Leyli və Məcnun, fəsil 21
Məsnəvi nədir?
Məsnəvi: hər beyti öz qafiyəsi ilə gələn uzun nəzm, adətən dastan və ya hekayə.
لیلی پسِ پردهٔ عماریدر پردهدری ز پردهداری
از پردهٔ نام و ننگ رفتهدر پردهٔ نای و چنگ رفته
نقل دهن غزلسرایانریحانی مغز عطرسایان
در پردهٔ عاشقان خنیدهزخم دف مطربان چشیده
افتاده چو زلف خویش در تاببیمونس و بیقرار و بیخواب
مجنون رمیده نیز در دشتسرگشته چو بخت خویش میگشت
بیعذر همیدوید عذرادر موکب وحشیان صحرا
بوری به هزار زور میراندبیتی به هزار درد میخواند
بر نجد شدی ز تیز وجدیشیخانه ولی نه شیخ نجدی
بر زخمهٔ عشق کوفتی پایوز صدمهٔ آه روفتی جای
هر عاشق کآه وی شنیدیهر جامه که داشتی دریدی
از نرمدلان مُلک آن بومبود آهنی آبداده چون موم
نوفل نامی که از شجاعتبود آن طرفش به زیر طاعت
لشگرشکنی به زخم شمشیردر مِهر غزال و در غضب شیر
هم حشمتگیر و هم حشمدارهم دولتمند و هم درمدار
روزی ز سرِ قوی سلاحیآمد به شکار آن نواحی
در رخنهٔ غارهای دلگیرمیگشت به جستجوی نخجیر
دید آبِلهپایْ دردمندیبر هر مویی ز مویه بندی
محنتزدهای غریب و رنجوردشمن کامی ز دوستان دور
وحشی شده از میان مردموحشی دو سه اوفتاده در دُم
پرسید ز خوی و از خصالشگفتند چنانکه بود حالش
کز مِهرِ زنی بدین حزینیدیوانه شد اینچنین که بینی
گردد شب و روز بیتگویانآن غالیه را ز باد جویان
هر باد که بوی او رسانَدصد بیت و غزل بدو بخواند
هر ابر کزان دیار پویدشعری چو شکر بدو بگوید
آیند مسافران ز هر بومبینند در این غریب مظلوم
آرند شراب یا طعامیباشد که بدو دهند جامی
گیرد به هزار جهد یک جاموآن نیز به یاد آن دلارام
در کار همه شمارش این استاین است شمار کارش این است
نوفل چو شنید حال مجنونگفتا که ز مردمی است اکنون
کاین دلشده را چنانکه دانمکوشم که به کام دل رسانم
از پشت سمندِ خیزران دستران بازگشاد و بر زمین جست
آنگاه ورا به پیش خود خواندبا خویشتنش به سفره بنشاند
میگفت فسانههای گرمشچندانکه چو موم کرد نرمش
گوینده چو دید کان جوانمردبیدوست نوالهای نمیخورد
هرچ آن نه حدیث دوست بودیگر خود همه مغز، پوست بودی
از هر نمطی که قصه میخواندجز در لیلی سخن نمیراند
وان شیفتهٔ ز رَه رمیدهزآنها که شنیده آرمیده
خوشدل شد و آرمید با اوهم خورد و هم آشمید با او
با او به بدیهه خوش درآمدچون دید حریف خوش برآمد
میزد جگرش چو مغز برجوشمیخواند قصیدههای چون نوش
بر هر سخنی به خندهٔ خَوشمیگفت بدیههای چو آتش
وآن چربسخن به خوش جوابیمیکرد عمارت خرابی
کز دوری آن چراغ پرنورهان تا نشوی چو شمع رنجور
کاو را به زر و به زور بازوگردانم با تو هم ترازو
گر مرغ شود هوا بگیردهم چنگ منش قفا بگیرد
گر باشد چون شراره در سنگاز آهنش آورم فرا چنگ
تا همسر تو نگردد آن ماهاز وی نکنم کمند کوتاه
مجنون ز سر امیدواریمیکرد به سجده حقگزاری
کاین قصه که عطرسای مغز استگر رنگ و فریب نیست نغز است
او را به چو من رمیدهخوییمادر ندهد به هیچ رویی
گل را نتوان به باد دادنمهزاده به دیوزاد دادن
