعتمدالوزاره ـ تمام که نخواهد شد بگذر بابا! به چشم! ـ صدرالملساه، اعتمادالعلماء، افتخارالعلماء ـ از این‌ها درگذرید به ما لازم نیست ـ ملک التجار، وکیل التتجار، امین التجار ـ از این‌ها نیز باید گذشت. ما از طبقه تجار نیستیم ـ صدرالذاکرین، فخرالذاکرین، سیف الذاکرین ـ اینان هم روضه نخوانان هستند که به عوالم ما ربطی ندارد. از این جمله خیلی است، بگذرید!»

گفتم: «حاجی خان در روی بعضی از این القاب به رنگهای سرخ و کبود نشان گذاشتهاند، اینها برای چیست؟»

گفت: «آفرین، خوب منتفت شدی! آنهاکه نشان سرخ گذاشته شده، مختص امرای لشکری است، که قط کمتر از میرپنجهای و سرتیپی منصب نداشته باشد، می‌دهند، آن هم در مقابل پیشکش زیاد. امثال ما را دان القاب راه نیست. آنها را که نشان کبود گذاشتهاند، آنها نیز القابی است که داده شده صاحبانش زندهاند. آنها که کرده‌اید. بی‌نشان است، من می‌توانم یکی از آنها را برای خود انتخاب کنم – ولی به همان ملاحظه که عرض شد نخواستم. این سرگذشت من که تمام کردم. شما نیز تفصیل حالات خودتان را تقل کنید تا بیینم بر شما چه گذشته، که از مصر تا اینجا سفر اختیار

گفتم: «حقیقت این است ما امروز ناهار به قاعد‌های نخوردایم، گرسنه هستیم، بفرمایید شام بیاوردند، بعد از آن من شرح حال خود را خواهم گفت.»

شام آوردند. کوفته خوبی بخته بودند. خوردیم. تکلیف شراب کرد، سوگند یاد کردم که «تا حال نخوردام و نخواهم خورد.» آنگه من به سر صحبت رفته گفتم: «سرگذشت ما چندان طولانی نیست. از مصر به عزم زیارت به مشهد مقدس آمده پس از درک شرف زیارت آن آستان ملایک پاسبان، همه جا سیاحت کنان، بدینجا رسیدم و خیال داشتم که از اینجا هم به آذربایجان رفته، هر جا را دلم گرفت و پسندیدم مسکن اتخاذ کرده بروم، املاک مصر را فروخته بدان جا برگردم در آن گوش، وطن گرامی – که در نزد من هزاران بار عزیزتر از مصر است – اقامت کنم. ولی بدبختانه تا اینجا محلی که مناسب حال خود باشد ندیدم. اکنون خیال دارم واسطه‌ای پیدا کرده، به خدمت دو سه تن از وزرای بزرگ برسم، پاره‌ای معروضات شفاهی دارم بکنم. هر گاه این کار از شما ساخته شد، من آن وفت به شما حاجی خان توانم گفت، والا باز همان «گده ملامحمدعلی» هستی که بودی.

گفت: «اگر برای چیزی توسط می‌خواهی و یا عریضه به جای بزرگی خواهی داد، می‌توانم برسانم اما تو را به مجلس وزرا راه دادن و با ایشان هم صحبت کردن نمی‌توانم، یعنی به این زودی ممکن نیست. هر گاه پنج شش ماه در این جا بمانید، آن هم ممکن می‌شود. باید یک چندی منتظر فرصت شد.»

گفتم: «ماندن من در این شهر، مدت‌های طولانی، در خارج امکان است. باید بروم.»

پس از چندی فکر گفت: «از وزرا کدام یک را می‌خواهید بینید؟»

گفتم: «وزیر داخله، وزیر خارجه، وزیر جنگ را.»

گفت: «حالا فکری کردم، تا نتیجه چه شود؟»

برداشت سه رقعه میاد، یاکت گذاشت و روی هر سه را نوشت. گفت: «رقعه‌ای که به نام میرزا کاظم بیگ است، آن معلم اطفال و زیر خارجه و خودش عرب زاده است، عربی را خیلی دوست می‌دارد. وقتی که شما را عربی دان دید، خیلی خوشش خواهد آمد و از تو در نهایت خوشوقتی پذیرایی نموده چاره کار تو را خواهد کرد؛ و دیگر که به نام رضاخان است، او پیشخدمت وزیر داخله است، به او باید داده شود؛ سومی به نام اسدبیگ فراش‌باشی وزیر جنگ است. به او باید برسد. اگر رضاخان و اسدیگ قبول نکرده جواب در بدهند، یکی دو تومان خلوتی به دستشان بگذار! اما میرزا کاظم، رشوت خور نیست، ابدا قبول نمی‌کند. مشهدی حسن کرمانی این وزارت‌خانه‌ها را می‌شناسد. فردا او را دلیل راه کن تا به مقصود برسی.» بسیار شاد شدم. گفتم: «مرسی، حاجی‌خان مرسی!»

پس از این‌ها، حاجی‌خان گفت: «بی‌خیال باشید! هر گاه نشان و فالان هم می‌خواهی خود درست می‌توانم بکنم.»

گفتم: «نه خیر! من نشان لازم ندارم.»

گفت: «خود لازم نداری، برای دوستان چه عیب دارد؟ می‌خواهی دو سه فرمان نشان، از درجات مختلفه، بدون تعیین نام، تحصیل بکنم برده در خارج به هر کس خواسته باشی، بدهی!»

گفتم: «آقاجان! از دیدن همین اوضاع دل من خون گشته، تو مرا به نشان فروشی دلالت مکن! خدای ذلیل کند کسی را که نشان دولت را تا این پایه خوار کرده است. شخص باید تا چه درجه بی‌گهر و فرومایه باشد که بتواند این ننگ را بر خود هموار کند. نشان فروشی یعنی چه؟ هر کس عرض و ناموس خود را بفروشد، از آن بهتر است، زیرا که آن یکی تعلق به خودش دارد، این یکی به عموم. باید ما به نشان دولت به نظر تقدیس نگریم و بهایی جز صرف حیات بدان قرار ندهیم و برای تحصیل آن جان شیرین به کف بگذاریم. عزت و شرف ملی ما در خارج همان است.

