گفتم: «پس چگونه این مسافت بعیده را طی و عروج خواهیم نمود؟»

فرمود: «با دل صاف و نیت خالص، از انوار طیبهٔ طاهرهٔ خمسةالنجباء، پنج تن آل‌عبا، -سلام‌الله علیهم- استمداد جسته توکل به خدا و توسل به آل‌طه کرده، چشم بر هم نه و سر عصای مرا بگیر، اما بی‌اذن من مگشا و سه مرتبه صلوات بفرست!»

به موجب فرموده عمل کرده، بعد از زمانی گفت: «سر عصای مرا رها کن و چشم بگشای!»

چون چشم گشوده خود را در صحرای وسیع روشنی دیدم. شکر خدای تعالی به جای آورده و نفسی با کمال و آرامی کشیدیم، ولی در دل جای هیچ شک و شبهه نماند که این «شیخ قدر» ساحر و جادوگر ماهر بوده و ما نمی‌دانستیم. زیاده از سابق، خونم به غلیان آمد.

شیخ فرمود: «من با چشمان کور تو را در عالم ظلمانی سیاحت داده به جهان نورانی رساندم. اکنون تو با این چشمان شهلا که داری می‌توانی بی‌هدایت و دلالت من به منزل مقصود رسی؟»

گفتم: «امان، دخیل، یا شیخ! من به جایی راهبر نیستم و آواره هستم. نمی‌دانم کجا می‌روم.»

شیخ با عصا طرفی را اشارت کرده: «به این طرف برو!»

چون به آن جانب متوجه شده و خواستم بگوییم که تنها نمی‌توانم رفت، برگشته شیخ را ندیده از نظرم غایب شده بود. دو دستی بر سر خویش کوفته گفتم: «ای وای به حالم! به نشد بدتر شد.» ناچار ترسان و لرزان و گریه‌کنان، با افسوس و افغان نشسته، با خود گفتم: «چه چاره سازم در این وادی بی‌پایان خالی از آدمیان که جایی را راهبر نیستم؟» ولی صحرا در کمال روشنایی بود؛ با این‌که نه از آفتاب اثری و نه از ماهتاب خبری: نه انجمی درخشان و نه ستاره‌ای فروزان، نه واسطهٔ روشنایی و نورانیت معلوم و نه از هیچ جهت جوانب اربعهٔ آن محدود، نه شرق معلوم و نه غرب منهوم، نه جنوب آشکار و نه شمال پدیدار بود. من در آه و زاری به بیچارگی و گرفتاری خود اشکبار و غرق بحر الم و متحیر در تیه هم و غم؛ نمی‌دانم این وقت شب است یا روز، نه غمخواری دارم، نه دلسوزی. در دل گفتم: «لعنت به شیخ جادوگر! این کور ساحر که در مجازات یک کلمهٔ نفظ صدق، مرا به چه بلیات مبتلا ساخت و چگونه شعبده به کارم زد!» از طرف دیگر نیز نفس خود را ملامت نموده که بزرگان گفته‌اند «میان کفر و ایمان یک کلمه و مابین بهشت و دوزخ قدمی بیش نیست.»

زبان بسیار سر بر باد داده‌ست زبان سر را عدوی خانه‌زادست

یک کلمهٔ خشن که از دهان بیرون شد، خسارات او را یک گنج پر از جواهر اصلاح نتواند کرد و زخم زبان تیز برنده را هزار جراح مرهم‌پذیر نتواند نمود.

جراحات اللسان لها التیام ولا یلتام ما جرح اللسان

بزرگان فرموده‌اند «گفته را باز نتوان نهفت!» سخن که از دهان و تیر که از کمان به در رفتند، نه آن به دست آید و نه این به شست باز گردد. تا سخن گفته نشده اختیار باقی است و توانی گفتن نهفتن، ولی گفته را نتوان نهفتن. خلاصه، فکر زیادی کرده بالأخره به خاطرم آمد که به مضمون روایت «لکل امر مشکل القرعه» در توجه به یکی از جوانب اربعه قرعه کشم. چهار چیز را هر یک نام یکی از نواحی اربعه گذارده و آن‌ها را می‌افکنم و جانب قبله را اختیار می‌نمایم. باری، دو سکه و یک مهر و یک قلم مداد در جیبم بود، درآورده انداختم. با همان نیت به جانب جنوب رهسپار شدم. -و از اول هم قلباً این طرف را خوش داشتم. همین‌که خواستم رهسپار شوم، نسیم معطر و معتدلی وزیدن گرفته، مشامم از رایحهٔ روح‌بخش آن معطر و خوشبو گردید. توکل به خدا کرده، گفتم: «در طریقت هر چه پیش سالک آید خیر اوست.»

قدم برداشته رهسپار گشتم. هر قدر که بیشتر می‌رفتم رایحهٔ خوش‌تر از مشک و عبیرم بیشتر می‌رسید، تنم را حیات تازه می‌بخشید و روحی تازه در کالبدم می‌دمید. هر قدمی که برمی‌داشتم، شوق فزون‌تر می‌شد. دست به درگاه هادی‌المضلین برداشته مناجات می‌کردم و همی گفتم: «ای رهنمای گمگشتگان و ای دلیل درماندگان و ای دستگیر بیچارگان، راه صوابم بنما و از چنگ ضلالت و گمراهی خلاص و هدایتم فرما!

