İkinci hissə, üçüncü fəsil
Əbdül son vaxtlar təsəvvürə gətirilməz dərəcədə dəyişmişdi. Saqqalını qırxdırmış, özünə iki-üç dəst müxtəlif rəngli kostyum, köynək, ayaqqabı almışdı. Kostyumlarına münasib papaq və palto tikdirmişdi. Yeməyini özü hazırlamırdı, lazım olan şeyləri «spinzər» restoranına telefon vasitəsilə sifariş verirdi. Nəcməddin xəstələnəndən qarajda qalan maşını çıxarmışdı, əvvəl həyətdə, məhəllədə sürmüş, əl-ayağı öyrəşəndən sonra küçəyə, şəhərə belə çıxmağa cəsarət eləmişdi. Balaca Nəcməddin şən, qayğısız böyüyürdü, yavaş-yavaş danışır, yeriyirdi. Əbdül bir an da olsa ondan nəzərlərini çəkmir, qayğısından, əzabından yorulub usanmır, can-dildən ona qulluq eləyirdi. Böyük adam kimi uşaqla danışır, məsləhətləşirdi — onu taleyin verdiyi bir nemət hesab eləyir, varlığına güvənirdi. Uşaq Əbdülün başını qatır, darıxmağa qoymurdu, tez-tez öz cinayətini, Dünya xanımı xatırlatsa da, bu əzabı da qanuni bir şey sayıb yaşayırdı.
Son günlər Əbdül Zərrintac xanımın zəhmi-zabitəsi barəsində düşünməyi unutmuşdu. İndi onun fikrini Heyran xanım zəbt eləmişdi. Gecə-gündüz yadından çıxmırdı Heyran, hər gün o gələn vaxt Əbdülün gözü yolda, qulağı səsdə olurdu. Gözləyirdi, gözləyirdi, o isə gəlmirdi. Vaxt-vədə keçəndə isə Əbdülün qəlbini anlaşılmaz bir kədər çulğalayırdı. Eyni intizarla səhər də gözləyirdi, birisi gün də. O isə gəlib çıxmırdı ki, çıxmırdı. Dəqiq ünvanını soruşmadığına görə özünü danlayırdı. Pul verdiyinə görə özünü danlayırdı. «Pul verməsəydim, bəlkə indiyə gəlmişdi. Ehtiyacı nə bilmisən». Sonra özünə təsəlli verirdi ki, pulu qurtaran kimi gələcək. Heç olmasa bacısının uşağına baş çəkmək üçün harda olsa gələcək!
Əbdül bu istəyinin mənasını anlaya bilmirdi. Nə üçün Heyranı belə ürək çırpıntısı ilə gözləyirdi. O gəlsəydi, nə dəyişiləcəkdi, fövqəladə nə baş verəcəkdi? Bəlkə, Heyran ona Dünya xanımı xatırlatdığı üçün lazım idi? Onsuz da bu evdə, bu həyətdə hər şey Dünya xanımı xatırlatmırdımı ona, odsuz-ocaqsız yandırmırdımı onu? Bəlkə Əbdülün qapısını kimsə açıb girmədiyindən ona belə ehtiyac hiss eləyirdi?.. Həmsöhbət, qulaq yoldaşı kimi!! Kim bilir, bəlkə də, Dünya xanımın—Əbdülün ömründə sevdiyi yeganə insanın doğma bacısı olduğuna görə?
Əbdül bu çalpaşıq suallar əlində qalmışdı və yozub axırını heç yana çıxarda bilmirdi. İndilikdə ona bircə şey aydın idi — Heyranın yolunu səbirsizliklə gözləyirdi, vəssalam.
