گفتم: «چه عجب!»

گفت: «بی‌بی گریه کرد و گفت اگر من این طور می‌دانستم تو را نمی‌گذاشتم به ایران بروی. آقا گفت: یا حق، یا مدد!»

گفتم: «تو چه خوردی؟»

گفت: «بی‌بی‌ام چلو آورده با سکینه خانم خوردیم.»

گفتم: «محبوبه خانم به سکینه خانم بگو دو سه پارچه قاتلیت [کتلت] خوب پخته بیاورد. قاتلیت را دست بگیر و بگو به‌خاطر بی‌بی و وجود محترم است بخور، رد مکن! محض شنیدن اسم وجود محترم البته خواهد خورد و رد نخواهد کرد.»

محبوبه پرسید: «وجود محترم کیست؟ مرد است یا زن؟»

گفتم: «آسوده باش که مرد است، از اشخاص بزرگ و امنای دولت ایران است، به آن زیاد عقیده و محبت دارد.»

گفت: «یوسف عمو تو عالمی، بی‌بی را محترمه باید گفت نه محترم.»

گفتم: «کوچک خانم! این مقام معفو است، با حیله یا به هر نوع باشد، به مریض باید غذا خوراند، صحت و غلط لفظی و ترکیبی در این ماده عیب ندارد.»

در این‌جا منظور اصلی محبوبه خانم فهمیدن ذکور و اناث بود، اگرچه ایرادش هم صحیح و به جا بود، اصل مطلبش همان بود که رقیب دارد یا نه. ولی من خودم را به نفهمیدگی زده و رفتم سر طویله به تیمار و جو و علف اسب‌ها سرکشی نمایم. از ناظر حساب باید خواست، اگرچه ناظر معتمد مرحوم حاجی و ابراهیم‌بیگ است، با وجود این حساب باید در کار باشد.

در باغچه بودم، حاجی مسعود آمد که «حکیم صالح افندی آمده است.»

گفتم: «بیاید باغچه»

آمد، احوال‌پرسی نمود.

گفتم: «امشب خوب خوابیده، دیروز جرئی شیر برنج خورده و امروز سپرده‌ام قاتلیت درست نمایند. زیان نمی‌کند؟»

گفت: «هیچ ضرر نمی‌کند، هر چه میل نماید عیب ندارد.»

پرسید: «حاجیه خانم کجاست؟»

گفتم: «پیش ابراهیم‌بیگ است.»

گفت: «صدا کن بیاید به کابینه.»

حاجی مسعود خبر داد. آمد با هم رفتیم. حکیم احوال پرسید.

گفت: «افندی خوب است، اما چه خوبی! لاتحرک و لاتکلم! اگر چنان بماند نمی‌دانم چه خاک به سر کنم؟»

گفت: «به جز صبر چاره نیست، ان‌شاءالله حکیم علی‌الاطلاق از داروخانه الطاف بی‌غایت خود شفای عاجل کرامت خواهد فرمود، طبیعت خود به خود در اصلاح و دفع مرض ساعی است، لکن کوشش شما این باشد که به هر حیله است چیزی به او بخورانید، معده را خالی نگذارید، از آن شربت باز بنویسم بی‌شیر بدهید. امروز شیخ یوسف‌السید مرا دید. گفت که «موسیو وولف گفته سر بیمار را بتراشید.» به نظر من هم صلاح است. اگر فایده مترتب نباشد یقیناً زیان هم ملحوظ نیست. اگر اذن می‌دهید بفرستم دلاک بیاورند سرش را بتراشد.»

حاجیه خانم گفت: «صالح‌افندی، من سلامتی و بهبودی فرزندم را طالبم، دخل و تصرف نمی‌توانم کرد. به هر وسیله که او را بهبودی حاصل شود، راضی و ممنون خواهم شد.»

فرستادم دلاک آمد، رفتیم منزل بیمار. ناخوش ساکت دراز کشیده، پرستار بیچاره نشسته. شب چهارم است که محبوبه را یک دم خواب نبوده، ما را دیده برخاست، تعظیم‌کنان به حکیم سلام داد (گویا به زبان حال از حکیم تشکر دارد که پرستاری بیمار را به او موکول و محول داشته).

حکیم از محبوبه احوال پرسید.