ای پادشاه عدل تو ملک هنروری وی کم‌ترین فروغ تو خورشید خاوری

تدبیر صایب تو ز اندیشهٔ صواب تمهید داده قاعدهٔ راه گستری

فکر مرا چه وقع بود پیش رای تو خر مهره را چه قرب بود پیش جوهری؟»

چندی، راز و نیاز به درگاه خالق بی‌انباز کردم. خداوند مجیب‌الدعوات و کردگار قاضی‌الحاجات قوت قلب و طاقت زانو کرامت و عطا فرموده در رفتن افزودم و از این راه، خشنود شده، دماغم معطر از روائح مشک و عنبر می‌گردید، گویی جاذبی مرا به طرف خود جذب می‌کند. هوا در نهایت صفا و رفته رفته فرح‌بخش و دلگشاتر شده با شمیم نسیم چون دم عیسی مرده را زنده نمودی و قالب بی‌جان را روح و روان بخشیدی. خود به خود این رباعی سرودم:

ای باد صبا طرب‌فزا می‌آیی برگو ز کدامین کف پا می‌آیی

از کوی که برخاسته‌ای؟ راست بگوی ای گرد به چشم آشنا می‌آیی

قدری رفتم. چمنی خرم نمایان، از هر طرف شکوفه و لالهٔ لمعان، شبنم در روی برگ گل مانند دُرِ غلتان هویدا گردید. مرغ دلم از دیدار این خضرای فرحزا به طیران آمد. در رفتن استعجال و سرعت نموده، بی‌اختیار بنای دویدن نهادم. از دور درختان سبز مانند سرو آزاد سربرافروخته، قمری و فاخته در شاخسار آن‌ها منزل و مأوی ساخته، یقینم شد که به آبادی رسیده و از محنت و تعب رهیدم. با منتهای شوق در رهسپاری فزوده، تا این‌که نزدیک درختان رسیدم، ولی اثری از عمارت سنگ و گل پیدا نبود و درختان شاخ به شاخ هم داده حصار مانند دور تا دور صحرای بسیار وسیعی را گرفته، اندکی پیشی گزیده، ناگاه از درخت‌ها طبیعی طاقی به شکل دروازه پدیدار گشت و دو نفر جوان روشن‌رو و نیکوبو و مشکین‌مو، یکی در جانب یمین و دیگری در جانب یسار دروازه ایستاده؛ در بالای دروازهٔ بی‌لوحه با قلم قدرت نوشته دیدم:

«یا حق یا مدد!»

با منتهای ادب پیش رفته سلام داده و تحیت به جا آوردم. هر دو علیک گفتند.

بیان کردم: «آقایان! من غریب این دیار و بیچارهٔ روزگارم، نمی‌دانم این‌جا کجاست و از طاق به اندرون داخل شدن رواست یا نه؟»

جوابم ندادند ولی اشاره کردند که «ادخلوها بسلام!». معلومم شد که قاعدهٔ ایشان سخن‌رانی نیست و قراولان در هیچ‌جا حق مکالمه ندارند. قدم پیش گذاشته «یا حق یا مدد!» گفته داخل شدم.

آهسته آهسته، طوطیان خوش‌بیان و بلبلان نیک‌الحان ترنم می‌کردند و جسته‌جسته شمیم عود و عنبر مشام جان را روح تازه و فرح بی‌اندازه می‌داد و آن به آن لاله و ریحان در تزاید بودند. رفته رفته قوت قلب می‌فزود و تاب و توان فزونی می‌نمود، در هر گامی که به خوش‌کامی گذاشتمی، سروری تازه حاصل شدی و لذت دنیا و مافیها در مقابل آن مسرت باطل گشتی. جاذبهٔ محبت حقیقی چنان به سرعتم کنیدی که سر از پا نشناختمی و خودداری نتوانستمی. از شدت جد و سرور، مانند اطفال بی‌فتور، دست و پاکوبیدمی و جست و خیز نمودمی. از هر طرف زیر درختان نهرهای زلال روان و من در کنار آن‌ها دوان، گاهی خواستمی که در کنار انهار نشسته سر و صورتی صفا دهم و کدورت دخان کثیف جهنم را به دستیاری ماءمعین زایل و آیینهٔ رخسار را جلا دهم؛ ولی شوق وصل محبوب موهوم -که ابداً چنین دولت غیر مترقبه از خاطرم خطور نمی‌کرد- مانع می‌آمد و یا خود می‌گفتم: «به تحقیق مرا در این سفر بخت یاور است و اقبال رهبر، و طالع بلند بر این بقعه‌ام رهنمون شده.

بختم آورده به صد خون جگر تا در دوست مژه بر هم مزن ای دیده که خوابم نبرد!

رفتم تا رسیدم به جایی که مانند دروازهٔ اولین از درختان طاقِ ظفر افراشته و دو نفر قراول در یمین و یسار ایستاده، تفاوتی که دارند در رنگ و لباس است. این قراولان سرخ‌پوش و شاخ و برگ درختان تماماً سرخ و لعلگون بود. به قاعدهٔ اولی پیش رفته سلام داده و جواب شنیده اذن دخول خواسته، به اشاره مأذون شدم. با خط سرخ بی‌لوحه در بالای طاق «یا حق یا مدد!» منقوش بود. من هم «یا حق یا مدد!» بر زبان آورده داخل شدم. چمن و درختان سوسن و صنوبر جمیعاً لعلگون و به رنگ لعلگون بود. به خیال آورده که شاید به کرهٔ مریخ رسیده‌ام، زیرا شنیده بودم که در کرهٔ مریخ جمیع اشجار و نباتات حتی بال و پر مرغان به رنگ سرخ است. در جویبارها آب زلال و صاف و روان ولی ته جوی‌ها رمل مانند یاقوت رُمّان، و من بی‌خودانه از پی وصل دوست موهوم افتان و خیزان، گویا قوهٔ کهربائیه مرا می‌کشاند.

رشته‌ای بر گردنم افکنده دوست تار و پودش از محبت‌های اوست

گاه دوزخ گه بهشتم می‌کشد می‌کشد آن‌جا که خاطرخواه اوست

باز در رفتن تعجیل نموده، کسی را نمی‌بینم که احوال پرسم، و اگر بودی هم مجال سؤال و جوابم نبودی. تا رسیدم به طاق دیگر، باز دو نفر جوان با رخسارهٔ پر نور -«کانهما لؤلؤ منثور»- به قانون قراولان سابق در چپ و راست طاق ایستاده، در دست هر یک عمود طلایی از نور، در سر طاق «یا حق یا مدد!» مسطور، در بالای آن این حروف ردیف هم در هوا بلاواسطه نمودار «ا-ی-ر-ا-ن». به قراولان رسیده سلام گفته، علیک شنیدم. اذن دخول خواسته، به قرار پیشین مأذون به ایما و اشاره گشتم. باز هم فرق بین این‌ها و سابقین همان لباس است که می به کبودی، رنگ خوشنمای غیر معروف میان ناس بود «یا حق، یا مدد، یا ایران!» گفته داخل شده، قدمی پیش گذاشتم.