گفت: «بابا! این‌ها چه خیال است؟ خبر ندارید. حاجی محمدباقر «کرک یراق» سه چهار بار به خاک روس و نمسه سفر کرد. در هر سفر، سی چهل قطعه نشان از درجات مختلفه، با فرامین سفید مهر با خود برده. در خاک روس خود دیدم، از یک هزار منات تا ششصد منات می‌فروخت. مبالغی مداخل کرد.»

گفتم: «مگر این را پادشاه مملکت نمی‌داند؟»

گفت: «آن بیچاره چه خبر دارد؟ آن را چنان به خود مشغول کرده‌اند که سر از پایی نمر شناسد. این‌ها را وزیر خارجه و صدراعظم دست یکی کرده می‌فروشند.»

در این جا خود داری توانستم کرد. به‌های‌های گریهام گرفت. به خاطرم آمد دو بیت ترانه که یکی از غیرتمندان ملت در حق وطن سروده، چون خالی از مناسبت نبود در این جا می‌نویسم:

وطن، بهشت برینم! به رنگ و بوی تو نیست

هوای خاطر من جز طواف کوی تو نیست

الهی! آنکه در ایام بی‌کله بادا

سری که در پی تزیید آبروی تو نیست الخ.

آری، خدای خوار و بی‌مقدار کند کسانی را که با همهٔ اقتدار به حفظ این گونه شئون دولت و ملت نپرداختند و قدر بلند و ملت ما را پست نمودند.

پس به ساعت نگاه کرده دیدم شب از نیمه گذشته. گفتم: «ما را مرخص کنید برویم! اما دور نیست که در راه پولیسان پلیسان] بگیرند.»

گفت: «آدم من همراه است. همه او را می‌شناسند.»

صدا کرد: «غلامعلی فانوس حاضر کنید!»

غلامعلی همان آشپز پیر و کنیف است که ذکرش گذشته بود. دیدم فانوس را روشن کرده قمه‌ای هم به کمر بسته، گویی جوانی از سر گرفته. ما را آورد تا دم کاروانسرا. در را زدیم. باز کردند. دو قران به غلامعلی انعام دادم، گفت: «خدا به خان عمر بدهد!»

گفتم: «بابا جان من خان نیستم!»

گفت: «وای! مملکت طهران نان بدن ارزانی، تا حالا خان نشدی، پس کی خواهی شد؟»

خندیدم. او رفت ما هم به منزل آمده خوابیدیم.

“Bu gün Şah Əbdüləzimin ziyarətinə gedəcəyik. Gecəni də bir yerdə qonaq olacağıq.”

Yusif əmi soruşdu:

“Harada qonağıq?”

“Bir nəfər xanın evində qonağıq,” -- dedim. -- “Sən özün də onu tanıyırsan. Amma adını deməyəcəyəm, özün görüb tanıyarsan.”

Yusif əmi nə qədər təkid etdisə də bizi dəvət edən şəxsin adını söyləmədim. Mənzildən dəmir yol vağzalınadək piyada getdik. Yeddi mildən az olan Şah Əbdüləzim yolu bütün İran məmləkətində yeganə dəmir yoludur. Onu da bir Belçika şirkəti çəkmişdir. Hərçənd ki, son dərəcədə nizamsızdır, amma yenə də evi abad olsun ki, eşşəyə minib getməkdən min dəfə yaxşıdır. Bircə saatın ərzində məqsədə çatıb, o müqəddəs məkanın ziyarətinə nail olduq.

Namaz qılandan sonra o müqəddəs türbəyə tamaşa etdik. Bu məqbərə mənəvi ülviyyətə malik olmaqdan əlavə əzəmətli və gözəl şəkildə tikilmişdir. Bu, memarlıq, aynabəndlik və təmizlik cəhətdən İranda ziyarət edib qəlbən şad olduğum ilk ibadətgahdır. Bir qədər əyləşdik, vaxtımızı dua və quran oxumaqla keçirdik. Nahar çağı oradan bazara çıxıb, bir baqqal dükanından bal-qaymaq alıb yedik. Axşamüstü yenə də dəmir yol qatarı ilə şəhərə qayıtdıq. Şəhərdə bazarları və karvansaraları gəzib seyr etdik. Çarsu və bazarlar pis deyil. Karvansaraların da binaları gözəl və abaddır. Amma heç bir yerdə bu kimi böyük şəhərlərin ticarətinin tərəqqisinə və əzəmətinə səbəb olan kompanilər, şirkətlər, banklar və kontorlara rast gəlmədik. Şəhər ticarət nöqteyi-nəzərindən elə bil matəmə batmışdı. Bir para sərraf dükanları gözə dəyirdi. Ola bilsin ki, onların bəzisi varlı-karlı idi. Amma hamıdan çox gördüyümüz kisə-kisə, xırman- xırman qara pul idi ki, ayaq tutub bazarda yeriyirdi. Ancaq qızıl pul kimya hökmündə idi. Bütün şəhərdə nümunə üçün də olsa ondan iz-əsər görmədik. Görünür, ya əslən yoxdur, olsa da sandıqların təkində və ya torpağın altındadır.

Vətənin tərəqqisi və islahı haqqında heç kəs düşünmür. Kiçikdən böyüyə, varlıdan kasıba, alimdən cahilədək hamı öz fikrindədir. Hər kəs öz eşşəyini otarır. Heç kəs başqasının hayına qalmır. Bir nəfər belə vətən və övladi-vətənin müştərək mənafeyindən danışmır. Sanki bu onların heç vətəni deyil, ya da ki, onlar bir-birləri ilə həmvətən deyillər.