محبوبه گفت: «تمام شب در خواب بود.»

پرسید: «امروز چیزی خورد؟»

جواب داد: «آری گوشت کوبیده، یک دانه قاتلیت دادم خورد.»

من پرسیدم: «چگونه خورد؟»

گفت: «اول نخواست بخورد، بعد فرمایش و تدبیر شما را کاربند شدم میل فرمود.»

حکیم پرسید: «چه فرمایش و تدبیر بود؟»

گفتم: «سرکار ابراهیم‌بیگ را دلبستگی به دو چیز است و بس. اگر در خواب باشد یا عالم غشوه، محض شنیدن اسم هر یک از آن‌ها «یا حق، یا مدد!» می‌گوید، و هر چه خواهش کنی بدون مضایقه قبول می‌فرماید، یکی نام ایران، دیگری وجود محترم.»

در این بین بیمار دیده گشوده گفت: «یا حق، یا مدد!».

صالح افندی گفت: «بلی در طب این مسئله را نوشته‌اند. موسیو ایتالیایی [ای] در این ماده شرحی نوشته که گویا در چنین عالم، احشا و اعضا و اعصاب او بدان ذکر مشغول‌اند.»

بالجمله دلاک آمد. محبوبه به محض دیدن دلاک متوحش گشته از جای برجست.

گفت: «امان! دلاک چرا آمده؟»

گفتیم: «برای تراشیدن سر بیگ»

بنای گریه را گذاشت که نتراشید.

حکیم گفت: «کوچک خانم ساکت باشید! برای خیر و بهبودی است، زیان ندارد. شما تشریف ببرید منزل خودتان.»

برخاسته ساکتش کرده بردم به منزلش. سکینه و مادرش ایستاده نظر می‌کنند. حاجی مسعود آمد نشاندم پیش رو، بیمار را دو دستی گرفت، دلاک مشغول شد، بیچاره مریض مظلومانه نگاه می‌کند. محبوبه آمد پشت در نگاه کرده گفت: «اقلاً با ماکینه [ماشین] موی سرش بزنید، بیمار را زحمت ندهید!»

حکیم گفت: «میرزا یوسف او را ببرید منزلش، مگذار نگاه کند.»

آمده گفتم: «خانم کوچک، الله‌الحمد شما عالمه هستید، در علاج مریض با طبیب سؤال و جواب نشاید. چرا این قدر تلاش دارید؟ بگذار هر چه حکیم می‌داند به عمل آرد، بیا برویم!»

باری، سر بیمار تراشیده، دلاک لنگ را آورد در حیاط بریزد. محبوبه به تعجیل برخاسته رفت پیش دلاک، دستمالی آورده آهسته گفت: «موی‌ها را بریز به دستمال و گذاشته برو!»

صالح افندی نسخهٔ شربتی نوشته برخاست برود، دیدم محبوبه نزدیک حکیم شد.

خیال کردم باب تشکر یا خداحافظی آمده است.

از آن بعد حکیم رفت، نزدیک غروب دوباره برگشت، به خیالم که دارویی به‌خاطرش آمده، بعد از ادای تحیت و سلام گفت: «حاجیه خانم به کابینه تشریف بیاورد.»

خبر دادیم آمد.

حکیم گفت: «حاجیه خانم، هنگام رفتن من، محبوبه خانم آمد نزدیک، خیال کردم به جهت مشایعت است. از زیر چادر خود قوطی بیرون آورده گفت: این هدیه را به صبیهٔ خودتان برسانید. من به اعتقاد این‌که شاید شیرینی است که ابراهیم‌بیگ از تبریز آورده گرفته بردم خانه. وقتی که قوطی را باز کردم، معلوم شد که اشتباه کرده‌ام. فی‌الفور برگشتم که شما را اخبار نمایم. محبوبه خانم با آن همه هوش و ذکاء عقل خود را باخته. اگر رمالان عرب و حیله‌وران قبطیه از حال او آگاه گردند، زنان دلالهٔ عجوزه[ای] هستند که مرغ را از هوا، و ماهی را از دریا به دام آورده می‌فرستند که این مریض را دعا لازم است، نه دوا. در اندک روزی، اجنه و پریان را که در زیر درخت به این آسیب رسانیده گرفته، در جوف حقه بند می‌کنند و پادشاه اجنه را هم آورده عهد و پیمان گرفته قسم می‌دهند که من بعد گرد این بیمار نگردند. این بیچاره هم از شدت علاقه و محبتی که دارد، مفتون لاطایلات آن طراران خانمان براندار گشته، نقد کیسهٔ خود را در باخته، شاید دست درازی به خانه هم بنماید. اکنون در نظر آن بیچاره جز سودای عشق و محبت ابراهیم‌بیگ چیز دیگر نیست. مال و منال در نظرش قدر و قیمت ندارد.»