او را سوی ما کجا طواف است؟دیوانه و ماه نو گزاف است
شُستند بسی به چارهسازیپیراهن ما نشد نمازی
کردند بسی سپیدسیمیاز ما نشد این سیهگلیمی
گر دست ترا کرامتی هستآن دسترسی بوَد نه زین دست
اندیشه کنم که وقت یاریدر نیمه رهم فروگذاری
ناآمده این شکار در شستداری ز من و ز کار من دست
آن باد که این دهلزبانیباشد تهی از تهیمیانی
گر عهد کنی بدانچه گفتیمزدت باشد که راه رُفتی
ور چشمهٔ این سخن سراب استبگذار مرا، ترا ثواب است
تا پیشهٔ خویش پیش گیرمخیزم پی کار خویش گیرم
نوفل ز نفیرِ زاری اوشد تیزعنان به یاری او
بخشود بر آن غریب همسالهمسال تهی نه، بلکه هم حال
میثاق نمود و خورد سوگنداول به خدایی خداوند
وانگه به رسالت رسولشکهایماندهِ عقل شد قبولش
کز راه وفا به گنج و شمشیرکوشم نه چو گرگ بلکه چون شیر
نه صبر بود نه خورد و خوابمتا آنچه طلب کنم بیابم
لیکن به توام توقعی هستکز شیفتگی رها کنی دست
بنشینی و ساکنی پذیریروزی دو سه دل به دست گیری
از تو دل آتشین نهادنوز من درِ آهنین گشادن
چون شیفته، شربتی چنان دیددر خوردن آن نجات جان دید
آسود و رمیدگی رها کردبا وعدهٔ آن سخن وفا کرد
میبود به صبر پای بستهآبی زده آتشی نشسته
با او به قرارگاه او تاختدر سایهٔ او قرارگه ساخت
گرمابه زد و لباس پوشیدآرام گرفت و باده نوشید
بر رسم عرب عمامه در بستبا او به شراب و رود بنشست
چندین غزل لطیفپیوندگفت از جهت جمال دلبند
نوفل به سرش ز مهربانیمیکرد چو ابر دُرفشانی
چون راحت پوشش و خورش یافتآراسته شد که پرورش یافت
شد چهرهٔ زردش ارغوانیبالای خمیده خیزرانی
وآن غالیهگون خط سیاهشپرگار کشید گردِ ماهش
زآن گل که لطافت نفس دادباد آنچه ربود باز پس داد
شد صبح منیر باز خندانخورشید نمود باز دندان
زنجیریِ دشت شد خردمنداز بندی خانه دور شد بند
در باغ گرفت سبزه آرامدادند بهدست سرخگل جام
مجنون به سکونت و گرانیشد عاقل مجلس معانی
وان مهتر میهمان نوازشمیداشت به صد هزار نازش
بیطلعت او طرب نمیکردمی جز به جمال او نمیخورد
ماهی دو سه در نشاطکاریکردند به هم شرابخواری
روزی دو به دو نشسته بودندشادی و نشاط میفزودند
مجنون ز شکایت زمانهبیتی دو سه گفت عاشقانه
کای فارغ از آه دودناکمبر بادِ فریب داده خاکم
صد وعدهٔ مهر داده بیشیبا نیم وفا نکرده خویشی
پذرفته که پیشت آورم نوشپذرفتهٔ خویش کرده فرموش
آورده مرا به دلفریبیوا داده بهدست ناشکیبی
دادیم زبان به مهر و پیوندو امروز همیکنی زبان بند
صد زخم زبان شنیدم از تویک مرهم دل ندیدم از تو
صبرم شد و عقل رخت بربستدریاب و گرنه رفتم از دست
دلداریِ بیدلی نمودنوانگه به خلاف قول بودن
دور اوفتد از بزرگوارییاران به از این کنند یاری
قولی که در او وفا نبینماز چون تو کسی روا نبینم
بییار منم ضعیف و رنجورچون تشنه ز آب زندگی دور
شرط است به تشنه آب دادنگنجی به ده خراب دادن
گر سلسلهٔ مرا کنی سازورنه، شده گیر شیفته باز
گر لیلی را به من رسانیورنه نه من و نه زندگانی
Nofəlin Məcnunla tanış olması
Leyli çadırdaydı, o gizlənmiş ay
Pərdədə qalmaqdan olmuşdu rüsvay.
