Xosrov və Şirin, fəsil 113
Məsnəvi nədir?
Məsnəvi: hər beyti öz qafiyəsi ilə gələn uzun nəzm, adətən dastan və ya hekayə.
چو صبح از خواب نوشین سر برآوردهلاک جان شیرین بر سر آورد
سیاهی از حبش کافور میبردشد اندر نیمهره کافوردان خرد
ز قلعه زنگییی در ماه میدیدچو مه در قلعه شد زنگی بخندید
بفرمودش به رسم شهریاریکیانی مهدی از عود قماری
گرفته مهد را در تخته زربر آموده به مروارید و گوهر
به آیین ملوک پارسی عهدبخوابانید خسرو را در آن مهد
نهاد آن مهد را بر دوش شاهانبه مشهد برد وقت صبحگاهان
جهانداران شده یکسر پیادهبه گرداگرد آن مهد ایستاده
قلم ز انگشت رفته باربد رابریده چون قلم انگشت خود را
بزرگامید خُرد امید گشتهبه لرزانی چو برگِ بید گشته
به آواز ضغیف افغان برآوردکه ما را مرگ شاه از جان برآورد
پناه و پشت شاهان عجم کو؟سپهسالار و شمشیر و علَم کو؟
کجا کان خسروِ دنیاش خوانند؟گهی پرویز و گه کسراش خوانند
چو در راه رحیل آمد رواروچه جمشید و چه کسری و چه خسرو
گشاده سر کنیزان و غلامانچو سروی در میان شیرین خرامان
نهاده گوهرآگین حلقه در گوشفکنده حلقههای زلف بر دوش
کشیده سرمهها در نرگس مستعروسانه نگار افکنده بر دست
پرندی زرد چون خورشید بر سرحریری سرخ چون ناهید در بر
پسِ مهدِ مَلِک سرمست میشدکسی کان فتنه دید از دست میشد
گشاده پای در میدانِ عهدشگرفته رقص در پایانِ مهدش
گمان افتاد هر کس را که شیرینز بهر مرگ خسرو نیست غمگین
همان شیرویه را نیز این گمان بودکه شیرین را بر او دل مهربان بود
همه ره پایکوبان میشد آن ماهبدینسان تا به گنبدخانه شاه
پس او در غلامان و کنیزانز نرگس بر سمن سیمابریزان
چو مهد شاه در گنبد نهادندبزرگان روی در روی ایستادند
میان دربست شیرین پیش موبدبه فراشی درون آمد به گنبد
در گنبد به روی خلق در بستسوی مهد ملک شد دشنه در دست
جگرگاه ملک را مهر برداشتببوسید آن دهن کاو بر جگر داشت
بدان آیین که دید آن زخم را ریشهمانجا دشنهای زد بر تن خویش
به خون گرم شست آن خوابگه راجراحت تازه کرد اندام شه را
پس آورد آنگهی شه را در آغوشلبش بر لب نهاد و دوش بر دوش
به نیروی بلند، آواز برداشتچنان کان قوم از آوازش خبر داشت
که جان با جان و تن با تن بپیوستتن از دوری و جان از داوری رست
به بزم خسرو آن شمع جهانتابمبارک باد شیرین را شکر خواب
به آمرزش رساد آن آشناییکه چون اینجا رسد گوید دعایی
کهالهی تازه دار این خاکدان رابیامرز این دو یار مهربان را
زهی شیرین و شیرینمردن اوزهی جان دادن و جان بردن او
چنین واجب کند در عشق مردنبه جانان جان چنین باید سپردن
نه هر کهاو زن بوَد، نامرد باشدزن آن مرد است که او بیدرد باشد
بسا رعنا زنا کهاو شیرمرد استبسا دیبا که شیرش در نورد است
غباری بر دمید از راه بیدادشبیخون کرد بر نسرین و شمشاد
بر آمد ابری از دریای اندوهفرو بارید سیلی کوه تا کوه
ز روی دشت بادی تند برخاستهوا را کرد با خاک زمین راست
بزرگان چون شدند آگه ازین رازبرآوردند حالی یکسر آواز
که احسنت ای زمان و ای زمین زِهعروسان را به دامادان چنین ده
چو باشد مطرب زنگی و روسینشاید کرد ازین بهتر عروسی
دو صاحبتاج را همتخت کردنددرِ گنبد بر ایشان سخت کردند
وز آنجا باز پس گشتند غمناکنوشتند این مثل بر لوح آن خاک
که جز شیرین که در خاک درشت استکسی از بهر کس خود را نکشته است
منه دل بر جهان کاین سردْ ناکسوفا داری نخواهد کرد با کس
چه بخشد مرد را این سفله ایام؟که یک یک باز نستاند سرانجام؟
به صد نوبت دهد جانی به آغازبه یک نوبت ستاند عاقبت باز
چو بر پایی طلسمی پیچ پیچیچو افتادی شکستی هیچ هیچی
درین چنبر که محکم شهربندیستنشان ده گردنی کهاو بیکمندیست!