قوطی را درآورده باز کرد. در جوف محفظه یک حلقهٔ انگشتر هجده لیره قیمت، یک پارچه گل سینه سی و دو لیره قیمت، یک شدهٔ مروارید ده لیره، و پنج لیرهٔ مصری.

«عشق آمد و آتش به همه عالم زد»

در مقابل محبت و محبوب مال و منال دنیوی در حکم عدم است. و رقعه‌ای هم عربی‌العباره که فارسی‌اش این است نوشته بود:

«عالی‌جاه حکیم‌باشی افندی! این جاریه جسارت نموده، با نهایت خجلت و شرمساری این مختصر هدیه را جهت صبیهٔ مرضیهٔ کوچک جنابعالی تقدیم نموده، قبولی هدیهٔ عاجزانه‌ام را از حضرت عالی استدعا می‌نمایم و از آن جناب مسئلت دارم که همت خود را مصروف در سرعت بهبودی مولایم بفرمایید. امیدوارم که اجر شما عندالله و عندالناس ضایع نباشد. ان‌شاءالله بعد از صحت و عافیت مولایم جاریهٔ عاجزه هم در خدمت و دست‌بوسی سرکار سامی حاضر و مهیا هستم و سلامتی آقایم را به حول و قوهٔ الهی از شما خواهانم. الفقیرة الحقیرة (محبوبه).»

حکیم گفت: «اول مرتبهٔ حکمت، امانت و دیانت است؛ زیرا که طبیب به هر خانه که داخل شد محرم و اهل آن خانه محسوب است. طبابت با خیانت ضد است. بنده از شما سال‌های دراز است مقرری و مستمری دارم و هیچ وقت شما در ادای وظیفهٔ بنده تأخیر جایز نداشته‌اید و بنده هم در وظیفهٔ محوّله اهمالی نکرده‌ام. و اکنون اگر این هدیهٔ کوچک خانم را نگاه می‌داشتم، البته رقم خیانت بر ناصیهٔ خود زده بودم. بدیهی است شما از این فقره مطلع نیستید و آن‌چه بنده حق‌القدم به اطبا داده و مصارف سایره کرده‌ام، یگان یگان را نوشته از شما دریافت خواهم داشت. غرض بنده به شما اطلاع دادن است که دقت نمایید زنان خارج داخل خانه نشوند، که غفلت مورث بسی زیان‌ها است، لکن خواهش دارم این فقره را به کوچک خانم اطلاع ندهید، که انفعال او سبب بسی امراض خود و تأخیر بهبودی ابراهیم‌بیگ خواهد شد.»

من گفتم: «این فقرهٔ دوم است پریروز میرزا عباس، عرب دعانویسی را آورده بود. هنگامی که این‌ها رفتند، دیدم حاجی مسعود از پی ایشان می‌شتابد. آواز کردم برگشت، پرسیدم «بدین تعجیل کجا می‌روی؟» گفت: «دستمال کوچکی محبوبه خانم ظاهراً چند غروش بسته، به عرب حق‌القلم می‌دهد. او را می‌خواستم برسانم.» دستمال را گرفته گفتم: «حق او را میرزا عباس داده، به خانم کوچک بگو دادم. هر وقت محبوبه بخواهد به کسی بدهد یا به حاجیه خانم و یا به من بگو، از آن بعد به فرموده عمل کن.» دستمال را باز کرده دیدم مرحوم حاجی به محبوبه یک حلقه انگشتر الماس داده بود، با قدری پول است. حاجیه خانم امان! این دختر را تنها نگذارید، و به جز دو سه نفر دختران همسایه آدم بیگانه پیش او راه ندهند!»

حکیم صالح قهوه خورد و رفت، عصر بود دیدم جمعی از خانم‌ها آمدند.