Ancaq ürək açan bir şey varsa o da Tehranın küçə-bazarında görünən hərbçilərdir. Hələ buraya gələnədək İranın heç bir yerində hərbi paltar geymiş adam görməmişdik. Süvarilər, topçular, hətta teleqraf qulluqçularının xüsusi hərbi paltarları vardır. Xüsusilə kazaklar və onların zabitləri tamamilə rus kazakları kimi geyinmişdilər. Amma deyildiyinə görə bunlar bircə fövcdur.

Hava tamamilə qaranlıqlaşırdı. Yusif əmiyə dedim:

“Vədə verdiyimiz yerə getmək vaxtıdır.”

Hacıxanın evinə çatan kimi qapını döydük, Hacıxan özü qapıya gəldi:

“Buyurun,” -- dedi.

Mən iki dəfə salam verdim. Hacıxan soruşdu:

“Bəs iki dəfə nə üçün salam verirsən?”

“Biri dünənki salamın qəzasıdır,” -- dedim. -- “Çünki dünən sizi görən kimn özümü elə itirdim ki, salam yadımdan çıxdı.”

Hacıxan güldü. Yuxarı çıxdıq, amma Yusif əmi dünən mən özümü itirdiyim kimi çaşbaş qalmış, dərin xəyala dalmışdı. Nəhayət, mənim qulağıma dedi:

“Bu kişi filan tarixdə Misirdə qonağımız olan molla Məmmədəli deyilmi?”

“Bəli,” -- dedim, -- “özüdür ki, var. Eşşək haman eşşəkdir, ancaq palanını dəyişmişdir.”

Bu sözləri molla Məmmədəli özü də eşitdi. Qarnını tutub ucadan güldü. Dili pəltək vura-vura Yusif əminin kefini soruşdu:

“U ... U ... Usuf ağa, maşallah heç dəyişilməmişsiniz. Elə hə ... hə ... həmən o vaxt gördüyüm Usuf ağasınız.”

Xoş-beşdən sonra əyləşdik. Çay gətirdilər, içdik. Hacıxan dedi:

“Ya ... ya ... ya ... yaxşı, indi buyurun görək, haradan gəlir, haraya gedirsiniz. Siz hara, Tehran hara?”

Dedim:

“Mən, əlbəttə, öz başımın qəzavü-qədərini söyləyəcəyəm, amma sən allah, əvvəl sən de görüm bu nə əhvalatdır, sən hara, xanlıq hara?!”

“Mənim sərgüzəştim çox uzundur, ancaq qısaca desəm budur ki, Məkkədən qayıdandan sonra Tiflisə getdim. İki-üç il, o vaxt gördüyünüz kimi, yersiz, yurdsuz, lağlağılıqla başımı girlədim. Amma özümü oda-közə vurub, iki-üç yuz manat pul yığa bildim. Həmişə düşünürdüm ki, özümü bir təhər Tehrana sala bilsəm işim yaxşı tutar. Çünki İranın bəzi dövlət başçıları ilə gahdan bir olan görüşlərimdə mənə yəqin hasil olmuşdu ki, söhbətlərimə böyük rəğbət göstərəcəklər. Elə bu xəyalda idim ki, bəxtim üzümə gülümsədi. Şahın hərəmsərası nədimələrindən birinin Avropada müalicə olunub İrana qayıdarkən Tiflisə gəldiyini eşitdim. Mən də bir vasitə tapıb, onun xidmətçiləri sırasına keçdim. Rəşt şəhərinə qədər onun bütün adamlarının saqqızını oğurladım. Rəştdən Tehranadək camaata elə göstərirdim ki, guya mən onun müşayiətçilərinin lap mötəbərlərindənəm. Yol üstündə o hörmətli xanımın pişvazına gələnlər mənim söhbətlərimə vurulurdular. Hər birisi məni öz yanına çəkirdi, qonaq dəvət eləyirdi. Mən də özümü tutub, əvvəlcə qəbul eləmirdim, boynuna böyük bir minnət qoyandan sonra söhbətlərimlə onların məclislərini rövnəqləndirirdim. Nəhayət, Tehrana çatdıq, az bir müddət içərisində böyük-böyük mötəbər məclislərə yol tapdım. Söhbətlərimin pərəstişkarları gündən-günə artır, bazarım getdikcə qızışırdı. Bilirsiniz ki, mən farsca yaxşı bilmirəm, ancaq bir təhər qırıldadıram. İnanın ki, bunun özü də mənə fayda verdi. Farsca bilməməyim onların xoşuna gəlirdi. Mən də qəsdən onların xoşuna gəlmək üçün özümü lap bilməməzliyə vururdum ki, bunun özünün də başqa bir məzəsi var idi. İş oraya çatdı ki, sədr-əzəmin də məclisinə ayaq açdım. Mənim söhbətlərimdən o dərəcədə xoşu gəldi ki, sabahısı günü mənə bir şir-xurşid nişanı ilə xanlıq ləqəbi mərhəmət buyurub, başımı göylərə qaldırdı."

Molla Mammədəli bunu deyib, şəhadət barmağı ilə pencəyinin yaxasında olan nişanı göstərdi və əlavə elədi:

“Baxın, bu mənim aldığım birinci nişandır. Sədr-əzəmin xidmətçisi nişanı və fərmanı gətirib mənə verəndə buranın adəti üzrə məndən də ənam istədi. Ona da ənam əvəzinə bir məsəl söylədim. Gördü ki, daş qayaya rast gəlib, bir söz demədən üzüsulu qayıdıb getdi. Bir müddət keçmədən ikinci nişanı da aldım. Bu dəfə sərhəng rütbəsini də ona əlavə etmişdilər. Həm də yüz tümən maaş təyin eləmişdilər."