نه با چنبر توان پرواز کردننه بتوان بند چنبر باز کردن
درین چنبر، گشایش چون نماییم؟چو نگشادهست کس، ما چون گشاییم؟
همان به کاندرین خاک خطرناکز جور خاک بنشینیم بر خاک
بگرییم از برای خویش یکبارکه بر ما کم کسی گرید چو ما زار
شنیدهستم که افلاطون شب و روزبه گریه داشتی چشم جهانسوز
بپرسیدند ازو کاین گریه از چیست؟بگفتا چشمِ کس بیهوده نگریست
از آن گریم که جسم و جانِ دمسازبه هم خو کردهاند از دیرگه باز
جدا خواهند گشت از آشناییهمیگریم بدان روز جدایی
رهی خواهی شدن کان ره درازستبه بیبرگی مشو، بیبرگ و سازست
به پایِ جان توانی شد بر افلاکرها کن شهربند خاک بر خاک
مگو «بر بام گردون چون توان رفت؟»توان رفت ار ز خود بیرون توان رفت
بپرس از عقل دوراندیش گستاخکه «چون شاید شدن بر بام این کاخ؟»
چنان کهز عقل فتوی میستانیعلَم برکش بر این کاخ کیانی
خِرد شیخالشیوخ رایِ تو بسازو پرس آنچه میپرسی نه از کس
سخن کهز قول آن پیر کهن نیستبرِ پیران وبال است، آن سخن نیست
خرد پای و طبیعت بندِ پایستنفَس یکیک چو سوهان بندسایست
بدین زرینحصار آن شد برومندکه از خود برگرفت این آهنینبند
چو این خصمان که از یارت برآرندبر آن کارند که از کارت برآرند
ازین خرمن مخور یک دانه گاوَرسبر او میلرز و بر خود نیز میترس
چو عیسی خر برون بر زین تنی چندبمان در پای گاوان خرمنی چند
ازین نُه گاوپشت ِ آدمیخواربُنه بر پشت گاو افکن زمینوار
اگر زُهره شوی چون بازکاویدرین خرپشته هم بر پشت گاوی
بسا تشنه که بر پندار بهبودفریب شورهای کردش نمکسود
بسا حاجی که خود را ز اشتر انداختکه تلخک را ز ترشک باز نشناخت
حصار چرخ چون زندانسراییستکمر در بسته گِردش اژدهاییست
چگونه تلخ نبوَد عیشِ آن مرد؟که دَم با اژدهایی بایدش کرد
چو بهمن زین شبستان رخت بربندحریفی کردنت با اژدها چند؟
گرت خود نیست سودی زین جدایینه آخر ز اژدها یابی رهایی ؟!