Açılmışdı onun abır pərdəsi,
"Leyli" çağırırdı hər neyin səsi.
O, ağıza, dilə dastan olmuşdu,
Ətir çəkənlərə reyhan olmuşdu.
Aşiqlər zikriydi o gözəl dilbər,
Dəfində çalırdı onu mütrüblər.
Qıvrılıb qalmışdı öz zülfü kimi,
Nə yuxusu vardı, nə də həmdəmi.
Didərgin Məcnun da atıb elləri,
Sərgərdan gəzirdi vəhşi çölləri.
Vəhşilər yanınca yazıq qoşaraq,
Gəzərdi çölləri qayəsiz, çılpaq.
Güclə tərpənirdi zəif bədəni,
Min dərdlə oxurdu o bir nəğməni.
Vüqarı qılmadı yerlərə səcdə,
Yenə baş götürüb yollandı Nəcdə.
Eşqin tikanına ayaq döyərdi,
Torpaq sovurardı ah olmuş dərdi.
Aşiqlər görəndə onun yasını,
Didib parçalardı öz libasını.
O yerdə mehriban, olduqca qoçaq,
Dəmir kimi möhkəm, mum kimi yumşaq,
Nofəl adlanılan bir igid vardı,
Ərəblər önündə boyun burardı.
Qılıncla ordular basardı o ər,
Lütfü bir maraldı, hirsi şiri-nər.
Ordu sahibiydi, əzəmətliydi,
O çox xəzinəli, çox dövlətliydi.
Bir gün güvənərək öz qüvvətinə,
Şikara çıxmışdı o yerdə yenə.
Qorxunc mağaralar arasında tək,
Nofəl dolaşırdı şikar gəzərək.
Ayağı qabarlı bir dərdli gördü,
Onun hər tükündən qəm tökülürdü.
O möhnət dustağı, o zəif çıraq
Düşmənə kam idi, dostlardan uzaq.
İnsandan qaçmışdı o talei kəm,
Vəhşilər olmuşdu Məcnuna həmdəm.
Əqli uçurardı hər bir nəğməsi,
Qəlbi parçalardı pərişan səsi.
Məcnunun halından o tutdu xəbər,
Başından keçəni tamam dedilər.
Dedilər: "Bir qızın divanəsidir,
Bir sövda şamının pərvanəsidir.
Beytlər, nəğmələr deyir ürəkdən,
Canan qoqusunu alır küləkdən.
Yarın sorağını gətirəndə yel,
Yüz qəzəl oxuyur ürəyi tel-tel.
O yandan süzülüb gələn buluda
Baxıb sinəsindən söz deyir bu da.
Hər yerdən səfərə gəlib gedənlər
Bu məzlum aşiqə baxıb bir qədər,
Taam da, şərab da verirlər buna,
Deyirlər bir işıq düşsün ruhuna,
Min cəhddən sonra bir təhər keçir,
Yarın sağlığına bircə cam içir.
Bir budur dünyada fikri, diləyi,
Leyliyə bağlıdır onun ürəyi".
Məcnunun dərdini Nofəl eşitcək,
Dedi: "Bu məqamda kişilik gərək!
Əlimdən gələni göstərməliyəm,
Yetsin muradına bu talei kəm.
Mən ov arxasınca gəzirdim, ancaq,
Bəh, bəh, rast gəldiyim şikara bir bax".
Bu sözlər çıxınca onun dilindən,
Düşdü yel qanadlı atın belindən.
Sonra öz yanına çağırdı onu,
Süfrəyə oturtdu eşqin oğlunu.
Şirin əfsanələr danışıb əvvəl,
Məcnunu mum kimi yumşaltdı Nofəl.
Dostdan danışmayan bir söz dünyada
Onca mənasızdı hikmət olsa da...
Lakin, o gördü ki, bu cavan mərddir,
Canansız yediyi, içdiyi dərddir.
Nə cürə söhbətlər olsaydı, inan,
Leyliydi aşiqin dilində hər an.
O yolsuz divanə, o qırılmış saz
Nofəli dinləyib yumşaldı bir az.