وه وه چه خوش صفا، چه با صفا و چه نیکو هوا! چشمه‌های آب از هر طرف روان، مرغان خوش‌الحان در شاخسار درختان نغمه‌زنان و من واله و حیران و بر صنع آفریدگار نگران و ریگ جویبارها دُرِّ غلتان و لعل مرجان، درختان پر اثمار با همدیگر توأمان، سنبل و ضیمران در کنار جوی‌ها چمان در جمان، سرو و شمشاد در اطراف جویبار خرامان -«جنات تجری من تحتهاالانهار».

قدری پیش رفته جمعی را دیدم نشسته، گروهی دسته دسته؛ نمی‌دانم حورند یا غلمان و یا فرشتهٔ آسمان در کسوت انسان؛ چمن‌زار است یا جنت آشکار که در گردش و محبت و در سیر و صحبت با صورت شادان و لب خندان خرامان از پی هم روان، با کمال و جد و طرب دست‌زنان و پای کوبان‌اند. در عالمی هستند غیر از این عالم، نهان از چشم بیگانگان، من مسکین سرگردان، به صنع قادر نگران «فتبارک الله احسن الخالقین!» گویان، از اشعار شیخ سعدی چیزی به خاطرم رسید. بدین ترانه سرودم:

لطیف و دلگشا آب و هوایی مبارک منزل و فرخنده جایی

ریاحین در کنار جوی رسته به آب ژاله دست و روی شسته

درختان چون بتان قد بر کشیده ز یکدیگر به خوبی سر کشیده

فراز شاخ، مرغان خوش آواز به الحان، ارغنون‌ها کرده پر ساز

نهال سرو کز جنت سبق داشت خطِ «طوبی لهم» در هر ورق داشت

سپس از کمال حیرت مرا قدرت حرکت نماند. خواه مخواه، طوعاً و کرهاً، نشستم. قدری به خود تسلی داده در نفس خویش چنین سخن می‌سرودم: «از قدرت خداوند -جل شأنه و عظم برهانه- این‌ها هیچ مایهٔ تعجب نیست.» قدری ذکر و برخی شکر کرده برخاستم، پیشتر رفته بهتر و نیکوتر از آن‌ها که دیده بودم مشاهده کردم. فوج فوج ماه‌طلعتان، خورشید منظران، آهو روشان، زنار گیسوان مانند طناب تابیده، کنار آبشار که در صافی آبش مانند چشم مار از فواره‌های زرنگار در فوران، با لب خندان، نشسته.

بهشت است آنکه من دیدم نه رخسار کمند است آنکه او دارد نه گیسو

لبان لعل چون خون کبوتر سواد زلف چون پر پرستو

زبان را چه یارا که خط و خال و غنج و دلال آن پری پیکران بی‌همال را تعریف و توصیف تواند کرد!

ز هر کرانه، پری پیکران، گروه گروه ز هر کناره، قمر منظران، قطار قطار

به صد هزار چمن، نیست صد هزار در او به شاخ هر چمنش، هست صد هزار هزار

عجبا! این است جنت موعود که مدح فرمودهٔ خداوند ودود است؟ آیا غیر از این است «فیهما عینان نضاختان»؟ نیستند این درختان «ذواتا افنان»؟ هست غیر از این‌ها «حور عین کانما لؤلؤ المکنون»؟ امثال این میوه‌ها را هیچ دیده‌ای ندیده و اوصافشان را هیچ گوشی نشنیده. دلم مایل بود قدری چیده تناول نمایم و یا در جیب و بغل نگاه داشته یا به دنیا برم، می‌ترسیدم که نِدای «ولاتقربا هذه الشجره» بشنوم و رانده از این مکان فیض بنیان گردم. خودداری نموده، راه هوا و هوس نپیمودم، ولی باز می‌ترسیدم که نفس اماره فریبم دهد و باعث خجلت و شرمساری شود، مرا برانند و محروم از تماشای این گلزار و حوران خورشید عذار شوم و مهجور از استماع اصوات مرغان خوش‌الحان بمانم. در آن حال، خود را از همه جهت خوشبخت شمرده، از هیچ باب گله‌مند نبودم، ولی همزبان نمی‌یافتم که احوال پرسیده بدانم که در کجا هستم. باز قدری راه رفته، حوضی بسیار وسیع و بزرگ مشاهده کردم از مرمر سفید با فواره‌های بسیار قشنگ؛ بعضی چون سر مرغ از دهن آب می‌ریخت و برخی مانند گلوی ماهی و دهان شیر و غیره که انواع عجایب و اصناف دست قدرت به کار برده بود. دور تا دور حوض، مهوشان حور لقا و حوران حور سیما مجتمع گشته، صورتشان چون آفتاب تابان در وسط آسمان می‌درخشید، که دیده از مشاهدهٔ انوار جمال ایشان خیره می‌گشت. گل‌چهرگان سابق را از نظرم محو نمودند، گویی خلقت این‌ها از عیش محض است. در صباحت دیدار و ملامت گفتار و لطافت رفتار اینان زبان گویا لال است. لبان شکرین چون به تبسم گشایند، از دیدار دُرِ دندان ایشان چشم خیره گردد و جمیع اعضا و جوارحشان، از موی سر گرفته تا ناخن پا، یکپارچه خندهٔ ملاحت و نمونهٔ وجاهت بود. خدا بیامرزد قایل این شعر را:

به شادی کرده رو در روی ناهید به یکجا جمع همچون ماه و خورشید

چون دیدار جمال بهجت اشتمال این طنازان بی‌مثال مشاهده افتاد، طاقت رفتارم نمانده از حرکت افتادم و از قدرت طی مسافت بازمانده و گفتم:

«ز دیدنت نتوانم که دیده بردوزم اگر معاینه بینم که تیر می‌آید.»