Bu vaxt molla Məmmədəli yenə də barmağı ilə döşündəki ikinci nişanı göstərib dedi:

“Hərçənd ki, maaş vüsul olmur, özüm də o qədər fikir vermirəm, çünki nəğdən camaatın yeganə ümidi, pənahı olmuşam. Vasitəçilik yolu ilə işim çox yaxşı gedir. Gündə beş-altı tümən, bəzən daha artıq mədaxilim olur. Keçən il sədr-əzəm cənabları buyurdular ki, Simnan hakimi işdən çıxarılıbdır, əgər meylin varsa oranın hökumətini sənin adına yazdırım. Ərz elədim: Allah həzrət-əşrəfin kölgəsini mənim başımdan əskik eləməsin. Nə maneə var, indi ki, məsləhət görürsünüz sizin buyuruğunuzun müqabilində mənim nə həddim var ki, başqa cür düşünəm.

Gəlib evdə sizin qulbeçənizin -- Qasımın anasına dedim: Arvad, muştuluğumu ver, sədr-əzəm mənə Simnanın hökumətini təklif elədi. Dedi: xəyalın nədir? Dedim: heç nə, nə olacaq, bir şəhərin hökumətidir, əlbəttə, gedərəm. Qasımın anası dedi: sən türksən, ağlın kəsmir. -- Mən bu işə razı olmaram.

Bu arvadın əsli İsfahanlıdır. Şeytana papış tikər. Ancaq mən onun narazı qalmasına əhəmiyyət verməyib dedim: Ay arvad, xalq gedir altı-yeddi min tümən rüşvət verib bir şəhərin hökumətini min minnətlə ələ gətirmək istəyir, baş tutmur. İndi sənə müftə verirlər, istəmirsən? Arvad dedi: bir işə başlayanda əvvəlcə onun aqibətini düşünmək lazımdır. Adam gərək uzaqgörən olsun. Əvvəla, sən türksən, Simnan əhalisi isə təəssübkeş farslardır. Elə buna görə də sənin tədbirlərinə qarşı min cür bəhanə düzəldib maneçilik törədəcək, nəhayət, üsyan qaldırıb səni oradan qovacaqlar. İkincisi, sən olasan o allahın, axı, sənin canında -- cohərində hökumət ləyaqəti yoxdur. Əgər qəbul etmirsən, buyur, bu ayna, bu da sən, bax gül camalına. Üçüncüsü, Simnan öz iqliminin pisliyi ilə məşhurdur. Sənin də ki, allaha şükür, saf bir canın yoxdur.

Uşaqlar da ki, sısqadırlar, burunlarından tutsan canları çıxar. Dördüncüsü, bunların hamısı bir tərəfə qalsın, ola bilsin ki, altı-yeddi aydan sonra hələ sən öz yerini qızdırmamış başqası yeddi- səkkiz min tümən rüşvət və ya icarə adı ilə pul verib, hakimliyi sənin əlindən alsın. Onda de görüm nə eləyəcəksən? Bu qədər get-gəl xərcini haradan düzəldəcəksən? Bu vəzir-məzirlərin sözlərinə o qədər də bel bağlamaq olmaz. Güclə özümüzə dirlik düzəltmişik. Hər gün zəhmətsiz- məşəqqətsiz bir neçə tümən mədaxilimiz var, ye, allahına şükür elə. Bəlkə yavaş-yavaş bir az da mədaxil arta. Ay kişi, sən hara, Simnan hökuməti hara?

Gördüm, insafən, arvad məndən çox ağıllıdır. Belə işləri, məmləkətin vəziyyətini məndən yaxşı bilir. Ürəyimdə afərin dedim. Amma özümü sındırmamaq üçün, həm də onu başıma çıxarmamaq məqsədilə dedim: Sənin də sözlərin beynimə batır. Düz deyirsən, oraya getsək mənə də, uşaqlara da bəd keçər. Mənim də, onların da məzacına pis ab-hava düşməz. Gedib boynumdan ataram.

Bu macəradan iki-üç gün sonra sədr-əzəmin yanına getdim. Buyurdu:

“Hacıxan, sənin Simnan səfərin necə oldu? Gərək yola düşməyə hazır olasan.”

Ərz elədim:

“Qurbanın olum, sizin yüksək, müqəddəs və şərafətli cənabınıza bəllidir ki, nökəriniz xəstədir. Qorxuram gedim, orada xəstələnib ölüm. Onda qürbət vilayətdə bu səğir və kimsəsiz uşaqlar başsız qalacaqlar. Hərgah burada bir iş mərhəmət buyursanız canınıza daha artıq dua edəcəyəm. Bir vəsilə salın ki, elə burada, sizin qulluğunuzda uca hümmətiniz və yüksək kölgənizin altında ömrümü asudəliklə başa vurum.”

Buyurdu:

“Burada sənin öhdəsindən gələ biləcəyin elə bir münasib iş nəzərimə gəlmir. Ay allahın bəndəsi, nə cavanlığın var, nə camalın, gözəl xətt, kafi savaddan da məhrumsan, şerdən, şairlikdən də bir şey bilmirsən. Həkim də ki, deyilsən. Özün de görək, mən səni hansı işə qoya bilərəm?”

Ərz elədim:

“Xarici ölkələrdə çox qalmışam. Tiflisdə gürcü dili öyrənmişəm, bir az da rusca bilirəm. Əgər xarici işlər nazirliyində bir qulluq tapşırsanız çox yaxşı olar, canla-başla yerinə yetirərəm.”

Buyurdu:

“Onda gərək bir az gözləyəsən. Bir nəfər var, mənim ondan əsla xoşum gəlmir. Çoxdandı ki, istəyirəm onun ayağını oradan kəsəm. Ancaq arxası möhkəm yerə bağlıdır. Əlbəttə, məqamı gəlib çatacaq. Bir az gözləyin, görək nə elərik. İndi gözləyirəm. Allaha şükür, arvad almışam, bir oğlum, bir qızım var. Öz arvadımdan da razıyam. Allah ondan razı olsun, ev tikəndir, ev yıxan deyil.Bu mənim başıma gələn uzun əhvalatın qısasıdır. İndi sizin növbənizdir. Bismillah, buyurun görək.”