Belə üzüntülü günlərin birində, nəhayət, Əbdülün qorxduğu şey baş verdi. O, yaxşı geyinib-kecinmiş halda, balaca Nəcməddin də yanında maşınla şəhərə gəzməyə çıxan günlərin birində gözlənilmədən Zərrintaca rast gəldi. Bu o zaman idi ki, Əbdül maşını «Sinema- Kabil»in qənşərində yenicə saxlamışdı, Nəcməddinin əlindən tutub oturacağın yanında bapbalaca, əyninə alabəzək paltar geydirilmiş meymunu oynadan kişiyə tərəf addımlayırdı. Elə bu anda kinoteatrın qapısından çıxan, ayağında qara lak çəkmə, sonra şalvar geyinmiş və sir-sifətindən gülüş yağan Zərrintac xanımla baxışları rastlaşdı. Əbdül onu görən kimi özünü itirdi — qeyri-ixtiyari Nəcməddinin totuq əlini əlindən buraxdı, ovsunlanmış qurbağa ilanın ağzına özü gedən kimi, o da heç nə düşünmədən Zərrintac xanıma sarı addımladı. Yaxşı ki, uşaq da ondan üzülmədi, dalınca gəldi. Zərrintac xanım gördüyünə inanmırmış kimi, uzun, sürməli kirpiklərini bir neçə dəfə endirib-qaldırdı və səhv eləmədiyini, qarşısına gələnin Əbdül olduğunu yəqin edib gözlərini geniş açaraq:
– Əbdül? Bu, sənsən? — deyə xəbər aldı, səsindəki təəccüb və heyrət aydınca sezilirdi: — Ədə, Əbdül, bu sənsən? — deyə onun cavabını gözləməyərək təzədən soruşdu.
Əbdül günahkar kimi üst-başına, parıldayan ayaqqabısına qorxaq bir nəzər salıb:
– Hə, xanım, mənəm, —dedi və gülümsündü: —Necəsiz xanım?
—…
Zərrintac xanım Əbdülün sualını cavabsız qoyaraq onun dizinin yanında dayanmış uşağa nəzər saldı. Qəlbi qəribə bir təlaşla döyündü, gülməli hind filmindən aldığı şən əhvali-ruhiyyə bircə anın içində harasa uçub getdi. Uşaq barmağını ağzına salıb altdan-yuxarı ona diqqətlə baxan qadına tamaşa edirdi. Zərrintac xanım dizlərini büküb çömbəldi, oğlanı qucaqlayıb öpmək üçün bədənini irəli uzatdı. Ancaq uşaq Əbdülün qıçına sığınıb özünü kənara çəkdi. Əbdül Zərrintacın duruxduğunu görüb:
– Bacıdı ey, Nəcmi —dedi. Lakin uşaq Əbdülün qıçından bir az da bərk yapışdı. Bu zaman o, əyilib Nəcməddini qucağına götürdü, sol əlini uzadıb barmağını qırmızı dodaqları arasından çıxartdı və:
– Adam barmağını ağzına salmaz! —dedi. Sonra Zərrintac xanıma üz tutub: — Yadına gəlmirsiz deyəsən! —söylədi.
– Hə, — dedi Zərrintac fikirli-fikirli və gözlərini uşağın sifətindən çəkmədi. Onun bu baxışları Əbdülün yadına ağayi Nəcməddinin ölümündən azca əvvəl körpəyə diqqətlə baxdığı, üzündə, gözlərində, alnında, çənəsində, burnunda nə isə özünəməxsus cizgilər axtardığı o dəhşətli anları saldı və anlaşılmaz bir qorxu sardı ürəyini. Ona elə gəlirdi ki, Zərrintac xanım da uşağa belə diqqətlə göz yetirməklə nə isə atasının əlamətlərini axtarır sifətində. Handan-hana Zərrintac xanım nə üçünsə kədərlə köksünü ötürüb:
– Eynən anasına oxşayır! — dedi.
– Ağaya oxşarlığı daha çoxdu, xanım! — deyə Əbdül tələsik əlavə elədikdə Zərrintac xanım mənalı-mənalı başını yırğaladı:
– Hə, düz deyirsən, Əbdül!..