از حاجی مسعود پرسیدم: «مهمانان کیستند؟»

گفت: «از همسایگان.»

گفتم: «البته زنان اجنبی را پیش محبوبه راه مده!»

رفتم منزل ابراهیم‌بیگ، دیدم حاجیه خانم و محبوبه و سکینه هر سه آن‌جا هستند.

پرسیدم: «زن‌ها که بودند و کجا رفتند؟»

سکینه گفت: «رفتند منزل محبوبه، از آشنایان اویند.»

گفتم: «چرا تنهایش گذاشته‌اید؟»

سکینه گفت: «دوستان اویند، به من چه؟ آن هم نمی‌رود.»

گفتم: «خانم کوچک، ایشان به دیدن شما آمده‌اند، تنها بگذارید عیب است.»

حاجیه خانم فرمود: «دختره گفتم پاشو برو!»

با اکراه تمام از جای برخاست و رفت. من هم پشت سرش رفتم پس در، دیدم یک رفیقه است، و دیگری هم از همسایگان نشسته صحبت می‌دارند.

رفیقه گفت: «محبوبه! این چه عالم است؟ چرا چنین ضعیف و رنجور شده‌ای، رنگ و رویت پریده؟ همشیره جان! دیوانه که نیستی خود را بدین حالت انداخته‌ای، آن گل رخسار مشهور جهانت پژمرده و پریشان گشته. مگر به آینه نگاه نمی‌کنی؟ چرا بر خود رحم نمی‌نمایی؟ زنان عرب در خانه‌های خود به جز عیب‌جویی تو سخنی ندارند. آنقدر نمی‌گذرد که داستان تو ثانی اثنین داستان لیلی و مجنون و وامق و عذرا خواهد شد و تصنیفات ساخته در مجلس سماع در تار و طنبور، دایره و دف خواهند زد. یاوه‌گویان مصر را می‌دانی که اجتناب از چیزی ندارند، شایستهٔ شأن و ادب شما نیست به زبان مردم افتادن. سزا نباشد خود و اقران خود را از دایرهٔ عفت و طهارت بیرون کردن که عاقبت این کار وخیم است و نهال این حال بار رسوایی آرد! این افکار باطل را فرو نه و این خیالات باطل را یک سو بگذار! دیشب در خانهٔ... خانم بودم. دختران مجمعی ترتیب داده هر یک لایق خود از شما حکایتی می‌کرد و لطیفه‌ای می‌گفت؛ مرا عصبیت دوستی و خواهری دامن‌گیر گشته طاقتم طاق شد، جواب هر یک را به‌طور خوش داده به غیظ برخاستم. آن بی‌ادب... خانم به من گفت: «مترس، تو کمتر از خواهر خوانده‌ات نخواهی شد بلکه او را نسباً منسیاً خواهی نمود، زیرا که در یک مکتب تربیت شده‌اید؛ هیچ‌وقت کتاب رمان از دست فرونمی‌گذارید، و به دیگران طعنه زده که عالم و مدنی هستیم، بی‌خبر از آن‌که آن علم و مدنیت شما بر سر شما چه‌ها خواهد آورد و چه خاک‌ها خواهد ریخت. آخر نتیجهٔ رمان خواندن عشق‌بازی است، با عشق باید ساخت و در بوته سودا باید گداخت. عن‌قریب می‌بینم که در جریده‌ها خواهند نوشت فلان خانم از هجوم لشکر عشق خود را کشت.» خواهر عزیز من! مکن، مکن که پشیمانی ندارد سود.»