Mən molla Məmmədəlidən soruşdum:

“Ləqəbin-zadın yoxdur? Axı, İranda hər bir xanın xüsusi, təmtəraqlı ləqəbi də olur.”

“Xeyr,” -- dedi. -- “Müşirüddövlə[4] cənabları ləqəblərin siyahısını mənə göndərdi. Budur, üzünü saxlamışam.” -- Əlini atıb yanındakı sandıqdan bir tikə kağız çıxarıb bizə göstərdi və əlavə etdi: -- “Buyurdu ki, bu ləqəblərdən birini özüm üçün seçim. Amma mən istəmədim.”

“Nə üçün?”

“Düşündüm ki, birdən zamanın gərdişi məni Təbrizə aparıb çıxardar. Siz Təbrizin lotularını yaxşı tanımırsınız. Mən bilirəm ki, onlar necə haramzadadırlar. Məni də ki, əvvəldən tanıyırlar. Məni ləqəb sahibi görən kimi pərt eləmək üçün eşşəyi, iti və ya pişiyi də mənim ləqəbimlə çağıracaqlar. Onda eşşək gətir rüsvayçılığımı yüklə.”

“Onda sizin xanlıq ləqəbiniz üçün də başınızə belə bir oyun aça bilərlər,” -- dedim.

Molla Məmmədədi gülümsəyib dedi:

“Xeyr, elə deyil. İndi xanlıq ləqəbi ümumiləşibdir. Xüsusi ləqəb deyil ki.... Hər bir baqqalın, çaqqalın, hətta ələk-qəlbir toxuyanların, mütrüflərin də xanlıq ləqəbi var. Bundan əlavə, indi "xan" sözünündə "x" hərfi ilə-başlanan xurma, xiyar, xan, xələt və başqa sözlər kimi heç bir məziyyəti və hörməti qalmamışdır.”

Molla Məmmədəli bunu deyib, ləqəblər siyahısını mənə tərəf uzatdı, mən alıb baxdım, gördüm əcəb həngamədir. Hərçənd ki, onun üzünü köçürmək mənə zəhmət və bu səyahətnaməni oxuyanlar üçün əziyyətdir, amma əlacım nədir. Mərhum atamın vəsiyyətindən kənara çıxa bilmərəm. Atam mənə vəsiyyət eləyibdir ki, hər nə görsəm yazım. Mən də bunları yazmalıyam. Budur, ləqəblər siyahısının üzü belədir:

İzzüddövlə, Şəhabüddövlə, Nəsrüddövlə, Mötəmənüssultan, Müizzüddövlə, Müstəşarüddövlə, Əminüssultan, Şücaüddövlə, Səniüddövlə, Təbibüddövlə, Həkimüddövlə, Katibüssəltənə, Şüaüddövlə, Əzizüddövlə, Müşavirüssəltənə, İftixarüddövlə, Zəfərüssəltənə, Müzəffərüddövlə, Zəfərüddövlə, Heşmətüddövlə, Şərifüddəvlə, Zəhirüddövlə, Hüsamüssəltənə, Müinüddövlə, Müəzzəmüddövlə, Mükərrəmüddövlə, Naibüssaltənə, Nüsrətüddövlə, Hüsamüddövlə, Səhamüddövlə, Dəbirüssəltənə, Yəminüddövlə, Yəsarüddövlə, Asəfüddövlə, Sərəncamüddövlə, Ərfəüddövlə, İqbalüddövlə, Müşirüddövlə, Müdirüddövlə, Mücirüssəltənə, Vəkilüddövlə, Əminüddövlə, Əmünüssültan, Şəhnətüssəltənə, Cəlalüddövlə, Cəmalüddövlə, Məcdüddövlə, Nəcmüddövlə, Kokəbüddövlə, Müşkatüddövlə, Misxbahüddövlə, Siracülmülk,Müəyyidüddövlə, Şücaüssəltənə, Ziyaüddövlə, Mühəndisüddövlə, Memarüddövlə, Zərğamüddövlə, Hacibüddövlə, Dərbanüddövlə, Nazimüddövlə, Məntiqüddövlə, Nəqibüddövlə, Xətibüddövlə, Ədibüddövlə, Şüaüssəltənə, Etizadüssəltənə, İftixarüssəltənə, Rükiüddövlə, Mümtəhinüddövlə, Mötəmədüddövlə, Bəhaüddövlə, Ehtişamüddövlə, Seyfüddövlə, Rəmhüddövlə, Zəkiyüddövlə, Rəziyüddövlə, Sarimüddövlə, Səmsamüddövlə, Qəvamüddövlə, Əlaüssəltənə, Vəqrüssəltənə, Şərəfülmülk, İzzülmülk, İftixarülmülk, Etimadülmülk, İntisarülmülk, Ezazülmülk, Mübəşşirüssəltənə, Müdəbbirülmülk, Müizzülmülk, Sədrüddövlə, Əzdülmülk, Əzdüssəltənə, Sədnqüddövlə, Xazinüddövlə, Qadirüddövlə, Müqtədirüssaltənə, Etisamüssəltənə, Vəzirüddövlə, Nəyyirüddövlə, Şücaülmülk, Zükaülmülk, Bəyanülmülk, Bənanülmülk, Müinülmülk, Ehtişamülmülk, Müstənsərrüssəltənə, Ərfəssəltənə, Ədlülmülk, Müinüdədalə, Müinüləyalə, Nüsrətülmülk, İqbalülmülk, İqbalüssəltənə, Həkimülmülk, Təbibülmülk, Filəsufülmülk, Məsihülmülk, Səhamülmülk, Qəvamülmülk, Xazinülmülk, Əlanlmülk, Dəbirülmülk, Bəhaülmülk, Ziyaülmülk, Nizamülmülk, Əzdülmülk, Zəhirülmülk, Seyfülmülk, Şəmşirülmülk, Mötəmədülmülk, Nazimülmülk, Siracülmülk, Vəkilülmülk, Nəcmülmülk, Qəvamülmülk, Heşmətülmülk, Müşirülmülk, Müşkatülmülk, Ədibülmülk, Ədibülməmalik, Əminülmülk, Mühəndisüməmalik, Muhəqqiqülmülk, Sədülmülk, Səniülmülk, Şəhabülmülk, Səhabülmülk, Yəminülmülk, Lisanülmülk, Sidqülmülk, Sidiqülmülk, Nasirülmülk, Nasehülmülk, Əmidülmülk, İmadülmülk, İmadüssəltənə, Saidülmülk, Saidüddövlə, Saidüssəltənə, Saidülvəzarə, Mühəqqiqüddövlə, Mühəqqiqüssultan, Əmin dərbar, Əmin şura, Əmin xəlvət, Əmin həzrət, Əmin hüzur, Əmin divan, Əmin nizam, Əmin ləşgər, Əmin hərəm, Əmin xaqan, Əmin hümayun, Əmir nizam, Müşir nizam, Vəzir nizam, Şüca nizam, Müşrif nizam, Sərriştədar nizam, Bədayenigar, Vəqayenigar, Əminülvizarə, Naibülvizarə, Müinülvizarə, Etizadülvizarə, Mötəmədülvizarə....