Araya sükut çökdü. Zərrintac xanım dönüb təzədən Əbdülü başdan-ayağa süzdü. Bu, xüsusi bir baxış idi və Əbdül bunun nə demək olduğunu yaxşı başa düşürdü. Buna görə o, elə bu anda yenidən nökərləşdi; elə bil kimsə onu elə küçənin ortasında soyundurdu, o təzə, şıq kostyumu əynindən çıxartdı, yenə əvvəlki köhnə, yamaqlı paltarlarını geyindirdi: Əbdül yığılıb balacalaşdı. Ağzını doldurub xanımdan bu özbaşınalığı üçün, israfçılığı üçün üzr istəmək istəyirdi ki, Zərrintac xanım gülümsünüb söylədi:
– Bax səndən indi xoşum gəldi, Əbdül! Yaxşı eləyirsən. Geyin-kecin, yaşa. Adam kimi yaşa. Başına şahlıq quşu qonub, elə bil. Ancaq ağlını əldən vermə heç vaxt, Əbdül. Qibləgahım sənə də bir gün ağladı getdi.
– Xanım, Allah onun qəbrini nurla doldursun. Mən gecə-gündüz onun ruhuna rəhmət oxuyuram xanım. Mən, mən istəyirəm onun adına layiq yaşayım, xanım. Ağanın bu hərəkəti, yəni məni də öz varisi hesab eləməsi onun şöhrətini bütün şəhərdə dillərdə dastan eləyib, hatəm Tai kimi hamı onun səxavətindən danışır. Məni— dünənki nökəri bu cah-cəlalda görənlərin hamısı ona min rəhmət oxuyur, xanım.
– Maşını da sürürsən, deyəsən, hə?
– Maşını? — o, az qala bura maşınla gəldiyini unutmuşdu, odur ki, maşın sözünü eşidəndə əvvəlcə döyükdü, sonra birdən xatırladı: — Hə, xanım. Fikirləşdim ki, qarajda qalıb çürüyəcək. Həm də ağazadənin təfrihi, gəzintisi üçün dedim sürsəm yaxşıdı, xanım. Maşallah, uşaq da öyrəşib, yeməyini yeyib yatıb-durandan sonra əlimdən tutub maşına tərəf çəkir, deyir dedək. Gedək deyə bilmir, bacısı, hələ «dedək» deyir.
Zərrintac güldü, baş barmağını uşağın qırmızı dodaqlarına toxundurub:
– Dedək, Nəcmi? — dedi və güldü. Bu zaman uşaq əlini azca kənarda dayanmış maşına uzadıb:
– Dedək! — söylədi.
Bu sözə hər ikisi güldü. Əbdülün qırışığı açıldı:
– Mən elə istəyirdim sizin yanınıza gələm, xanım. Əvvəlcə sizə məsləhət eləyəm. Düzü fikirləşdim ki...
– Fikirləşdin ki, xanım razılıq verməz, hə?
– Yox.
– Yaxşı eləmisən, Əbdül. Elə bircə bu uşağa yaxşı, lap elə öz uşağın kimi baxdığın üçün sənə hər şey halaldı, Əbdül.
– Ömrünüz uzun olsun, xanım. Bu, mənim ömürlük borcumdu, xanım. Buna qurban olum mən. Buna mən gözümün işığı kimi baxacağam, xanım. Onu qibləgahının adına-sanına layiq bir oğlan kimi böyütməyə and içmişəm, inanın buna. Nə qədər canımda can var, onun qabağında qul kimi dayanacağam, xanım. Ən böyük arzum onun toyunu görməkdi. Siz yaxşı bilirsiz ki, xanım, mənim ondan başqa mehr saldığım ikinci bir varlıq yoxdu dünyada..