محبوبه از این سخنان به خود پیچیده و گفت: «رفیقه جان! ظن قوی داشتم به خواهری و یگانگی تو؛ اگر فی‌الواقع چنین است و این گمان که در حق من رفته راست است، طعنه زدن و سرزنش نمودن و دل آزردن چرا؟ این سخنان ملالت‌انگیز و ملامت‌آمیز تو هر یک دل حزین و روح غمین مرا بدتر از نیش عقرب می‌رنجاند. من کم درد دارم که تو هم سر بارش می‌نهی؟ من چه بدی و چه خطایی کرده و چه عمل ناشایست از من سر زده که رسوایی و عقوبت آن بر تو هم سرایت بکند؟ خواهر جان! غیر از این‌که من با تو در یک مکتب درس خوانده‌ام، دیگر با همدیگر چه رابطه و مناسبتی داریم؟ آخر از من چه خلاف شرع و عرف سر زده؟ به خانهٔ که رفته و که را به خانهٔ خود راه داده‌ام؟ مگر انسان نمک‌شناس و حقوق‌دان باشد عیب اوست؟ مولی و ولی‌نعمت خود را در حال مرگ دیده، بی‌اختیار گشته، بی‌چادر او را استقبال کردم، ندانستم رسوا شده و رسوایی برای دیگران هم به بار خواهم آورد؛ بی‌ادبان و پست‌فطرتان عرب ـ که بی‌ادبی و یاوه‌گویی موروثی ایشان است ـ به تو طعنه خواهند زد. گناه من چیست؟ عالم من و.... خانم را می‌شناسد، با دهن سگ دریا نجس نمی‌شود.

من آن زنم که همه کار من نکوکاری است به زیر مقنعهٔ من بسی کله داری است

نه هر زنی به دو گز معجر است کدبانو ولی به نزد خدا پیشه‌ام پرستاری است

البته اگر او بمیرد، من خود را خواهم کشت. دنیا می‌داند که پدر او مرا به زر خریده و من کنیز زر خریدم! او مولا و ولی‌نعمت و سبب حیات و غیرت من است. اگر خودکشی مرا جراید بنویسند فخر من است نه ذم من؛ زیرا می‌نویسند فلان کنیز زر خرید تاب جدایی مولا و ولی‌نعمت و سبب عزت و حرمت خود را نیاورده خویشتن را کشت، جاریهٔ باوفا و صادقه‌ای بود.

بر عصمت من خدا گواه است معصوم دلم ز لوث پاک است

توقع دارم از این به بعد نصیحتم نفرمایی و مرا معذور داری و به حال خود گذاری!

من اگر نیکم اگر بد، تو برو خود را باش که گناه دگری بر تو نخواهند نوشت

اگر از دوستی من غبار ننگی به دامن شما می‌نشیند، کناره‌جویی نموده ره خود گیرید و طریق مجانبت اختیار کرده ترک دوستی نموده دوری گزینید، وگرنه این مقوله نصایح و سخنان را یک سو نهید. من گوش استماع ندارم لحن تقول.

ای که منعم می‌کنی از دیدن آن گل عذار حالت دل را نمی‌دانی مرا معذور دار!

اکنون اختیار دست شماست، در رفتن و ماندن مختارید. بیگ تنهاست، باید در پرستاری او حاضر باشم.»

بدین حال برخاسته با قهر و غصه تمام مهمانان عزیز را گذاشته بیرون آمده، در حالی که لرزه بر اندامش افتاده بود. بعد از لمحه‌ای، دختران هم که میزبان را غایب دیدند رفتند.

من رفته از آشپز پرسیدم: «برای شام ابراهیم‌بیگ چه مهیا کرده‌ای؟»

جواب داد «فرنی حاضر و گوشت کوبیده هم مخصوص آقا دارم.»

چون شام شد به حاجیه خانم گفتم: «روز که میسر نمی‌شود. مرخص فرمایید، دو سه نفر را بازدید لازم است بروم.»

اذنم داده، یک ساعت چهار جای لازم رفته مراجعت نموده در منزل خود نماز گذارده خوابیدیم. صبح حاجیه خانم فرمود: «امروز با ناظر حساب مصارف این ماه را صاف کنید! حواس من جمع نیست.»

به هر صورت، تا شام مشغول این امر بودم. نزدیک مغرب گفتم: «میرزا عباس امشب را از بنده وعده گرفته. اذن می‌دهید؟»

حاجیه خانم گفت: «خانهٔ او دور است. بگو به کالسکه اسب ببندند، سوار شده برو!»

عرض کردم: «با راه تراموای برقی در ده دقیقه می‌رسم. چه لازم است که اسب را زحمت دهم؛ علاوه، پای اسب هم آماس کرده است.»

پرسید: «چرا؟»

گفتم: «نمی‌دانم، کالسکه‌چی می‌گوید از آن روز که شما آمده‌اید چنین شد.»