بی‌اختیار در همان جا نشسته و آرام گرفتم. لکن آن به آن بر حیرتم می‌افزود و از تماشای گل رخان و استماع نوای مرغان خوش‌الحان و اشتهای فواکه جنان و قدرت کملهٔ حضرت سبحان هوش از سر و تاب از تنم به در رفته بود. باز برخاسته آهسته آهسته بنای رفتن گذاشته، از دور دیدم یک نفر خرامان‌خرامان همی‌آید. چون نزدیک رسید، پیرمردی نورانی با ریش سفید و قد موزون و رفتار دلفریب یافتم که در سر کلاه ایرانی گذاشته و قبای سپید در بر کرده و تسبیح در دست گرفته است. چون پیر کان ملاحت و صباحت و معدن وقار و تمکین بود، دیدار روشن روانش از آن حوروشان ساده خوش‌آیندتر می‌نمود.

پشت او چون لباس بوقلمون رنگ‌ها داشت از قیاس افزون

سینهٔ پاک همچو سیم سفید چشم روشن چو چشمهٔ خورشید

همهٔ آداب و کسوت و رفتار و مشی آن در طرز و طرح ایرانی؛ شگفتم آمد که این پیر را با این حورشان چه مناسبت و ایشان را با او چه مشابهت؟ یقین کردم که این پیر شیطان است؛ چه، دانست من از اهل ایرانام، آن هم خود را به کسوت ایرانی جلوه داد که از راهم به در برد. در همان عالم رؤیا در خیال خود مخمر کردم که هر چه گوید برعکس آن کنم، زیرا که عقلا گفته‌اند:

اگر راهی نماید راست چون تیر از آن برگرد و راه دست چپ گیر!

اگر چنانچه وسوسه نماید: «از این میوه‌های گوناگون بچین بخور!» حتماً اجتناب خواهم نمود. چون به من رسید پیش‌قدمی در سلام کرد، علیک گفتم. فرمود: «همشهری جان! چرا به این‌جا آمدی و از این آمدن چه تمنا بر سر داری؟»

گفتم: «ای عزیز! تصادف با اقبالم بدین‌جا کشیده، اگر خلافی سر زده و دخول در این سرزمینم جایز نبوده، راهم نشان دهید تا بیرون شوم، و معذرت از خطای خود خواهم.»

تبسم نموده گفت: «اگر دخول تو ممنوع بودی دربانانت مانع آمدندی و نگذاشتندی داخل شوی. اکنون که آمده‌ای ایمن باش و خاطر جمع دار که بیگانه نیستی بلکه آشنایی.»

از عذوبت بیان و طلاقت لسان و حسن رفتار و گفتار پیر تسکین قلبم حاصل آمد. پیش آمده دستم بگرفته به قاعدهٔ ایرانیان مصافحه نمود. با همهٔ این محبت و مهربانی، باز دلم در تشویش بود که مبادا شیطان باشد. این تصور را هرگز فراموش نمی‌کردم و این ملاطفت و ملایمت و شیرین زبانی و محبت را حمل بر شیطنت می‌کردم.

گفت: «خوب سیاحت کردی؟»

آهی کشیده گفتم: «همه خوب است، اما نمی‌دانم که در کجا هستم. ای پیر روشن ضمیر! امیدم به کرم تو است.

ز عکس عارضت ای ماه تابان سواد بزم بختم شد چراغان

مرا شد گلشن اقبال خرم که یاری چون تو با من گشت همدم

در این صحرا انیس حال من باش چراغ محفل اقبال من باش

تنم را جان شو و شام مرا روز ریاض مدعایم را بر افروز!

بگو این چه مقام است و این همه مهوشان و گلرخان از چه در این‌جا جمع‌اند؟ این‌جا دولتسرای کدام پادشاه والاجاه است؟ کسی همزبان مهربان پیدا نکردم که سؤال نمایم و از هر طاق که گذشتم دربانان سؤال مرا جواب نگفتند و بدین ملاحظه حقیقت حال را از کسی نتوانستم پرسید.»

پیر گفت: «بیا!»

رفتیم به عمارتی رسیده که طایر وهم از رسیدن به کنگره رفعت آن عاجز و سمند تک خیال از طی مساحت آن لنگ و معمار اندیشه از طرز و طرح چنین عمارتی عالی بنیان قاصر، زبان بلاغت نشان فصحای عرب و عجم از توصیف آن کلیل، که جز دست قدرت احدیت را یارای تعمیر آن نبود.

فضایش چون سواد بیت معمور پر از آیین و خالی از شر و شور

صبا، فراش فرش منظر او دم عیسی، سپند مجمر او

به صحنش هر طرف، چون دشت ایمن شده قندیل‌ها از نور روشن

فلک، چون چشم، حلقه بر در او مه و خورشید، نقش پیکر او

چو کردی ابروی طاقش اشارت مه نو تافتی رو از خجالت

اگر رضوان به آن منزل رسیدی به فردوسش کجا دل آرمیدی؟

در آن محفل جوان با یار خوش‌بخت نشسته همچو مه در هالهٔ تخت

ملاحت، خانه‌زاد خط و خالش طراوت، دست‌پرورد جمالش

چون جعد کلکلش مرغوله بستی دل مشک ختن در خون نشستی

نگاهش هر طرف افسون دمیدی پسی نظاره‌اش دل‌ها رمیدی

گفتم: «امان ای پیر! آن جوان رعنا و آن شهریار زیبا که در تالار است، این کوشک مال اوست یا از غیر او؟ از این واقعه بی‌تابام. برای رضای حق جوابم ده! تاب و توان از جسم و جانم به در رفت.»

پیر گفت: «توقع لازم نیست. در این‌جا مداهنه ممنوع است. اگر خط خواندن توانی بخوان!» و انگشت سبابه به بالا اشارت کرد، دیدم با خط مشمشع و نورانی نوشته «هذا مقام ابراهیم». تکبیر گفتم و بر زبان آوردم -که «هذا مقام ابراهیم» را خوانده بودم، اکنون به چشم می‌بینم. بی‌اختیار گفتم: «ای پیر منبع خیر و احسان! آیا مرا ممکن است دست‌بوسی صاحب این مقام کنم یا نه؟»

گفت: «البته به آرزوی خود خواهی رسید، ولی حالا هنگام سیاحت ایشان است، درنگ نمی‌کنند؛ در مراجعت ان‌شاءالله تمنای تو را به عمل آرم و تو را به او رسانم.»