Onlar elə ayaqüstü xeyli danışdılar. Əbdül fərəh içində idi. Sevinirdi ki, ən çox qorxduğu şey belə gözlənilmədən, danlaqsız, tənəsiz qurtardı, həll olundu. Sən demə, Zərrintac xanım da atası kimi genişqəlbli, qədirbilən bir insan imiş. Ona elə gəldi ki, Elməddin həqiqətən ağıllı adam deyilmiş. Yoxsa belə insanı, bu cür var-dövləti qoyub getməyə başqa nə ad vermək olardı? Zərrintacın indiki söhbətini öz aləmində belə yozan Əbdülün, əlbəttə, ayrı cür yozmağa da haqqı yox idi. Çünki o, Zərrintac xanımın ürəyindən, hisslərindən xəbərsiz idi. Zərrintacın gözündə indi də nə var-dövlətin, nə ad-sanın bir qara quruşluq dəyəri yox idi, onun həyatı pozulmuşdu, səadəti yox idi; qatma-qarışıq hisslər, duyğular aləmində yaşayırdı, çox vaxt öz-özündən də baş aça bilmirdi, nə istədiyini anlaya bilmirdi, nə üçün yaşadığını da aydın dərk eləyə bilmirdi, hər şeyə laübalı bir baxışla güzəran keçirirdi. Laqeydlik bütün varlığına hakim kəsilmişdi.
Bütün bu aləmdən xəbərsiz Əbdül, xoş və münasib təsadüfün verdiyi imkandan istifadə edib Dünya xanımın bacısının — Heyran xanımın da tapıldığını Zərrintaca danışdı. Əhvalatı olduğu kimi, yerli-yataqlı söylədi. Zərrintac xanım buna da elə-belə münasibət bəslədi. Özü burda, fikri haradasa ola-ola:
– Tapıb, daha yaxşı. Qoy uşağın xalası da olsun, — dedi. — Təklik pis şeydi, Əbdül. Qohum-əqrəbası çox olan adamlar pulu çox olan adamlardan daha xoşbəxtdi, məncə.
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/elibala-hacizade-ayriligin-sonu-yoxmus-ikinci-hisse-ucuncu-fesil
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
Hava qaralmışdı, dörd bir yanına ağ daşdan hasar çəkilmiş, sırayla, səliqə ilə şam ağacları, çinarlar, akasiyalar, gül kolları əkilmiş yamyaşıl parkın o qədər də enli olmayan yeganə xiyabanının sağ-solunda basdırılmış beton dirəklərin kəlləsindəki çıraqlar işıq saçırdı. Yüngül meh əsirdi, sentyabr günəşinin ağacların kölgəliyində sığınıb qalmış istisini-hərarətini qovub bağdan çıxarır, harasa uzaqlara aparırdı. İns-cins yox idi parkda. Sağ əlini irəli uzadaraq sanki ardı-arası kəsilmədən «El bilir ki, sən mənimsən» söyləyən və elə bil bundan əsla yorulub usanmayan, üz-gözündən, qırımından, duruşundan gələcək nəsillərə, qərinələrə o sadə, məhəbbətdən yoğrulmuş sözləri deyəcəyindən yorulmayacağı oxunan şairin əzəmətli heykəlinin yaxınlığındakı oturacaqda əyləşmiş Nəzər müəllimdən başqa kimsə gözə dəymirdi. Nəzərin çox yaxşı tanıdığı və illər uzunu bu parka dədəsinin bağı kimi baxan, yay-qış, səhərin gözü açılandan şər qarışana qədər, bəzən də çatdıra bilməyəndə lap axşamlar, lampa işığı altında, əlində gah bel, gah qayçı buralarda hərlənən Şirəli kişi də, onun ürəyinin atlanmış bu vaxtında tərs kimi yox idi. O, şairin heykəlinə baxa-baxa nədənsə bir az əvvəl Əmiraslanovla elədiyi söhbəti yox, bu parkı saldıqları vaxtı xatırlayırdı. Bu, uzun