فرمود: «کاش که همه تصدق سر ابراهیم‌بیگ شدی. میرزا یوسف! امروز جگرم کباب شد که سر او را تراشیدند. نگاه حسرتانهٔ محبوبه بر روی او و اشک ریزی آن مرا هلاک می‌کند. نمی‌دانم عاقبت این کار به کجا منجر خواهد شد؟»

قدری تسلیت و دلداری داده، حرکت نموده وارد خانه شده، در اتاق کوچک نماز مغرب و شام را خوانده رفتم به مجلس؛ حاجی محسن آقا، حاجی... تبریزی، میرزا خلیل اصفهانی، و داماد حاج محسن آقا، و چند دیگر حاضر بودند. بعد از تحیت و سلام، حاجی... تبریزی با مزاح گفت: «هان میرزا یوسف! غیبت تبریزی‌ها را می‌کنی؟ همهٔ این‌ها را به ابراهیم‌بیگ خبر خواهم داد.»

حاجی محسن آقا گفت: «خبر نداری که ابراهیم‌بیگ خود چه‌ها نوشته با اخوی شما در مهمانی چه صحبت‌ها کرده، در خانهٔ شما چه گفته! فی‌الواقع آقا یوسف هر چه نوشته صحیح نوشته است.»

گفتم: «اکثر مطالب را به ملاحظات عدیده صرف‌نظر کرده ننوشته است.»

حاجی محسن آقا گفت: «نوشته در قزوین به شاهزاده خانم وارونه سر فرود آوردی و فراشان تو را چوب‌کاری کردند. درست است؟»

گفتم: «بله، حقیقت دارد.»

حاجی... تبریزی پرسید: «چگونه وارونه سر فرود آوردی و چه شاهزاده خانم؟»

حاجی محسن آقا گفت: «میرزا عباس، مرگ من رو به رویش بخوان!»

گفتم: «من که منکر نیستم، در اسلامبول خودم خواندم، بی‌کم و زیاد نوشته؛ [به] هر جا [نه] بدتر شاهزاده خانم! من چه کار کنم؟ در شاهرود تعلیم کردند، باید در پیش روی این‌ها رکوع نمایی، در قزوین همه رو به دیوار کردند، چنان تصور نمودم در این‌جا هم باید خم شد. احتراماً خم شده، یک بار دیدیم چوب است که بر سر و کلهٔ من می‌زنند. در آن روز، برای ابراهیم‌بیگ چه حالی دست داد تصور نمی‌شود. رنگ و رویش از غیظ مانند زغال سیاه گشته بود. چه‌قدر وحشی‌گری و باربری و چه‌قدر دور از طریق انسانیت؟ من پنجاه سال طول مدت غربت همه این‌ها را فراموش کرده بودم، حالا خیال می‌کنم که بیچاره اجداد ما از دست چنگیزیان چه مصیبت‌ها کشیده و چه بلاها دیده‌اند! شما را به خدا انصاف دهید! دیروز از چارسو می‌گذشتم، ناگاه افندینا عباس پاشا خدیو، سواره گذر کرد. من ایستاده با کمال لطف و مهربانی سلام کردم. فی‌الفور حاکم شاهرود به خیالم خطور نمود که ای کور شدهٔ روی آدمی ندیده و لذت انسانیت نچشیده. بیا تماشا کن جلال و عزت و دولت این مرد نجیب محترم را و اقتدار و مکنت خود را هم ملاحظه نما، که هنگام حکومت گرفتن با تومانی ده شاهی تنزیل از صراف قرض کرده حاکم می‌شوید به رشوت و تعارف، و حین معزولی حق قصاب و بقال و علاف را نمی‌توانید بدهید؛ اسب و یراق و سایر تجملات حکومتی که تماماً از خون جگر ضعفا و فقراست و با ظلم به دست آورده بودید، فروخته و مظلمهٔ هزاران مظلوم را در گردن نهاده شبانه فرار بر قرار اختیار می‌کنید؛ حالت رعیت بیچارهٔ خود را با حال رعیت بختیار این دولت قوی شوکت مقایسه نمایید! رعیت بیچاره به محض دیدار شما لرزه بر اندامش می‌افتد، که گویا حیوان درنده را دیده؛ لکن این رعیت برخوردار، روی صاحب اختیار خود را می‌بیند مسرور و مشعوف گشته بی‌اختیار زنده باد می‌سراید. «بین تفاوت ره ز کجاست تا به کجا!» همهٔ این‌ها نتیجهٔ قانون و عدالت است که نیکبختی حکومت و رعیت را فراهم می‌آورد، ورنه مخلوق خدا همه از یک جنس و از یک نوع‌اند، در آفرینش هیچ فرقی ندارند؛ فرقی که هست، در اخلاق و مدنیت و قانون و مساوات دولتی و بی‌قانونی و وحشیگری و ظلم و بی‌انصافی دولتیان است.»