پرسیدم: «شما کجایی هستید؟ به اهل ایران شباهت تام دارید! و از چه زمان در این مکان منزل و مأوی کرده‌اید؟»

گفت: «بندهٔ یزدان پاک، هیچ جایی نیستم. چون صاحب این مقام عالی به این کسوت راغب و دلخوش است، لذا مرا امر است که به لباس در خدمت او جلوه نمایم. ریاست حور و غلمان و تمام این روضهٔ رضوان با من است.»

در این بین، دیدم صفیر حاضرباش کشیدند. تمامی آن خورشید منظران و پری‌پیکران دویدند، دم پلهٔ کشیک، از یمین و یسار صف بستهٔ مقام احترام ایستادند و هر یک در جای خود قرار [گرفته]، با کمال ادب و وقار دست به سینه گذاشته و چشم به زمین اطاعت دوخته و لب از گفتار فروبسته مانند جسم بی‌روح ایستاده، شعاع جمالشان زمین و زمان را احاطه کرده، چون عبد ذلیل که در حضور مولای خود قیام نماید منتظر ایستادند. عجیب‌تر این‌که از این گروه باشکوه هیچ‌یک در لباس و صورت شبیه به دیگری نبود. «مانی» از تصور نقش و نگارشات انگشت حیرت به دهان، چنان صورت زیبا و قد رعنا از دست اقتدار هیچ صاحب قدرت نیاید، جز صانع بی‌چون که با دست قدرت و محض رحمت و رأفت بیافریده.

باری، بعد از لمحه‌ای تختی مانند تخت‌روان‌های ایران حاضر شد در برابر پلهٔ کشیک. از بالای تخت نازنین سروقدی گلعذاری با زلف‌های پریشان و از پشت‌سر و کتفین آویزان، با جوانی خوش‌صورت و نیکوسیرت چون غلمان دست در گردن همدیگر توأمان، از پرتو جمال ایشان ماه و خورشید محترق بودی. چه‌طور ایشان را به حور و غلمان تشبیه کنم که حور و غلمان از ایشان نور اقتباس نمودی، و اگر ملکشان گویم عالم ملکوت را ایشان ماه و خورشید چه‌سان شدی. کبک دری از ایشان رفتار آموختی، آهوی ختایی نگاه از ایشان یادگرفتی، چتر طاوس نشانه‌ای بود از دامان رعنای آن نازنینان که دو ذرع از پشت سر زینت‌بخش زمین بودی. خلاصه، از تشبیهات مبرّا و از توصیفات مزکی، هر چه گویم برتر و بهتر از آن بودند. قوهٔ مخیله از تصور عاجز و اندیشه از تفکر قاصر؛ با لب خندان و دل شادان، که سراپا عشوه و ناز بود، در بر نازنین پیراهنی از ابریشم خالص از آستین تا مرفق نمایان، بدنش مانند نقرهٔ خام، خدام تخت پردهٔ تخت -که مزین به انواع جواهرات عدیم‌المثال و در یتیم بود- بالا زده، ماه بازوی خورشید گرفته، آن طناز با هزار عشوه و ناز داخل تخت شد؛ سپس حبیب در طرف یسار محبوبه خود نشسته، دست به کمرش انداخته، گویا ظریفانه رعایت نزاکت کرده محافظت او می‌نماید.

کشیده یکدگر را تنگ در بر محبت در درون و شور در سر

تخت عروج نمود و این‌ها از پنجرهٔ تخت سر به در کرده با دستمال استبرق از صف‌بستگان مقام احترام رسم وداع و قاعدهٔ خداحافظی به جا آوردند؛ صف‌بستگان با کمال ادب و فروتنی جواب ایشان را با تعظیم و تکریم ادا نمودند. من واله و حیران و بر چنین اوضاع غیر مترقبه بل متصوره نگران، که شوکت و جلال امثال این در دارالسلطنهٔ هیچ سلطان مقتدر قاهره‌ای دیده و شنیده نشده. «لاحول ولا قوة الا بالله العلی العظیم!» بار خدایا! این مخلوق را از چه جوهر نفیس سرشته‌ای و یا از ذریت آدم دیگر آورده‌ای که در توصیف ایشان جز اقرار به عجز چاره نباشد؟ به مضمون «المدح فی حقهم ذم» در حقیقت هر چه وصف کنم یارای وصف نداشته ذم کرده‌ام.

گر صد هزار قرن شود وصف بی‌شکم از صد هزار گفته نیاید از آن یکم

چو دیدی گیسویش را حلقه در پشت گزیدی عقل کل از حسرت انگشت

ز جعدش حله‌ها افتاده بر دوش همی کردی ملک را حلقه در گوش

بنفشه شکفته بر عارض گل شده بر برگ نسرین جعد سنبل

فشانده مشک تر بر روی کافور ز «والیل» ایستی در مسطور نور

به غیر از وی میان مشک و عنبر نکرده راست فرقی هیچ سرور

گفتم: «ای پیر خضر طریقت! از راه مهر و شفقت بیان فرما ببینم آن‌ها کی عودت خواهند فرمود. از اشتیاق دیدار ایشان صبر از دل و توان از تن رفته، دیگر طاقت انتظارم نمانده، الامان الامان! الدخیل الدخیل!

لوای اضطرابم قد برافراشت به جانم آتش شوقش وطن ساخت

بگو ببینم کیان‌اند این گوهران گرانمایه؟»

در جوابم فرمود: «برگزیدهٔ خالق یکتا، هر دو عاشق هم و محبان وطن محترم خود هستند. این همه خدام و باغ و عمارت و شکوه مقام و مأوای ایشان است. صبر کن تا مراجعت نمایند و تو را به حضورشان برم.»

گفتم: «ای پیر روشن‌ضمیر! وقت دیر است! شاید امشب برنگردند. مرا طاقت انتظار نمانده.»

پیر گفت: «باز چیزی نفهمیدم. ظلمت چه چیز است؟ در این‌جا ظلمت نیست. همه نور است. روشنایی ما را واسطه‌ای نیست. خداوند تعالی این قطعه را از نور آفریده، کسی که به این‌جا راه یافت از ظلمت رست و از اندیشه و کدورت خلاص گشت؛ این‌جا محل عیش و صفا و مقام امن و بقاست.»

