Leyli və Məcnun, fəsil 33
Məsnəvi nədir?
Məsnəvi: hər beyti öz qafiyəsi ilə gələn uzun nəzm, adətən dastan və ya hekayə.
صاحبخبرِ فسانهپرداززین قصه خبر چنین کند باز
کان دشتْبساطِ کوهْبالینریحانِ سراچهٔ سفالین
از سوگ پدر چو باز پرداختآواره به کوه و دشت میتاخت
روزی ز طریدهگاهِ آن دشتبر خاک دیار یار بگذشت
دید از قلم وفا سرشتهلیلی مجنون به هم نوشته
ناخن زد و آن ورق خراشیدخود ماند و رفیق را تراشید
گفتند نظارگان «چه رای است؟کز هر دو رقم یکی بجای است؟»
گفتا «رقمی به ار پس افتدکز ما دو رقم یکی بس افتد
چون عاشق را کسی بکاودمعشوقه از او برون تراود»
گفتند «چراست در میانهاو کم شده و تو بر نشانه؟»
گفتا که «به پیش من نه نیکوستکاین دلشده مغز باشد او پوست
من به که نقابِ دوست باشمیا بر سر مغزْ پوست باشم»
این گفت و گذشت از آن گذرگاهچون رابعه رفت راه و بیراه
میخواند چو عاشقان نسیبیمیجست علاج را طبیبی
وحشی شده و رسن گسستهوز طعنه و خوی خلق رسته
خو کرده چو وحشیانِ صحرابا بیخ نباتهای خضرا
نه خوی دد و نه حیطهٔ دامبا دام و ددش هماره آرام
آورده به حفظ دورباشیاز شیر و گوزن خواجهتاشی
هر وحش که بود در بیاباندر خدمت او شده شتابان
از شیر و گوزن و گرگ و روباهلشگرگاهی کشیده بر راه
ایشان همه گشته بندهفرماناو بر همه شاه چون سلیمان
از پرّ عقاب سایبانشدر سایهٔ کرکس استخوانش
شاهیش به غایتی رسیدهکز خوی ددان ددی بریده
افتاده ز میش گرگ را زوربرداشته شیر پنجه از گور
سگ با خرگوش صلح کردهآهوبره شیرِ شیر خورده
او میشد جان به کف گرفتهوایشان پس و پیش صف گرفته
از خوابگهش گهی که خفتیروباه به دم زمین برُفتی
آهو به مُغَمَزی دویدیپایش به کنار در کشیدی
بر گردن گور تکیه دادیبر ران گوزن سر نهادی
زانو زده بر سَرین او شیرچون جانداران کشیده شمشیر
گرگ از جهتِ یتاقداریرفته به یَزک به جانسپاری
درنده پلنگِ وحشزادهاز خوی پلنگی اوفتاده
زین یاوگیانِ دشتپیمایگِردَش دو سه صف کشیده برپای
او چون ملکان جناح بستهدر قلبگه ددان نشسته
از بیم درندگانِ خونخواربا صحبتِ او نداشت کس کار
آنرا که رضای او ندیدندحالیش درندگان دریدند
وآنرا که بخواندی او به دیدنکس زهره نداشتی دریدن
با او چه ز آشنا چه از خویشبیدستوری کسی نشد پیش
در موکب آن جریدهرانانمیرفت چو با گله شبانان
با وحش چو وحش گشته همدستکز وحش به وحش میتوان رست
مردم به تعجب از حسابشوز رفتن وحش در رکابش
هرجا که هوس رسیدهای بودتا دیده بر او نزد نیاسود
هر روز مسافری ز راهیکردی بر او قرارگاهی
آوردی ازان خورش که شایدتا روزهٔ نذر از او گشاید
وان حرمنشین چرم شیرانبددل کنِ جملهٔ دلیران
یک ذره از آن نواله خَوردیباقی به ددان حواله کردی
از بس که ربیعی و تموزیدادی به ددان برات روزی
هر دد که بدید سجده کردشروزیدهِ خویشتن شمردش
پیرامن او دویدن ددبود از پی کسب روزی خود
احسان، همه خلق را نوازدآزادان را به بنده سازد
با سگ چو سخا کند مجوسیسگ گربه شود به چاپلوسی