“Qurtaran deyil ki, keç görək.”

“Baş üstə Sədrülüləma, Etimadülüləma, İftixarülüləma.”

“Bunlardan da keç, bizə lazım deyil.”

“Məliküttüccar, Vəkilüttüccar, Əminüttüccar.”

“Bunlardan da keçmək lazımdır. Biz ki, tacir silkinə mənsub deyilik.”

“Fəxrüzzakirin, Seyfüzzakirin....”

“Bunlar da mərsiyəxanlara məxsusdur. Yenə də bizə dəxli yoxdur. Bəli, bu kimi ləqəblər nə qədər istəsəniz var.”

Üzümü molla Məmmədəliyə çevirib dedim:

“Hacıxan, bu ləqəblərin bəzisinin üstündə qırmızı, bir parasının da üstündə göy xətlə əlamət qoymuşlar, bunun nə hikməti var?”

“Afərin,” -- dedi, -- “yaxşı mültəfit olmusan. Onların ki, qırmızı əlaməti var, qoşun sərkərdələrinə məxsusdur, hər kəsin ki, mirpənc və sərtiblikdən aşağı rütbəsi olmasa ona verərlər. Əlbəttə, o da elə belə boş-boşuna olmaz. Çoxlu peşkəş müqabilində verilir. Sənin- mənim kimilərin əli o ləqəblərə çatmaz. O göy rənglə əlaməti olanlar da sahibləri yaşayan ləqəblərdir. Nişansızlar isə boşdur, sahibi yoxdur. Mən özüm üçün onlardan hansını istəsəm ala bilərəm. Ancaq ərz elədiyim səbəbə görə istəmədim.”

Mən öz başıma gələnləri sizə söyləyib qurtardım. İndi siz buyurun görək hal-qəziyyə nədir, necə olub ki, Misirdən buraya gəlibsiniz?

Dedim:

“Doğrusu, biz bu gün əməlli-başlı nahar eləməmişik, acıq. Buyurun şam gətirsinlər, çörək yeyəndən sonra mən də öz başıma gələnləri nəql eləyəcəyəm.”

Şam gətirdilər. Dadlı küftə bişirmişdilər. Yedik. Çaxır təklif elədi. And içdim ki, indiyədək dilimə dəyməyib və bundan sonra da dəyməyəcək. Sonra mən sözə başlayıb dedim:

“Bizim sərgüzəştimiz o qədər də uzun deyil. Misirdən müqəddəs Məşhədi ziyarət etmək niyyətilə yola düşdük. O ülvi məkanın ziyarətindən sonra gəzə-gəzə buraya gəlib çatdıq.

Buradan da Azərbaycana getmək əzmindəyəm. İstəyirəm ürəyiməyatan bir yeri özümə daimi iqamətgah edəm. Gedib Misirdəki əmlakımı satam, sonra gəlib hər bir addımı mənim üçün Misirdən min dəfə əziz olan vətənimin bir guşəsində sakin olam. Ancaq təəssüflər olsun ki, hələ burayadək elə bir münasib yer görməmişəm. İndi bir vasitə tapıb nazirlərdən iki-üçü ilə görüşmək istəyirəm. Bir para deyilməli mətləblər var, gərək onlara çatdıram. Əgər mənim üçün bu işi yerbəyer eləsən onda mən sənə Hacıxan deyərəm. Yoxsa elə haman əvvəlki "gədə molla Məmmədəli" olaraq qalacaqsan.”

Molla Məmmədəli dedi:

“Əgər bir məsələ üçün vasitəçi axtarırsansa, yaxud yüksək bir məqama ərizə çatdırmaq olarsa, əlimdən gələr. Amma səni vəzirlərin yanına aparmağı, onlarla həmsöhbət eləməyi bacarmaram.

Yəni bacarmaram deyəndə bir qədər yalan olar, bu tezlikdə bacarmaram. Əgər beş-altı ay burada qalsanız, o da mümkündür. Bilirsiniz, gərək belə iş üçün münasib fürsət ələ düşə.”

“Bu şəhərdə uzun müddət qalmaq mənim üçün mümkün deyil, getməliyəm,” -- dedim.

Bir qədər fikrə daldıqdan sonra dedi:

“Vəzirlərdən hansını görmək istəyirsən?”

“Daxili işlər naziri ilə, xarici işlər naziri ilə, bir də hərbi nazir ilə görüşmək istəyirəm.”