ملاحظه کردم که اگر صغری و کبری برای نور و ظلمت و شب و روز ترتیب دهم ثبوت جهل و نادانی خود کرده باشم، بهتر آن‌که دم درکشم و ساکت باشم به علت این‌که آفتاب و ماهتاب، گرم و سرد، ابر و غبار بعد از دخول در این حصار ندیدم -«تعرف الاشیاء باضدادها»- من که ضد نور را در این‌جا نمی‌بینم که بر وی ثابت کنم. به خود گفتم که این مقام چنان معرّا از اضداد است. با این همه روشنایی سایه ندیده‌ام.

باز پرسیدم: «ای پیر طریقت، مرا از حیرت جهالت خلاص فرما! آن تخت را که ایشان سوار شدند نه حیوان او را برداشت و نه انسان و نه اسباب و آلت بالونی داشت که او را بالا کشد؛ پس در این صورت حامل تخت که و چه بود که از این اندیشه متحیرم و سبب عروج او را ندانسته و نفهمیدم.»

پیر گفت: «قدرت. و لاغیر!»

متفکر سکوت نمودم. پیر روشن‌ضمیر سکوت و تعجب مرا دیده پرسید: «خلاق زمین و آسمان و افلاک گردان که بدان سرعت و تیزی سیر می‌کنند، آن‌ها را که خلق کرده و که سیر می‌دهد؟»

گفتم: «الله عظیم‌الشأن جل جلاله و عم نواله.»

گفت: «پس در این صورت قدرت او -تعالی شأنه- بیشتر از آن است [که] تختی که دو نفر عبد مطیع او بنشینند به اراده و مشیت او -جلت قدرته- بدون حامل و آلت جاذبه حرکت و سیر نماید. در این مقام ابداً تعجب را راه نیست -اذا اراد شیئاً ان یقول له کن فیکون.»

باری، به اندیشه فرورفتم که شاید این‌ها مراجعت ننمایند و این فرح و شادیم به کلی

غمی به دل نشست و رخت بگشاد به تعظیمش ز جان برخاست فریاد

شکیب و صبر و آرام و قرارم به باد نیستی شد هر چهارم

نه جانم تاب را اسباب می‌دید نه چشمم خواب را در خواب می‌دید

شد آثار غم از چهرم نمایان ز سیما ظاهرم درد دل و جان

تنم زار و نزار و رنگ کاهم دهد از درد پنهانی گواهم.»

پیر همین‌که افسردگی خاطر و پریشانی حالم دید که یأس و ناامیدی غالب گشته، دستم گرفت و گفت: «بیا!»

رفتم، لکن دل با من نبود. قدری در کنار حوض و انهار گردش کرده از چگونگی هر گل و گیاه و نام اثمار دلخواه سؤال می‌نمودم، با کمال گشاده‌رویی و مهربانی جوابم می‌داد؛ ولی با همه مهر و محبت که پیرمرد در حق من می‌نمود باز ظن شیطانی او -که اول در دلم جای گزیده بود- بیرون نمی‌رفت. می‌ترسیدم که مرا امر به خوردن میوه‌ای نماید. مصمم بودم که خواهش او را رد نمایم و عذر خواهم.

در این اثنا، پیر گفت: «اگر این میوه‌های الوان را میل داشتی برایت مانعی نیست: بچین و بخور!»

گفتم: «ای دلیل راه گمشدگان! مرا نه آرزوی خوردن است و نه میل آشامیدن، نه فکر نفس‌پروری و تن‌آساییدن. الطاف و مراحمی که در حق بنده مبذول خواهید داشت به زیارت کعبهٔ مقصود، یعنی به خاکبوسی آن دلبران مشهودم برسانید که «الانتظار اشد من الموت.»

پیرم گفت: «غم مخور! در این مرام کامیاب خواهی شد و سریعاً حاجت روا خواهی گشت -«الصبر مفتاح الفرج.»

آهسته آهسته از آن‌جایی که آمده بودیم بازگشته، ناگاه تخت را دیدم که نزول کرد. گلرخان چون بنات‌النعش پریشان گشته بودند، هاله‌وار گرد آمدند، در یمین و یسار پلهٔ کشیک صف بستند، با تمکین و وقار دست بر روی دست ایستادند. از آن‌جا که عروج کرده بودند در همان‌جا نزول اجلال فرمودند.

در آن موقع که تخت افتاد بر خاک ز رفعت کرد خاکش بر سر افلاک

از اعاظم خدام دو نفر پردهٔ تخت را بلند کردند. ماه و خورشید از مشرق تخت سر برآورده و طالع گشتند، در حالتی که حبیب بغل محبوبهٔ خود را گرفته با کمال نزاکت و وقار به در آورد.