در قصه شنیدهام که باریبودهست به مرو تاجداری
در سلسله داشتی سگی چنددیوانهفش و چو دیو دربند
هر یک به صلابتِ گرازیبرده سر اشتری به گازی
شه چون شدی از کسی بر آزاردادیش بدان سگان ِخونخوار
هرکس که ز شاه بیامان بودآوردن و خوردنش همان بود
بود از ندمای شه جوانیدر هر هنری تمامدانی
ترسید که شاهِ آشناسوزبیگانه شود بدو یکی روز
آهوی ورا به سگ نمایددر نیش سگانش آزماید
از بیم سگان برفت پیشیبا سگبانان گرفت خویشی
هر روز شدی و گوسفندیدر مطرح آن سگان فکندی
چندان بنواختشان بدان سانکان دشواری بدو شد آسان
از منّت دست زیر پایشگشتند سگان مطیع رایش
روزی به طریق خشمناکیشه دید در آن جوانِ خاکی
فرمود به سگدلانِ درگاهتا پیش سگان برندش از راه
وان سگمنشان سگی نمودندچون سگ به تبرُّکش ربودند
بستند و بدان سگانْش دادندخود دور شدند و ایستادند
وآن شیرسگانِ آهنینچنگکردند نخست بر وی آهنگ
چون منعم خود شناختندشدُم لابهکنان نواختندش
گِردَش همه دستبند بستندسر بر سرِ دستها نشستند
بودند بر او چو دایه دلسوزتا رفت بر این یکی شبانروز
چون روزِ سپید روی بنمودسیفورِ سیاه شد زراندود
شد شاه ز کار خود پشیمانغمگین شد و گفت با ندیمان
کان آهوی بیگناه را دوشدادم به سگ اینت خواب خرگوش
بینید که آن سگان چه کردنداندام ورا چگونه خوردند
سگبان چو از این سخن شد آگاهآمد بر شاه و گفت کهای شاه
این شخص نه آدمی فرشته استکایزد ز کرامتش سرشته است
برخیز و بیا ببین در آن نورتا صنع خدای بینی از دور
او در دهن سگان نشستهدندان سگان به مِهر بسته
زان گرگسگانِ اژدهاروینازرده بر او یکی سرِ موی
شه کرد شتاب تا شتابندآن گم شده را مگر بیابند
بردند موکلانِ راهشاز سلکِ سگان به صدرِ شاهش
شه ماند شگفت کان جوانمردچون بود کزان سگان نیازرد
گریانْ گریان بهپای برخاستصد عذر به آب چشم ازو خواست
گفتا که سبب چه بود؟ بنمایکاین یک نفسِ تو ماند بر جای
گفتا سبب آنکه پیش ازین بنددادم به سگان نوالهای چند
ایشان به نوالهای که خوردندبا من لب خود به مُهر کردند
ده سال غلامیِ تو کردماین بود بری که از تو خوردم
دادی به سگانم از یک آزارو این بُد که نبُد سگ آشناخوار
سگ دوست شد و تو آشنا نهسگ را حق حرمت و ترا نه
سگ صلح کند به استخوانیناکس نکند وفا به جانی
چون دید شه آن شگفتکاریکز مردمی است رستگاری
هشیار شد از خمار مستیبگذاشت سگی و سگپرستی
مقصودم از این حکایت آن استکهاحسان و دهش حصار جان است
مجنون که بدان ددان خورش دادکرد از پی خود حصاری آباد
ایشان که سلاح کار بودندپیرامن او حصار بودند
گر خاست و گر نشست حالیآن موکب از او نبود خالی
تو نیز گر آن کنی که او کردخوناب جهان نبایدت خورد
همخوان تو گر خلیفه نام استچون از تو خورد ترا غلام است
Məcnun vəhşilər arasında
Əfsanə yaradan bir sahib hünər
Bu qəmli dastanı belə nəql edər:
O yatağı səhra, o balıncı dağ,
Bu saxsı evdəki o solğun zanbaq
Ata matəmini çatdırıb başa,
Yenə də üz tutub, qaçdı dağ-daşa.