illər bundan qabaq olmuşdu, rayona Ənvər adlı (heyf familini unutmuşdu) bir katib gəlmişdi və o Ənvər bu parkı salmaq təşəbbüsünü qaldırmışdı. Rayonun cavanlarını, müəllimlərini, hətta kənd yeniyetmələrini və ziyalılarını bir payız günü yığıb bura tökmüşdü, işlətmişdi. İnsafən özü də əlini belinə vurub ağa kimi kənarda dayanaraq göstəriş verməmişdi, bel götürüb camaatla deyə-gülə, zarafat eləyə-eləyə işləmişdi, ağac əkmişdi, yer şumlamışdı və ən azı bir aya görüləcək işi bir günün içində başa vurdurmuşdu. Nəzər müəllim də onda məktəbin komsomolçularından bir dəstəsi ilə burda çalışmışdı. Onda müharibə təzə qurtarmışdı. Ənvər müəllimin təklifi ilə o parka «Qələbə» adı vermişdilər. Ancaq bu ad rəsmi kağız-kuğuz üstə, qəzet səhifələrində belə qalmışdı; hamı nədənsə onu «Ənvər bağı» adlandırırdı. Ənvər çoxdan çıxıb getmişdi, bəlkə hardasa uzaq bir yerdə, ya Bakıda işləyirdi, bəlkə də, kim bilir, dünyadan köçmüşdü. Çox güman ki, belə idi, çünki elə o zaman Ənvərin əllidən yuxarıydı yaşı. O, indi burda, bəlkə dünyada da yox idi, amma «Ənvər bağı» yaşayırdı. Nəzərin yaxşı yadındaydı, o vaxt əkdikləri çinarların, şam ağaclarının çoxu indi qol-budaq atıb göylərə baş çəkirdi, ancaq bir çoxu da qocalmışdı, qurumuşdu, parkın qocaman bağbanı Şirəli kişinin iti mişarı, tiyəsi par-par parıldayan baltası onları kəsib yerə yıxmışdı. Qəribədi, ağaclar da adamlar kimi yaşayır, qocalır, ölürlər, fərq yalnız bundadı ki, onlar ölən kimi yaddan çıxır, ancaq insan unudulmur. Yaşayır, yaşayır və ölməzliyə qovuşur. Bax, o Ənvər kimi, bax, bu şair kimi. Nəzər müştüyünə siqaret keçirə-keçirə fikirləşirdi ki, gör o vaxtdan ⎯ Ənvər gedəndən sonra bu uzun müddətdə rayona neçə katib gəlib, saymaq istədi, hesabı itirdi; hə, ən azı on katib gəlib-gedib. Hərəsi, həmişə qalan bir iş görsəydi, nə yaxşı olardı?! Onda yəqin bu rayon cənnətə dönərdi, torpağımızın ən gözəl guşələrindən birinə çevrilərdi! Əlbəttə, çevrilərdi və baş ucalığı olardı, onların da, o adamların da adını yaşadardı!.. İlahi bu adi hikməti görəsən adamların bir çoxu niyə başa düşmür. Niyə başa düşmür, ilahi?! Hansına gedib anladasan, hansının qulağına pıçıldayasan, hansına hikmət dərsi keçəsən bu zavallıların?Sualı cavabsız idi, əlbəttə. Fikirli-fikirli siqaretini yandırdı, sümürdü. Bədəninin hərarəti soyumuşdu; özündə qəribə, haçandı hiss eləmədiyi bir yüngüllük duyub sinə dolusu rahat nəfəs aldı. Bu, havadandımı, mehdəndimi? Əvvəlcə ayırd eləyə bilmədi. Birdən hər şeyi başa düşdü ⎯ bu, bir saat, saat yarım qabaqkı söhbətin ⎯ katiblə söhbətin yaratdığı xoş ovqat imiş, sən demə. Və buna təəccüb elədi ki, necə olub o, bu boyda məsələni unudub, Ənvər, Şirəli kişi, ağaclar, şair haqqında düşünüb? Bəlkə bu ona görə belə olmuşdu ki, gözləmirdi, yatsaydı, heç yuxusuna da girməzdi ki, Şakir Şakirzadənin rəhmsizcəsinə, ürəyini, çəkəcəyi əzabları bir insan kimi