میرزا عباس گفت: «یوسف! دیشب سیاحتنامه را برداشتم مطالعه کنم. مشغول خواندن شده ناگاه دیدم آفتاب درآمد، نمازم هم قضا شد. حقیقتاً این مصایب پی در پی که به ابراهیم‌بیگ وارد آمده خیلی قوت قلب داشته که نیمه‌جان خود را هم به این‌جا رسانده است. سبحان‌الله! اگرچه میرزا احمد گفته بود، ابراهیم‌بیگ با آن غیرت و تعصب وضع ایران را نپسندیده غصهٔ مرگ شده برنمی‌گردد، من باور نداشتم.»

گفتم: «به جان تو، باز به جان تو! من بسیار وضع‌های ناگوار دیده از او پنهان داشتم و به این و آن التماس می‌کردم که به او خبر ندهند و حرکت از راهی را که می‌دانستم منافی طبیعت اوست منع می‌کردم و از راه دیگر او را می‌بردم. در هر قدمی آهی سرد از ته دل می‌کشید. یک بار می‌دیدم در کوچه مردار انداخته، تعفن او عالم را فراگرفته، سگان دور مردار حلقه زده هم او را می‌درند و هم خودشان را؛ به قدر نیم ساعت ایستاده گویا منتظر فراش بلدیه و پولیس بود که صدا کند و بگوید: این چه اوضاع است؟ ادارهٔ بلدیه و پولیس کو؟ نظافت کجاست؟ در آن حال بیگ گفت: «سبحان‌الله! مگر این مملکت صحیه ندارد؟ آخر نه این وضع مضر به صحت است؟» گفتم: «نور دیده! ایستادن در این‌جا ثمر نمی‌دهد. صحیه نیست که نیست. بیا برویم!» در شهری که چهل هزار جمعیت دارد دو نفر حکیم و دکتر نیست و جراح مکتب دیده مفقود است؛ جراح معتبرشان آن است که پدرش دلاک بوده چنین آدم خود به خود جراح می‌شود و یا این‌که دلاک به مرضای غربا اماله می‌کند؛ و گاهی دیده شده که دو نفر با همدیگر منازعه به سر هیچ کرده، یکی زده دهان دیگری خون‌آلود گشته یک نفر پولیس و ضبطیه نیست که بگوید چه هنگامه است؟ احیاناً اگر یکی پیشدستی کرده پیش داروغه بشتابد، آن دیگری را بدون سؤال و جواب، اعم از این که مظلوم باشد یا ظالم، گرفته به قدر مقدور پول اخذ کرده رها می‌کند، ابداً نمی‌پرسد که تقصیر داشته و یا بی‌قصور بوده است. اگر پول نداشته باشد، به چوب و فلک بسته آن‌قدر می‌زنندش که قدرت بیرون آمدن از خانه نداشته و تا دو ماه در بستر بخوابد. عیالش از گرسنگی و بی‌طاقتی، عاجز و نالان، باید دست سؤال به هر کس و ناکس دراز کند؛ یا این‌که گوش و دماغش بریده و در بازار بگردانند و از برای خود پول و از برای آن فقیر بیچاره ننگ بار آرند. معلوم است برای صحت بدنه و مالیهٔ این فقیر چه‌قدر صدمه است. این‌ها را ابداً ملاحظه نمی‌کنند. در سیاحتنامه نمی‌دانم به چه خیال ننوشته سرگذشتی را که یک نفر حکایت کرد که بنده تحمل نیاورده های‌های گریستم.»

پرسیدند: «آن حکایت چه بود؟»

گفتم: «طولانی است. بعد از شام شمه‌ای عرض خواهد نمود.»

Клавиши ← → для перехода, R — случайное стихотворение

Случайное стихотворение

Другие произведения автора

Стихи других поэтов