Azacıq şadlanıb, qüssəsi keçdi.
Onunla əyləndi, yedi və içdi.
Xoşsifət görüncə müsahibini,
Söhbətə girişib açdı qəlbini.
Beyni tək qəlbi də qızışıb coşdu,
Qənd kimi dadlı bir qəsidə qoşdu.
Hər sözü, gülüşü canlı şerdi,
Od kimi bədihə, qəzəl deyirdi.
Nofəl o aşiqi çox şad eylədi,
Xərabə könlünü abad eylədi.
Dedi: "O çırağın həsrətiylə sən
Şam kimi əriyib sönməyəcəksən.
Qızıl qüvvətinə, qol qüvvətinə
Səni çatdıraram öz niyyətinə.
Quş olub havaya uçsa da o qız,
Əlim boğazından tutacaq yalnız.
Daşlar gizləsə də o qığılcımı,
Daşlara çarparam bu qılıncımı.
Sənə yar olmamış ay üzlü sənəm,
Ondan kəməndimi çəkməyəcəyəm".
Umudla açıldı Məcnunun üzü,
Nofəlin önündə büküldü dizi.
Dedi: "Könül açan bu vədəni siz
Uydurub yalandan deməyirsiniz.
Mən bir divanəyəm, o ev sonası,
Onu divanəyə verməz anası.
Küləyə verməzlər qızıl gülü, bil,
Bir div balasına ay layiq deyil.
O bizim tərəfə endirib gəlməz,
O ay divanəylə dost ola bilməz.
Nə qədər yudular bizim kömləyi,
Yenə də olmadı suyun köməyi.
Nə qədər ağ gümüş səpildi, ancaq,
Bizim qara kilim ağarmadı, bax.
Xeyir iş gəlsə də sənin əlindən,
Qismətim deyildir, talesizəm mən.
Bir qorxum budur ki, sən də doyasan,
Sən də yarı yolda məni qoyasan.
Bu şikar hədəfə gəlməzdən əvvəl
Qorxuram, məni sən atasan, Nofəl!
Qorxuram verdiyin böyük vədlər
Axırda verməsin kiçik bir səmər.
Sözünün üstündə dursan mərdana,
Allah əvəzini yetirsin sana.
Yalan deyirsənsə bu sözləri sən,
Məni özbaşıma burax indidən,
Taki öz peşəmi izləyim yenə,
Özüm öz dərdimi gözləyim yenə".
Nofəl bu nalədən pozuldu o dəm,
Dedi: "Yox... köməyi tez etməliyəm".
Gördü ki, o gəncdir, özü də qərib,
Xəyalı azaddır, qəlbi müztərib.
Məcnuna bir yoldaş, bir qardaş oldu,
Hal bilib, hal duyan bir sirdaş oldu.
Əhd edib, əl açdı Nofəl dərgaha,
Ən əvvəl and içdi böyük allaha,
Sonra da and içdi peyğəmbərlərə,
Əqli, iradəsi dedi bir kərə:
"Bu vəfa yolunda qılınc çəkərək,
Qurd deyil, aslan tək döyüşəm gərək.
Bacarıb çatmasam bu xoş murada,
Rahət gün görməyim bir də dünyada.
Lakin xahişim var, bu sözümü tut,
Divanə qalma, gəl bu dərdi unut.
Azacıq sakit ol, döymə köksünə,
Özünü toxtaq tut iki-üç günə.
Gəl, odlu qəlbini kənara qoy sən,
O dəmir qapını tez açaram mən".
İçdi bu şərbəti bizim zavallı,
Qurtuluş gözlədi sövda xəyallı.
O artıq qaçmadı insandan bir də,
And içib, əhd etdi durduğu yerdə.
Səbr ilə bağlandı onun ayağı,
Sanki su səpildi, söndü ocağı.
Sığındı dostunun bu pənahına,
Gedib ayaq basdı qərargahına.
Hamama gedərək, paltar dəyişdi,
Artıq aram olub şərab da içdi.
Ərəb qaydasınca əmmamə qoydu,
Musiqi dinlədi, şərabla doydu.
Yarın camalını saldı yadına,
Dediyi qəzəllər yetdi dadına.
Dostuna yandıqca Nofəlin qəlbi,
Başına dürr səpdi bulutlar kimi.