duymadan, çox asanlıqla adının üstündən qələm çəkdiyi, «min ilin ölüsünə qatdığı» bir vaxtda onu, Nəzər müəllimi yad edəcəklər, təzədən həyata (bəli, məhz həyata) qaytaracaqlar? Bu yuxuydumu, xəyalıydımı, ya həqiqət idi?.. Key kimi olmuşdu. İnanmaq istəməmişdi. Ancaq indi bədəni soyuyub ürəyi rahatlanandan, beyni neçə vaxtdan bəri getdikcə qalınlaşıb tutqunlaşan dumanlar içindən sıyrılıb çıxandan sonra bunun yuxu, xəyal yox, həqiqət olduğuna əmin olmuşdu. Və bu həqiqəti dərk edən andan yenə qəlbi həyəcanla çırpınmağa başladı. Sinəsi genişləndi elə bil, parkın təmiz havası sehrli bir yüngüllüklə ciyərlərinə doldu. Sanki o, indi çəkisizlik şəraitində, bu böyük, yaşıl və sakit parkın içində havada üzürdü. Heç bir sıxıntısı yox idi qəlbində, saçları da sanki ağarmamışdı, qıçını da çəkdiyi bilinmirdi, dizinin altında illərlə yatıb qalmış qəlpə qırığı da yox idi elə bil, əriyib qana, iliyə qarışmışdı. Yox, bu boyda zarafat olmazdı, bu söhbət olan o binada belə zarafatlar ola bilməz, ola bilməz! Çünki ağlı kəsəndən, gözünü açandan bəri o binada deyilən sözlərin həqiqət olduğuna, həqiqət olacağına qəlbən, sidqi-dildən inanmağa adət eləmişdi. Ordan çıxan, qanun libası geyən və idarələrə, kəndlərə, ayrı-ayrı evlərə, adamların beyninə, ürəyinə yol alan o qəbil sözlərin bəzən düz çıxmadığını belə görəndə də, hiss eləyəndə də Nəzər o binaya inamını itirməmişdi, günahı o binada yox, o sözü deyəndə görmüşdü, heyifsilənmişdi. Fikri bu məqama, bu nöqtəyə çatanda qeyri-ixtiyari dönüb yaşıl xiyabanın o başında, parkın çox vaxt açıq olan dəmir darvazasının üstündə ⎯ neçə addım aralıda, ikimərtəbəli binanın ikinci mərtəbəsində yanan o gur işıqlara baxdı və özünün bir az qabaq o kabinetdə, o çilçıraq altında oturduğu dəqəqələri saniyələrinəcən xəyalında canlandırdı, düşündü ki, yəqin yoldaş Əmiraslanov indi də Nəzər kimi qəlbi sındırılmış, əqidəsinə, məsləkinə rəhmsizcəsinə zərbə vurulmuş kimisə qarşısında əyləşdirib, yarızarafat, yarıciddi könlünü alır, kiminsə, hansı nadanınsa buraxdığı səhvi düzəldir, ürəyinə işıq səpir, məsləkinə dayaq olur… Görəsən kim idi o adam, hansı qəlbiqırıq idi? Bir anlığa Nəzərin ürəyində ayağa qalxıb, gedib o adamın ⎯ xəyalında uydurduğu o adamın gözlərinə baxmaq arzusu oyandı, qayibanə hissin təsirilə durmaq istəyəndə birdən yadına düşdü ki, Əmiraslanov harasa tələsirdi, kimsə onu gözləyirdi, yəqin indi getmiş olar! Əgər gedibsə, gərək işığı söndürəydi Əmiraslanov. Boş-boşuna niyə yansın axı o işıq? Bu sual qəlbindən qopdu Nəzərin, ancaq elə o an da o sualın qayibanə gələn cavabını eşitdi: «Yox, qoy yansın o işıq. Harda sönsə də, orda sönməməlidi. Yolunu azan, ümidini itirən, oğurluğa, əyriliyə, cinayətə əl atmağa məcbur olmamış, o işığa gələ bilər, o işıqdan nicat, kömək istəyə bilər. Yox, harda qənaət eləyirsiz eləyin, burda o qənaəti eləməyin, siz allah. Qoyun işıq yansın!..»