دو ذات نور یکتا شد به هم ضم دو روح معنوی گشتند توأم

با یک عشوه و ناز و جلوهٔ بی‌انباز بیرون آمده از پله به فراز رفتن آغاز نمودند، به نوعی که قلم چون من بی‌بضاعت از اشاعت حالت آن دُر یکتا و آن محبوب و محبوبهٔ بی‌همتا قاصر و عاجز است. کاشکی ادبای نامدار و شعرای نام‌بردار ایران -حرسه الله عن الحدثان- حاضر و ناظر بودندی و جلوهٔ آن عاشق و معشوق را بدیدندی و حالت ایشان را به رشتهٔ نظم و نشر کشیدندی تا عشق وامق و عذرا و لیلی و مجنون و خسرو و شیرین را فراموش کردندی و دست از گریبان محمود و ایاز برداشتندی؟ در مقام صدق و صفا و مهر و وفا انصاف دادندی که عاشقان وطن که حریق بوتهٔ محن گشته، سمندروار در نار حب وطن منزل و مأوی گزیده و طمع از لذایذ جهان بریده، به جز عشق ترقی وطن چشمش چیزی ندیده، تمام خوش‌بختی و نیکی دنیا را برای ابنای وطن پسندیده، چنین عاشق و معشوق را چه‌سان با حب نفسانی و عشق حیوانی و محبت شهوانی -که از چشمهٔ جهل و نادانی بروز و ظهور می‌کند- قیاس توان کرد؟ عاشق وطن و معشوقه‌اش چندان که پیرتر گردند، آتش عشق عاشق و جلوهٔ رعنای معشوق شعله‌ورتر و مزیدتر گردد. برعکس آن، عشق بر گل‌رخان و سروقدان همین‌که گلگونهٔ رخسار معشوق رنگ زعفرانی گرفت و قد موزون محبوب رو به خمی آورد، عاشق از معشوق بیزار شد و کذا؛ عاشق که در زمان اندک قوای حیوانیش رو به سستی گذاشت از معشوقه متنفر گردد. البته در هر صورت، باقی بر فانی ترجیح دارد و مداحین را شایسته است مدح باقی را به رشتهٔ نظم کشند که تا جهان باقی باشد سخن او هم به حق باقی ماند، نه این‌که پروانه از عشق خود را به آتش زند. بیچاره پروانه حیوان لایدرک است. چه می‌داند عشق چیست! آری، اما رقابت بلبل با خار مناسبت نیکو دارد به بلبلان حب وطن که زحمت ایشان از دشمنان و اشرار وطن بیشتر از خار گل است نسبت به بلبل.

باری، عشق‌ورزی جز به وطن نفس‌پروری و شهوت‌پرستی و بروز صفات حیوانیت است؛ مدح آنان در حقیقت ذم است. زیرا که سبب رسوایی در شهوت‌رانی ایشان را آشکار کردن است و لاغیر.

الحاصل، ایشان رفتند بالا، من دامن پیر را گرفته گفتم: «الامان! الوفاء من الایمان! به رضای خدا تغافل منما و مشکلم گشا! که دیگر طاقت صبر ندارم.»

پیر گفت: «نام و شهر خود را بیان کن!»

گفتم: «نامم یوسف، پدرم عبدالله؛ مسقط رأسم ایران، توطنم مصر، در این‌جا غریب و بی‌کس هستم.»

پیر بالا رفت، من با کمال اشتیاق منتظر مراجعت او. بعد از لمحه‌ای، محبوب و محبوبه هر دو سر از دریچهٔ غرفه بیرون آورده به همدیگر نشانم می‌دادند و می‌گفتند: «او همان است!» با دست و دستمال اشارتم می‌کردند که «بیا بالا!» در این بین، پیر با تعجیل در رسید. از اول پله با دست اشارتم می‌کرد و می‌گفت «بیا.» -رفتم- پیر گفت: «طالعت یاوری کرده و اقبالت رهبری. بخت بلندت به کام است، توسن آرزویت رام. ایشان تو را می‌شناسند و اشتیاق آن‌ها زیادتر از تو.»

من بالا رفته دیدم، هر دو دست در گردنم انداخته مرا بغل گرفتند. من از کردار آن‌ها به تحیر گشتم، خیال کردم مانند بزرگان خوش‌طبع که مزاح را دوست دارند مرا تمسخر می‌کنند که اسباب سخریهٔ خود سازند. بسی از بزرگان و بزرگ‌زادگان ما هستند که اگر مرد پیر و غریب و فقیر بینند این‌گونه استهزاء می‌کنند. من از این عمل که حمل بر استهزاء خود می‌نمودم، منفعل گشته خود را پس کشیده گفتم: «استغفرالله! من از آن‌ها نیستم که به خیال شما می‌رسد. مرا چه قابلیت که شایستهٔ این لطف بی‌کران باشم؟»

گفتند: «مگر ما را نشناختی؟»

گفتم: «خیر!»

جوان با انگشت به سینهٔ خود اشارت کرده گفت: «یوسف عمو جان، من ابراهیم!»

دختر هم با شیوهٔ مرضیه و حالت ستود، -که از معلمهٔ خود آموخته بود- پای چپ را قدری پس و پای راست را اندکی پیش گذاشته و قدری به جهت تعظیم و تکریم خم گشته و دست میان دو نار پستان گذاشته گفت: «عمو جان، کنیزک کمترینت محبوبه!»

بعد از استماع این سخنان صیحه‌ای زده «وا ولدا! وا قرة عینا!» گفته، خود را به قدم‌های ایشان انداخته و اشک چون ابر نیسان از دیده جاری ساختم. ابراهیم‌بیگ دستم را گرفته بلند نموده گفت: «عموجان! در این‌جا گریه ممنوع است.»

برخاسته گفتم:

«تویی برابر من یا خیال در نظرم؟ که من به طالع خود هرگز این گمان نبرم

قربانتان شوم! گریهٔ من از حزن و اندوه نیست، بلکه از فرح و شادی و سرور می‌باشد.»

با وجود این، او را هم موقوف می‌کنم.

مرا بردند بالا نشاندند، هر دو روبه‌روی من نشسته. به فکر اندر شدم که آیا این خواب است، یا بیداری.

این‌که می‌بینم به بیداری‌ست یا رب یا به خواب

خویشتن را در چنین نعمت پس از چندین عذاب؟

با حسرت تمام چشم خود را مالیده نگاه کرده گفتم: «قربان شما گردم! نمی‌دانم حقیقتاً شما هستید در برابر یا خیال است.»

ابراهیم‌بیگ گفت: «عموجان! ما هستیم.»

گفتم: «فدای شأن و جلال شما! این چه خوش سعادتی و چه نیکبختی است!» دست انداخته هر دو را در بغل کشیده بوسیدم و بوییدم. گفتم: «به فدای شما جان این پیر منحنی! این چه عالم و جای عشرت و باصفاست؟»

ابراهیم گفت: «عموجان! از رحمت و قدرت خداوند ذوالجلال و قادر متعال چه جای تعجب است؟ که اگر به بندهٔ ضعیف خود صد هزار چنین جای و مرتبه بخشاید، به کبریایی و عظمت او چه نقصان وارد آید؟»

محبوبه با دستمال سُندس معطر اشک چشمم را پاک می‌کرد و با لب خندان مرا تسلی می‌داد.