O yedi, dincəldi, əynində libas,
Artıq gözəlləşdi siması bir az.
Saralmış rənginə qızartı gəldi,
Yay kimi bükülmüş qəddi düzəldi.
Yenə şəvə kimi qararmış xətti
Onun ay üzünə bir dövrə çəkdi.
O ətirli güldən şirə çəkərək,
Nə aparmışdısa, qaytardı külək.
Güldü dodaqları bir səhər kimi,
Parladı dişləri incilər kimi.
Artıq ağıllandı çöl divanəsi,
Kəsildi zəncirin pərişan səsi.
Yenə bağ içində boy atdı lalə,
Qızıl gül əlinə aldı piyalə.
İndi Məcnundakı əzəmət, vüqar
Hikmət məclisinə oldu hökmüdar...
O qonaqcıl Nofəl, o böyük adam
Məcnunu yüz nazla bəslərdi müdam.
Məclisi, şadlığı onsuz keçməzdi,
Üzünü görməsə bir mey içməzdi.
Onlar iki-üç ay şən keçirdilər,
Mehriban oturub şərab içdilər.
Məcnunun Nofələ açıqlaması (Bir gün ikilikdə oturmuşdular)
Bir gün ikilikdə oturmuşdular,
Yenə məclis açıb keyf qurmuşdular.
Məcnun zəmanəyə nifrət deyirdi,
Şerlər qoşaraq qəmlər yeyirdi:
"Ey mənim ahımdan xəbərsiz duran,
Aldadıb külümü göyə sovuran,
Yüz dostluq vədəsi verdinsə də sən,
Yarım dostluğa da vəfa etmirsən.
Gəl öz başındakı xəyalı unut,
Sən mənim sözümü, ilticamı tut.
Məni ağ yalanlar felinə verdin,
Yenə kimsəsizlik əlinə verdin.
Söz verdik dostluğa, səmimiyyətə,
İndi göz yumursan sən bu niyyətə.
Səndən mən eşitdim yüz dil yarası,
Görmədim bir dərman, bir dərd çarası.
Səbrim tükənmişdir, şaşqınam bu dəm,
Dadıma yetməsən əldən gedərəm.
Əvvəl bir yazığın dərdinə qalmaq,
Sonra öz sözünün ziddinə olmaq
Bil ki, böyüklükdən uzaqdır, məncə,
Dostluğun vəfası budurmu, səncə?
Vəfasız bir vədi vermə insana,
Layiq görməyirəm mən bunu sana.
Köməksiz, arxasız, qərib bir quşam,
Dirilik suyundan uzaq uçmuşam.
Xərabə bir kəndə xəzinə vermək,
Susuza su vermək şərt olsun gərək.
Bil ki, müşkülümü tez düzəltməsən,
Yenidən divanə olacağam mən.
Gəlməsə sevgilim-bəxtiyarlığım,
Bil ki, məhv olacaq bütün varlığım".
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/nizami-leyli-ve-mecnun-21
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
Vücudundan çox əvvəl yarananlar, doğrusu,İçməmişkən bir damla səxa dənizindən su,
Sirlər xəzinəsi, fəsil 35Keçmişlərdə Yəməndə bir meyvəsatan vardı,Bir tülkücüyəz onun malını qoruyardı.
Sirlər xəzinəsi, fəsil 36Ey vüsal gecəsinin ən möhtəşəm heykəli,Ey səhər bayrağından daha yüngül, kölgəli!
Sirlər xəzinəsi, fəsil 37Tutularaq bəlaya bir zahid darda qaldı,Meyxanələr küncündə özünə məskən saldı.
Başqa şairlərin şeirləri
Qayıtdın Kəbədən, Hacı, unutdun din və imanı,Buraxdın şahidi-üqbanı, tutdun xeyri-dünyanı
Gəraylı: Xalxalın göy çəmənindəXalxalın göy çəmənində,Bir qara tel pəri gördüm,
Nəqşi aləmidir keçmişəm dilü candanNəqşi aləmidir keçmişəm dilü candan,Yəqin elur ki, Bana bən bu yolda qətl oluram!
BalabançıMən heç öz dərdimi çəkə bilmirəm,Dolanır zamana çaş, balabançı.