İkinci hissə, ikinci fəsilNəzər beşmərtəbəli binanın birinci mərtəbəsinin üçüncü girəcəyinin sağ qapısı qənşərində ayaq saxladı. Sarı taxtadan düzəldilmiş qapının üstünə yarım səhifəlik kağız yapışdırılmışdı və üzərinə «Qərib Nəzərli» sözləri yazılmışdı. Kişi bığaltı gülümsündü və şəhadət barmağının ucu ilə düyməni basdı. İçəridən addım səsi eşidildi və cəftə şaqqıldadı. Ucaboylu, qara bığlı Qərib astanada atasını görəndə döyükdü, ağzındakı tikəni alatələsik uddu:⎯ Sənsən? ⎯ dedi.
İkinci hissə, üçüncü fəsilGün çoxdan əyilmişdi hava sərnimişdi. Süleyman raykomun qonaq otağının qabağındakı bağçada çox yaraşıqlı, səliqə ilə düzəldilmiş səkkiz guşəli köşkdə tək-tənha oturmuşdu. Yoğun, girdə palıd gövdəsindən kəsilmiş kötük «stolun» üstündə bir çaynik, üç-dörd armudu stəkan vardı. Stəkanların birinə çay tökülmüşdü, o birilər boş idi. Köşkün qıraqlarında şaquli istiqamətdə bağlanmış nazik iplərə dolanan sarmaşıqlar qəribə idi ki, ilin bu vədəsində ağ xallı kəpənəklərə bənzər güllər açmışdı. Sarmaşıqlar seyrək idi, elə bil mahir bir dərzi-rəssamın əli ilə ölçülüb-biçilmiş, kəsilmişdi; bir-birindən eyni məsafədə aralıydılar və kənardan baxana elə gələrdi ki, bu səkkiz bucaqlı köşk qəfəsdi və Süleyman da bu gözəl qəfəsin içində, palıd «stol»un arxasında, «palıd stulu»nun üstündə əyləşib qəzet oxuyurdu. Başı mütaliəyə elə qarışmışdı ki, köşkə doğru uzanan daş döşənmiş cığırla ürəksiz-ürəksiz, «gedim-getməyim» arasında çırpına-çırpına gəlib üç addımlığında dayanmış Nəzəri görməmişdi. Kişi sakitcə katibə tamaşa eləyirdi. O, orta boylu, başının ortasının tükləri seyrəlmiş, bədəncə arıq, iri alnına qırışlar şırımlanmış, sifətindən təmkin oxunan bir adam idi. Nəzər ha fikir verirdi, o vaxtkı ⎯ şagird çağlarındakı Süleymanla indi qarşısında oturub qəzet oxuyan katib Süleyman arasında bir oxşarlıq tapa bilmirdi. Bəlkə səsi o səsdi, amma səsini düz-əməlli xatırlamırdı. Bəlkə gözləri dəyişməyib? Hə, bax, gözləri yadındaydı. Ancaq indi o baxışlarını aşağı dikmişdi, qaldırıb ona ⎯ müəllimə bircə kərə baxsaydı, Nəzər onda bəlkə o Süleymanla bu Süleymanı birləşdirən bir nöqtə tapmış olardı. Nəzər niyə sehrlənmişdi, niyə danışa bilmirdi? Zəhmimi basırdı katibin onu? Ya arada uzun fasiləmi olmuşdu? Baş açammırdı. Birdən sinəsi acışdı, öskürmək istədi, ancaq nədənsə özünü qısıb boğazını yüngülcə təmizlədi. Səsə Süleyman başını qaldırdı, gözucu o tərəfə baxıb kiminsə mil dayandığını görərək üzünü qırışdırdı və çox quru, Nəzərin tanıya bilmədiyi bir səslə:⎯ Burda qəbul eləmirəm! ⎯ dedi və yenə qəzeti oxumaqda davam etdi. Nəzəri ürəyi çırpındı, bir anlığa gözləri qaranlıq