O, vəhşi çölləri bir gün tərk etdi,
Yarının yurduna üz tutub getdi.
Gördü ki, vəfanın çəkdiyi qələm
Leylini Məcnunla yazmışdır bahəm.
Eşdi dırnağıyla yerin layını,
Özünü saxlayıb pozdu tayın.
Görənlər dedi ki: "Bu necə işdir?
O iki rəqəmdən biri getmişdir".
Dedi ki: "Birini pozsa da qədər,
Bir ad ikimizə kifayət edər.
Aşiqi axtarıb gəzsə bir insan,
Onun yarını da qoy tapsın ondan".
Bu vaxt soruşdular, dedilər: "Nədən
O itmiş ortadan, itməmisən sən?"
Dedi: "Yaxşı düşməz mənimçin artıq,
Mən özüm məğz olam, o isə qabıq.
Mən dostun örtüsü olsam da ancaq,
Xoşdur o məğz üstdə bir qabıq olmaq".
Deyib, o yerlərdə tutmadı qərar,
Gah yolla gedirdi, gah yoldan kənar.
O, aşiqlər kimi dilində qəzəl
Gəzirdi bir təbib, bir mehriban əl.
İnsan adətindən əl götürərək,
İpini qırmışdı o, vəhşilər tək.
Çöl vəhşisi kimi o, zaman-zaman
Yeyib yaşayırdı yaşıl otlardan.
O, tordan, vəhşidən qorxmurdu bir dəm,
Vəhşilər olmuşdu Məcnuna həmdəm:
Ona yetişməsin deyə bir zaval,
Keşikdə durardı şir ilə maral.
Çöldə nə qədər ki, vəhşilər vardı,
Onun qulluğunda hazır durardı.
Aslanı, maralı, tülkünü, qurdu
Yığıb yol üstündə ordugah qurdu.
Hamsı qulluğunda durmuşdu sayaq,
O da şah olmuşdu Süleyman sayaq.
Şahin qanadından günlüyü vardı,
Nəşinə qaraquş kölgə salardı.
O qədər böyükdü ondakı şahlıq,
Vəhşilər vəhşətdən çıxmışdı artıq.
Qoyun qurd belinə yatıb qalırdı,
Maral şir üstünə ayaq alırdı.
Düzəlmişdi itlə dovşan arası,
Şir südü əmirdi ahu balası.
Məcnun yol gedirdi əlində canı.
Vəhşiylə dolmuşdu onun dörd yanı.
Yatacağı yeri tülkü görərdi,
Ona quyruğuyla yer süpürərdi.
Ahu sığallardı yanaqlarını,
Qoynuna alardı ayaqlarını.
Onun cüyür kimi həmdəmi vardı,
Maral sağrısına o, baş qoyardı.
Başının üstündə şir diz çökərək,
Keşikçi durmuşdu qılınc çəkərək.
Canavar olmuşdu ona pasiban,
Canını edərdi yolunda qurban.
Vəhşidən doğulmuş yırtıcı pələng
Öz təbiətini eyləmişdi tərk.
Çöl heyvanlarından iki-üç qatar
Onun ətrafında tutmuşdu qərar.
Vəhşilər içində tək oturmuşdu.
Elə bil, qoşunlu bir şah durmuşdu.
Qorxaraq ordakı yırtıcılardan,
Onun yaxınına gəlməzdi insan.
İzinsiz gəlsəydi ora bir nəfər,
Didib parçalardı onu vəhşilər.
İzinlə gəlsəydi yanına hər kəs,
Vəhşi heyvanlardan çıxmazdı bir səs,
İstər qohum olsun, istərsə tanış
Yaxına gəlməzdi izin almamış.