Yenə də gözlərini naməlum bir nöqtəyə dikib dayandı, az sonra üzünü mənə çevirib dedi:

“Bir tədbir nəzərimə gəldi. Görək nə nəticə verər.”

Götürüb bir-birinin ardınca üç məktub yazdı. Hər birisini ayrıca zərfə qoyub, üstünü yazdıqdan sonra mənə tərəf uzadıb dedi:

“Bu Mirzə Kazım bəyə yazdığım məktubdur. O, xarici işlər nazirinin uşaqlarının müəllimidir. Özü də əslən ərəbdir. Ərəb dilindən çox xoşu gəlir. Ərəbcə danışdığınızı görən kimi sizi rəğbətlə qarşılayacaq, nə dərdin olsa onun çarəsini eləyəcəkdir.”

İkinci məktub Rza xanın adınadır. O da daxili işlər nazirinin xidmətçisidir. Bunu da ona çatdırmalısan. Üçüncü məktubu Əsəd bəy fərraşbaşının ünvanına yazmışam. O da hərbi nazirin fərraşbaşısıdır. Gərək ona verəsən. Əgər adamdır, işdir, birdən gördün ki, Rza xan və Əsəd bəy çəm-xəm eləyib rədd cavabı verirlər, ovuçlarına xəlvətcə bir-iki tümən pul bas. Onda yumşalarlar. Amma ehtiyatlı ol, Mirzə Kazım bəy rüşvətxor deyil ha.... O heç nə qəbul eləməz. Məşədi Həsən Kirmani bu nazirlikləri tanıyır, sabah onu bələdçi götür. İnşaallah, məqsədinə çatarsan.

Çox sevinib dedim:

“Mersi, Hacıxan, mersi, Hacıxan, mersi!”

Hacıxan əlavə etdi:

“Qəm eləmə, onların hamısı düzələr. Əgər nişandan-zaddan da istəsən özüm əl-ayaq elərəm.”

“Xeyr, xeyr, mənə nişan-mişan lazım deyil,” -- dedim.

“Özünə lazım deyilsə, dost-aşnana lazım olar. Bunun nə eybi var? İstəyirsən iki-üç müxtəlif dərəcəli nişan üçün adsız fərmanlar ələ gətirib, aparıb xaricdə kimə istəyirsən ver.”

Dedim:

“Əzizim, bu vəziyyəti görməkdən mənim ürəyim qanla dolub, indi də sən məni nişan satmağa yönəltmə. Dövlət nişanını bu dərəcədə ayaqlara salan adamı allah zəlil günə qoysun. Adam nə qədər alçaq və şərəfsiz olmalıdır ki, belə bir rəzaləti boynuna alsın. Nişan satmaq nə deməkdir? Adam öz irzini, namusunu satsa ondan yaxşıdır. Çünki irz, namus adamın özününküdür. Amma nişan ümumxalqın, ölkəninkidir. Biz gərək dövlət nişanına qüdsi nəzərlə baxaq, onun dəyərini canımızla ödəyək, onu ələ gətirmək üçün şirin canımızdan keçək. Onun şərəfini hər şeydən yüksək tutaq, çünki nişan -- xaricdə dövlətimizin şanı və milli şərəfimizin timsalıdır.”

Mənim sözlərim molla Məmmədəlini darıxdırdı.

“Baba, bunlar nə sözdür sən danışırsan? Xəbərdən xəbərin yoxdur, canım. Hacı Məmməd Bağır kürk-yaraqlı üç-dörd dəfə Rusiyaya, Almaniyaya səfər eləyibdir. Hər səfərində otuz-qırx dənə müxtəlif dərəcəli nişan ağ fərmanlarla apardı. Rusiyada öz gözümlə gördüm ki, hər birini min manatdan altı yüz manatacan satırdı. Əməlli-başlı pul qazandı.”

“Məgər bütün bunları şah bilmir?” -- deyə soruşdum.

“O yazığın nədən xəbəri var?” -- dedi. Onun başını elə qatmışlar ki, başını qaşımağa macalı yoxdur. Bunları xarici işlər naziri ilə sədr-əzəm əlbir olub satırlar.”

Daha dayana bilmədim. Hönkür-hönkür ağladım.

Burada millətin qeyrətli övladlarından birinin vətən haqqında qoşduğu təranədən iki beyt yadıma düşdü. Münasib olduğu üçün yazdım:

Vətən, behişt də sənin tək gözəl ola bilməz, Məhəbbətinlə vurur sinədə bu odlu ürək.

Tükənməz hörmətinə kəc baxarsa hər bir kəs, Başında olmaya heç bir zaman papağı gərək.

Bəli, tam qüdrətləri, bacarıqları olduğu halda dövlətin və millətin heysiyyətini və şərəfini qorumayan adamları, vətənin, millətin yüksək qədr-qiymətini alçaldanları gərək allah özü zəlil eləsin!

Saata baxdım, gördüm gecə yarıdan ötür, molla Məmmədəliyə dedim:

“Bizi mürəxxəs buyur gedək. Amma bəid deyil ki, yolda polislər qabağımızı kəssinlər.”

“Mənim adamım sizi ötürəcək,” -- dedi, -- “onu hamı tanıyır.”

Ucadan nökərini səslədi:

“Qulaməli, fanar hazırla!”

Qulaməli bir qədər əvvəl vəsfində yazdığımız haman pinti qoca aşpazdır. Əlində fanar, belində qəmə o dəqiqə hazır oldu. Baxdım ki, cavanlaşıb, cəld oğlan kimi mətin addımlarla qabağımızda gedirdi. Bizi karvansaramızın qapısına qədər müşayiət etdi. Qapını döydük. Açdılar. Qulaməliyə iki qran ənam verdim:

“Allah xana ömür versin,” -- dedi.

Dedim:

“Ay baba, mən xan deyiləm.”

Dedi:

“Bah, Tehran ola belə ucuz qiymətə çörək satalar. Bəs indi xan olmasan nə vaxt olacaqsan?” Güldüm. O getdi, biz də mənzilə keçib yatdıq.