gətirdi; köşk, Süleyman da içində fırlanğıc kimi sürətlə fırlandı, baş-ayaq oldu, ancaq qəribə idi ki, nə Süleyman yıxıldı, nə də stəkandakı çay dağıldı. Yuxuya bənzər o an keçəndən sonra Nəzər Süleymanın ona baxışını gözünün önünə gətirdi, «Yox, baxmadı o mənə. Elə-belə, kölgəmi gördü, üzümə-gözümə fikir vermədi. Yoxsa tanıyardı!» Ancaq bu təsəlli onun yerindən oynamış qəlbini toxtada bilmədi, bütün varlığına hakim kəsilmiş məyusluğunu silib apara bilmədi. Və yenə qoca müəllim bu laqeydliyə bəraət qazandıracaq bir ilişəcək axtardı iki daşın arasında. «Bəs səsi?..» Yox, səs heç nə demirdi müəllimə. «Bəs gözləri?» «Gözlərini də görə bilmədim!.. Adə, ey dili-qafil, bəlkə heç bu o Süleyman deyil, tamam ayrı adamdı!» «Yox, ay Nəzər, sən də ağ eləmə. Bu boyda zarafat olmaz. Bu Süleyman o Süleymandı: sənin şagirdin, İmran kişinin oğlu!..» Cəmi bir neçə saniyə içində ildırım sürətilə beynində dolaşan bu çalpaşıq, biri digərini inkar edən daxili, səssiz-səmirsiz həsbi-hal qurtaran kimi, Nəzər köhnə əsgər sayağı dabanı üstə fırlandı, gəldiyi daş cığırla geri qayıtdı. Ayaqlarını güclə çəkirdi. Dörd-beş addım atmışdı ki, arxadan həyəcanlı səs eşitdi:
İkinci hissə, dördüncü fəsilİclasda çox adam vardı: büro üzvləri, kolxoz sədrləri, idarə, müəssisə rəhbərləri, təsərrüfat qabaqcılları iştirak edirdi. Öz kabinetinin balaca olacağını irəlicədən fikirləşən Süleyman, iclası birinci mərtəbədəki akt salonunda keçirməyi qərara almışdı və bu barədə üçüncü katibə ⎯ Hilal Hüseynova tapşırıq vermişdi. Ona görə gələnlərin hamısı işıqlı, səliqəli, mebel dəstgahı təzə olan zala yığışmışdı.Nəzər lap qapının ağzında, sol tərəfdəki oturacaqda tək əyləşmişdi. Necə olsa da özünü qərib hiss eləyirdi, halbuki, büroya gələnlərin, yalan olmasın, hamısını tanıyırdı; eləsi var idi ki, lap yaxın idi. Bax, o qıraqda, pəncərə qabağında oturan Baba şagirdi olmuşdu, indi istehsalat idarəsinin rəisi idi, kolxoz sədri Qurban da burdaydı. İkisi də doğmaydı ona. Səfər də burdaydı. O kök, dazbaş kişi milis idarəsinin rəisidi ⎯ Ağayev. Onun yanındakı şüyərək, eynəkli kişi rayon prokuroru İsrafil Quliyevdir. Rayponun sədri Mustafa Səlimzadə, pambıq qəbulu məntəqəsinin müdiri Müseyib, çörək zavodunun direktoru Şamil… Daha bir neçə adam… Onları üzdən-sifətdən lap yaxşı tanıyırdı Nəzər.
Başqa şairlərin şeirləri
Bir gül bitirmişdi ilk bahar mənə,Axşamdan sabaha durmadı, getdi.
SevdiyimQədəm basdın didələrim üstünə,Sən xoş gəldin, səfa gəldin, sevdiyim.
Gəraylı: Bir qiya baxışlı yardanBir qiya baxışlı yardanCüda olmaq nə mümkündür,
BirəSizə mən vəsfin edim bu evi viran birənin,Dini yox, məzhəbi yox, şum bəd-arkan birənin,