ابراهیم گفت: «عموجان! ممنون شدم از مهربانی و محبت شما که ما را فراموش نکرده‌اید، اما نمی‌دانم چرا رنگ و رخسارت چنان دردآلود گشته، مگر آهنگری پیشه گرفته‌ای؟»

گفتم: «قربان! قصه و حکایات من دور و دراز است، ولی شکر خدایی را که فرج بعد از شدت به این پیر ناتوان عطا فرمود.

المنة لله که نمردیم و بدیدیم دیدار عزیزان و به مطلب برسیدیم

کنون وصال تو می‌آورد به من جان را اگر فراق تو وقتی مرا ز پای آورد»

کیفیت «شیخ قدر اعمی» و بردن مرا به جهنم و مشاهدات خود را از اول تا آخر آن‌چه در جهنم دیده و شنیده بودم بالتمام به رشتهٔ بیان کشیدم.

گفت: «خوب بگو ببینم والدهٔ بیچاره‌ام در چه حال است و چگونه گذران می‌کند؟»

گفتم: «چه پرسی ز حال بد از بدتر ما؟ ز خاک تو دوریم، خاکت سر ما!

«که ما دو عاشق زاریم و کار ما زاری‌ست.» هر صبح والده‌ات با سکینه راه قبرستان سپرند، تا شام به گریه و زاری به سر برند. عصر نوبهٔ این پیر حزین و وقت این هجران‌کشیدهٔ غمگین می‌رسد. بر سر تربت‌تان رفته اشک حسرت از میزاب دیده ریخته و خاک پاک آن تربت تابناکتان را بر سر خود بیخته، خسته و خراب با دل کباب و چشم پر آب برخاسته دیوانه‌وار به خانه آمده، سر غم بر زانوی هم و غم نهاده؛ نه انیسی که غم دلش گویم نه مونسی که از وی تسلی جویم، شب‌های دراز با غصه و مصیبت همراز به سر برم، و مادر پیرت، مانند زلیخا از فراق یوسف مصری، از گریه نابینا شده و از حیات جز آه سرد و دل پردرد برایش چیزی نمانده. و اکنون که شما با این حشمت و عظمت در جوار رحمت آرمیده، با دلی شادان و لبی خندان هستید، سبب چیست که ما را به نزد خود دعوت نمی‌نمایید که هم از دیدار شما تسلی یابیم و هم به خشنودی و عیش شما شرکت کنیم؟

Клавиши ← → для перехода, R — случайное стихотворение

Случайное стихотворение

Другие произведения автора

Ərəstu hakimin sözü: padşahlığın əlli qaydası

هر که را نبود امانت در جهان او بود خوار و ذلیل مردمان!نور علم است و علم پرتو عقل روشن است این سخن، چه حاجت نقل؟

8 мин
Nəsihət toplusunun sonu

مکن کس را به اندک ظن باطل عقوبت، تا پشیمانی نیارد!که چون شک در یقین گردد هویدا پشیمان کرده را سودی نیارد

6 мин
Mikado nitqinin tərcüməsi

ترجمهٔ نطق اعلی‌حضرت «میکادو»ایمپراتور ژاپون در اول روز تأسیس مجلس پارلمان، اعلان مشروطیت به ملت خوش‌عاقبت و ترک استقلال [استبداد] و شمه‌ای از وطن‌پرستی و جوان‌مردی ژنرال نوژو در جنگ «پورآرتور» و فدا کردن دو فرزند خود و پاداش مرحمت‌های پادشاه جوان‌بخت که به ملت مشهود فرموده بودند.

5 мин
Yaponiyanın tərəqqisi və yapon qadınları

از این چند بیت مثنوی، از هزار یک تعریف و تمجید این ملت جوان‌بخت خوش‌عاقبت ژاپون، آن‌چه شاید و باید ثمرهٔ نطق اعلی‌حضرت «مقادو» چه درجه سبب ترقی محیرالعقول این ملت گشت مفهوم نمی‌شود، دریغ آمدم که در این موقع شمه‌ای از هزار یک ترقیات فوق‌العادهٔ این گروه خوش‌بخت را ذکر ننمایم.چون مقام اوج این طایفهٔ خلق‌الساعه گشته، زیرا که چهل سال پیش نه از ایشان اسمی و نه رسمی بود، مجهول عالم بودند، در اندک زمان چنان اوج کردند که عبرة للناظرین گشتند و سرانگشت عموم سیاسیون روی زمین به دندان حیرت گذاشتند، جهت عبرت هر قوم و ملت کرورها کتب تصنیف و تألیف کرده در مطبوعات عالم -به‌غیر از ایران- باب‌التجارای مفتوح شد؛ هر صاحب غیرت و حمیت جلدی خریده با کمال میل و رغبت به مطالعه‌اش می‌پردازد و این ملت به حدی در شرق و غرب عالم نام بلند حاصل کردند که اگر چنان‌چه «اویاما» سردار بری و «توغو» امیرالبحر را در پایتخت‌های امریک و اروپ به یک اطاق بگذارند و اعلان کنند که دیدار «توغو» و «اویاما» را نشان می‌دهیم به دخولهٔ یک تومان، از خُرد و بزرگ رغبت کرده دخولیه را داده و ایشان را می‌بینند و تماشا می‌کنند که در چه هیکل و قیافه هستند و ملیون‌ها از این‌رو ثروت می‌توان اندوخت و حال آن‌که غیر از جوهر بنی‌آدم چیز دیگر نیستند و کسانی هستند که پانصد تومان می‌دهند که نیم ساعت با ایشان مصاحبت نمایند و اشخاصی هستند که چندین هزار تومان مایه گذاشته این‌ها را دعوت می‌کنند به مهمانی. این شهرت و عزت حاصل نشده مگر از شاه‌پرستی و وطن‌دوستی و از حسن تربیت و علم اخلاق و دیانت و امانت ایشان که در نزد دوست و دشمن عزیز و محترم داشته نام نیکو در جهان به یادگار گذاشتند. چون از بنی نوع ما هستند، لازم آمد که ترجمهٔ حال ایشان تذکره شود به نام انسانیت، والاّ ما مأمور نیستیم اخلاق حسنه را در بی‌دینی دیده بپوشانیم. آیین و مذهب امری است که

18 мин

Стихи других поэтов