Gedirdi vəhşilər yanınca hər an,
Sanki sürüsüylə gedirdi çoban.
Vəhşilər mülkündə tutmuşdu qərar,
Vəhşiylə dost olan, vəhşi də olar.
Yanına ahular çox toplanardı,
Qəribə, çox şıltaq bir ahu vardı:
Oynağan və zirək bir ahuydu bu,
Sağrısı çox hamvar, ucaydı boynu.
O çox xoş gələrdi bizim Məcnuna,
Ayrıca bir qayğı bəslərdi ona.
Yanına çəkərək o yoldaşını,
Tutub sığallardı onun başını.
Hər gün o gözləri öpməyi vardı,
O gözlər Leylini xatırladardı.
Camaat qalmışdı bu işə heyran,
Onun vəhşilərlə dost olmağından.
Kimin ki, sövdası, eşqi solmazdı,
Məcnunu görməmiş sakit olmazdı.
Hər gün bir diyardan gələn yolçular
Onun ətrafında tutardı qərar.
Tutduğu orucu sındırsın, deyə,
Yeməklər gələrdi ona hədiyyə.
Xeyməgah quraraq şir dərisindən,
İgidlər qəlbini üzərdi bilsən.
Yemi vəhşilərə paylardı bütün,
Özüsə bir tikə yeyərdi hər gün.
Vəhşi heyvanlara o, il uzunu
O qədər verdi ki, öz ruzusunu,
Ruzi verən bilib onu hər heyvan,
Səcdəyə durardı gördüyü zaman.
Ondan ayrılmazdı bir dəm vəhşilər,
Gəlib yem alardı hər axşam, səhər.
Bir eli aldadar verilən ehsan,
Ehsana qul olar hər azad insan.
Hekayə (Qədimdə belə bir rəvayət varmış)
Qədimdə belə bir rəvayət varmış
Ki, Mərv ölkəsində bir şah yaşarmış.
Bir neçə köpəyi zəncirləyərək,
Bəndlərdə saxlardı onları div tək.
İtlərdə əjdaha qüvvəti vardı,
Dəvənin boynunu qopararlardı.
Acıqlanan zaman şah bir nəfərə,
Atarmış yazığı quduz itlərə.
Şahın qəzəbinə düşsəydi hər kəs,
Köpəklər dağıdıb yeyərdi dinməz.
Şahın yaxın olan adamlarından
Ağıllı, kamallı bir nəfər cavan
Qorxdu ki, dostları qıran bu cəllad
Günlərin birində olsun ona yad,
Onun ahusunu öz vərdişiylə
Sınaqdan keçirsin köpək dişiylə.
İtlərdən qorxaraq, min həyəcanla
O gedib dostlaşdı it saxlayanla.
İtlərin yanına gəlcək hər kərə,
Bir qoyun atardı vəhşi itlərə.
Bu yolda bəsləndi, saxlandı itlər,
O gəncdə qalmadı qorxudan əsər.
O açıq əllini görən hər köpək
Ona qul olmuşdu, boyun bükərək.
Bir gün, acıqlandı şah o cavana,
Üzünü, gözünü turşutdu ona.
Cəllada əmr etdi haman zülümkar:
"Bu gənci bu saat itlərə apar!"
O itməcazlılar itlik etdilər,
İt pay qapan kimi alıb getdilər.
Gəncin əl-qolunu bağlayıb haman,
İtlərə atdılar onu kənardan.
O dəmirpəncəli, o pələng itlər
Əvvəlcə cavana hücum etdilər.
Ancaq, tanıyınca baxıb durdular,
Quyruq bulayaraq boyun burdular.
Hamsı yerə yatdı üzləri üstə,
Yatdılar baş qoyub dizləri üstə.
Gəncə dayə kimi oldular, bilsən.
Bir gün gəlib keçdi bunun üstündən,
Üzünü göstərdi ağ səhər yenə,
Boyandı üfüqlər qızıl rənginə.