Клавиши ← → для перехода, R — случайное стихотворение

Случайное стихотворение

Другие произведения автора

İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 13

فردا کالسکه را حاضر نموده اسب‌ها را بستند. ابراهیم‌بیگ، میرزا عباس، مهدی بیگ، بنده سوار شده راه افتادیم. هر کس ما را می‌دید برمی‌خاست و از یمین و یسار هی سلام و مرحبا بود که می‌رسید. بیگ هم با دست راست و چپ همه را تمنا و جواب می‌داد. قدری گشته، برگشتیم به خانه. حاجی مسعود رقیمجات پست که امروز رسیده بود آورد. گرفتم. یکی مال طهران بود از مشهدی حسن. پرسید: «از کجاست؟»گفتم: «طهران از مشهدی حسن کرمانی.»

13 мин
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 14

باری، با ابراهیم‌بیگ به بازار رفته، از دم دکان آقا جلیل گذشتیم، ما را آواز داد و گفت: «ابراهیم‌بیگ بفرمایید!»بعد از تعارفات رسمی و خوش‌آمد، خندان خندان بیان کرد: «ماشاءالله شما کرامت کردید، زیرا که الان شما را آرزو می‌کردیم که کاش تشریف داشته، از مصاحبت‌تان استفاضه حاصل می‌کردیم، از صبح تا حال از خنده روده‌بر شدیم.»

12 мин
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 15

خیال احدی خطور می‌کرد که اهالی مملکت مصر بدین‌گونه استراحت و آزاد خواهند شد؟ اول شورش و آشوب فرانسه، حکیم با سیاست «میرابو» خطاب به ملت فرانسه کرده می‌گوید: «ای فرزندان فرانسه بدانید و آگاه باشید که هر فردی از افراد بنی‌بشر که از کتم عدم به دایرهٔ وجود قدم نهاده، لابد است به حکم عقل سلیم از نعمت حریت بر وجه اکمل بهره‌مند باشد؛ و حریت کامله بر دو قسمت است: یکی حریت روحانیه، دیگری حریت جسمانیه. حریت روحانیه ما را اولیای دیانت مسیحیه کاملاً از دست‌مان گرفته، عموم ما را در امور روحانیه عبد ذلیل و بندهٔ مطیع اوامر خود کرده‌اند و ما را در این ماده هیچ‌گونه حق مداخله متصور نیست، چنان‌که جسارت نداریم یک مسئله را مکرر از ایشان بپرسیم که فوراً چماق تکفیر را به گرده‌مان می‌زنند و داغ ارتداد بر جبین‌مان می‌نهند. در این صورت، در مواد روحانی باید بندهٔ فرمانبردار اولیای دیانت و از نعمت آزادی محروم باشیم. حریت جسمانیهٔ ما را هم فرمانفرمایان، یعنی ظالمان مستبدین، از دست ما گرفته، ما را در این پنج روزهٔ حیات دنیویه بالکلیه محکوم احکام و فرامین خرد شمرده، بر طبق مشتهیات نفس سرکش خود بارکش انواع تحمیلات و تکلیفات شاقهٔ خارج از حیز قدرت هر انسان نموده‌اند. در این ماده نیز عبد ذلیل و بی‌اختیار مطلق در نزد ظالمان مستبد بوده از نعمت حریت و آزادی بی‌بهره و محرومیم. ای فرزندان فرانسه و ای ابنای وطن عزیز و ای برادران فلکزده و پریشان روزگار! در این صورت تکلیف ما بیچارگان چیست و دستگیر ما کیست؟ آیا غیرت و حمیت شما رضا می‌دهد که ما در این حال بدبختی مانده، در این آتش جگرسوز که بیرون از حکم خداوندی و خارج از انصاف و انسانیت است بمانیم؟ هنوز که وقت باقی است باید چارهٔ علاج خودمان را بکنیم و پردهٔ غفلت را از دیدهٔ بصیرت بدریم و خود را به سعادت ابدی برسانیم! مطالبهٔ ما حق است، و این آزادی بسته به جنبش غیورانه و غیرت شماست.»ابراهیم‌بیگ گفت: «الحمدلله خداوند ذوالمن والاحسان باب رحمت به روی ایران و ایرانیان گشوده. امیدواریم که عن‌قریب، بدون این سخنان، وطن مقدس ما از توجهات و حسن نیات شاهنشاه جوان‌بخت با سعادت قرین آمده، خدای تعالی این ظل رأفت خود را از ما دریغ نفرماید. شما را به خدا آمین بگویید!»

19 мин
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 16

بعد از این هم بعضی احوالات در خطوط بعد، از مشهدی حسن رسید، چون قابل درج نبود صرف‌نظر شد؛ تا سه ماه از این مقدمه گذشت. روزی حاجیه خانم بنده را خواست رفتم.فرمود: «یوسف آقا! الحال تو به ابراهیم و محبوبه به جای پدری، خود می‌دانی که مرحوم حاجی وصیت کرده بود ابراهیم تا سی ساله نشود تأهل اختیار نکند و به من در این خصوص وصیت کرد و تو خود بهتر می‌دانی که به این دختر چه‌قدر مایه گذاشته، دربارهٔ او چه زحمت‌ها کشیده و به ابراهیم نامزد کرده بود. اکنون ابراهیم به سی و دو سال رسیده، اگرچه خودش در این خیال نیست، ولی حال این دختر را بهتر می‌دانی که خواب و خور بر او حرام گشته، هر وقت ابراهیم را می‌بیند چون بید می‌لرزد، رنگ و رو را می‌بازد. دیروز رفتم بالا دیدم قانون دست گرفته حزین حزین می‌زند و می‌خواند و گریه می‌کند. بعض اشعار فارسی و ترکی می‌خواند. این دو بیت خاطرم ماند:

13 мин

Стихи других поэтов