Şah peşiman oldu öz tutduğundan,
Yaxın nədimlərə söylədi bu an
"Dünən o günahsız ahucuğu mən
Səhv edib itlərə verdim əlimdən.
Bir baxın, görün ki, o quduz itlər
Gəncin vücudundan qoydumu əsər?"
İtləri saxlayan gəldi çaparaq,
Dedi ki: "Ey şahım, sən sirrə bir bax,
Bu gənc - insan deyil, mələkdir, mələk.
Onu sayəsində saxlayır fələk.
Qalx, gəl, bir ondakı işığa bax sən,
Tanrı sənətini bəlkə görəsən.
İtlərin ağzında sağ oturmuşdur.
Onların ağzına möhür vurmuşdur.
O əjdahaüzlü canavar itlər
Onun tükünə də verməmiş zərər".
Şah əmr eylədi ki: "Dayanmaq olmaz,
O əldən getmişi tez edin xilas".
İtlərin yanından, yol məmurları
Gənci gətirdilər saraya sarı.
Şah heyran qaldı ki, o igid cavan
Necə can qorumuş o quduzlardan.
Ağlaya-ağlaya göz yaşı tökdü,
Ondan üzr istəyib, diz üstə çökdü.
Dedi ki: "Aç, söylə sən, ey qəhrəman,
Necə can qurtardın o quduzlardan".
Gənc dedi: "Əvvəlcə çəkinib səndən,
Tikələr atmışdım o itlərə mən.
Etdiyim yaxşılıq getmədi hədər,
İtlər öz ağzını möhürlədilər.
Lakin qulluq etdim düz on il sənə,
Axırda bu cürə haq verdin mənə.
Sən məni itlərə atdınsa əgər,
Yaxşı ki, dost yeyən deyilmiş itlər.
Dostluğu səndə yox, itdə gördüm mən,
İt bilən hörməti ayaqladın sən.
İt sənə dost olar, bir sümük atsan,
Namərd qədir bilməz, olsan da qurban".
Şah heyran qaldı ki, bu nə hekmətdir,
Bildi ki, səadət - insaniyyətdir.
Qəflət yuxusundan ayıldı birdən,
Əl çəkdi itlikdən, itpərəstlikdən.
Bunu söyləməkdən bir məqsədim var:
Səxavət qələdir, o, can qoruyar.
Məcnun bəslədikcə o heyvanları,
Çəkdi dövrəsinə bir can hasarı.
Hasar ətrafında gəzən hər heyvan
Məcnunun işinə yarardı hər an.
Bir yerdə dursa da, qalxsa da əgər,
Yanından getməzdi dostu vəhşilər.
Məcnuna bənzəsən insanlıqda sən.
Dünyada nə qüssə, nə dərd çəkərsən.
Xəlifə də yesə süfrəndə nemət.
Yeməyi səndənsə, qulundur, əlbət.
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/nizami-leyli-ve-mecnun-33
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
Fridun öz yanınca alıb iki-üç nəfər,Çölə gəzməyə çıxdı dostlar ilə bir səhər.
Sirlər xəzinəsi, fəsil 34Vücudundan çox əvvəl yarananlar, doğrusu,İçməmişkən bir damla səxa dənizindən su,
Sirlər xəzinəsi, fəsil 35Keçmişlərdə Yəməndə bir meyvəsatan vardı,Bir tülkücüyəz onun malını qoruyardı.
Sirlər xəzinəsi, fəsil 36Ey vüsal gecəsinin ən möhtəşəm heykəli,Ey səhər bayrağından daha yüngül, kölgəli!
Başqa şairlərin şeirləri
Ərş üzündə pərvaz edən buludlar,Gözlərim oxşatdı ay ağa səni.
Mah Olan YerdəDoğarmı ay u gün göydəYüzün tək mah olan yerdə
Başına döndüyümSən gedəli üzüm-gözüm gülmüyorMəndə yoxdur hal, başına döndüyüm
KəməndTa müənbər kakilin xurşidə salmışdır kəməndBağlamışdır boynumu zənciri-zülfün bənd-bənd