چه داری دوست آنکش وقتِ مردن؟به دشمنتر کسی باید سپردن
به حرمت شو کزین دیر مسیلیشود عیسی به حرمت خر به سیلی
سلامت بایدت؟ کس را میازارکه بد را در عوض تیز است بازار
از آن جنبش که در نشوِ نبات استدرختان را و مرغان را حیات است
درختافکن بوَد کمزندگانیبه درویشی کشد نخجیربانی
علَم بفکن که عالم تنگنایستعنان درکش که مَرکب لنگپایست
نفس بردار ازین نایِ گلو تنگگره بگشای ازین پایِ کهن لنگ
به ملکی در چه باید ساختن جای؟که غل بر گردن است و بند بر پای
ازین هستی که یابد نیستی زودبباید شد به هست و نیست خشنود
ز مال و ملک و فرزند و زن و زورهمه هستند همراه تو تا گور
روَند این همرهانْ غمناک با تونیاید هیچ کس در خاک با تو
رفیقانت همه بدساز گردندز تو هر یک به راهی باز گردند
به مرگ و زندگی در خواب و مستیتویی با خویشتن هر جا که هستی
ازین مشتی خیالِ کاروانزنعنان بِستان علَم بر آسمان زن
خلاف آن شد که در هر کارگاهیمخالف دید خواهی بارگاهی
نفس کاو بر سپهر آهنگ داردز لب تا ناف میدان تنگ دارد
بده گر عاقلی پرواز خود راکه کُشتند از تو بِهْ صد بار صد را
زمین کز خون ما باکی نداردبه بادش ده که جز خاکی ندارد
دلا منشین که یاران برنشستندبنه بر بند که ایشان رخت بستند
درین کشتی چو نتوان دیر ماندنبباید رخت بر دریا فشاندن
درین دریا سر از غم بر میاورفرو خور غوطه و دم بر میاور
بدین خوبیجمالی کهآدمی راستاگر بر آسمان باشد زمی راست
بفرساید زمین و بشکند سنگنمانَد کس درین پیغوله تنگ
پی غولان درین پیغوله بگذارفرشته شو قدم زین فرش بردار
جوانمردان که در دل جنگ بستندبه جان و دل ز جان آهنگ رستند
ز جانکندن کسی جان بُرد خواهدکه پیش از دادنِ جان مُرد خواهد
نمانی گر به ماندن خو بگیریبمیران خویشتن را تا نمیری
بسا پیکر که گفتی آهنین استبه صد زاری کنون زیرِ زمین است
گر اندام زمین را باز جوییهمه خاک زمین بودند گویی
کجا جمشید و افریدون و ضحاک ؟همه در خاک رفتند ای خوشا خاک
جگرها بین که در خوناب خاک استندانم کاین چه دریای هلاک است
که دیدی کآمد اینجا کوسِ پیلش؟که برنامد ز پی بانگِ رحیلش؟
اگر در خاک شد خاکی ستم نیستسرانجام وجود الا عدم نیست
جهان بین تا چه آسان میکند مستفلک بین تا چه خرم میزند دست
نظامی بس کن این گفتار خاموشچه گویی با جهانی پنبه در گوش؟!
شکایتهای عالم چند گویی؟بپوش این گریه را در خندهرویی
چه پیش آرد زمان کان در نگردد؟چه افرازد زمین کان بر نگردد؟
درختی را که بینی تازه بیخشکند روزی ز خشکی چار میخش
بهاری را کند گیتیفروزیبه بادش بر دهد ناگاه روزی
دهد بستاند و عاری نداردبجز داد و ستد کاری ندارد
جنایتهای این نُه شیشه تنگهمه در شیشه کن بر شیشه زن سنگ
مگر در پایِ دورِ گرمکینهشکسته گردد این سبز آبگینه
بده دنیا مکن کز بهر هیچتدهد این چرخ پیچاپیچ پیچت
ز خود بگذر که با این چار پیوندنشاید رست ازین هفت آهنینبند
گل و سنگ است این ویرانه منزلدرو ما را دو دست و پای در گل
درین سنگ و درین گِل مرد فرهنگنه گِل بر گِل نهد نه سنگ بر سنگ
Şirin yuxusundan ayıldı səhərYeni təhlükədən verildi xəbər.
Həbəş qayıdarkən HəbəşistandanKafur qabı sındı yolda bu zaman.
Qaladan baxırdı bir zənci aya,O güldü, girərkən ay bu qalaya.
Bir tabut qurulsun! - Əmr etdi Şirin, -Şahənşaha layiq, bəzəkli, zəngin!
Tutulsun o tabut gümüşə, zərə,Çoxlu mirvariyə, saysız gövhərə!"
Kəyan qaydasınca saxlayıb ayin,Xosrovu qoydurdu tabuta Şirin.
O gün basdırmağa verildi qərar:Səhərdən şəhidi dəfn etsin şahlar.
Cahangirlər olub piyadə yeksər,Tabut dövrəsində səf çəkmişdilər.
Barbədin əlləri tutmurdu qələm,Öz barmaqlarını etmişdi qələm.
Büzürgümid oldu ümidsiz artıq,Söyüd yarpağıtək əsirdi yazıq.
Zəif, acı səslə edirdi fəryad:Etdin könlümüzün evini bərbad?
Əcəm şahlarının dayağı hanı?O kəskin qılıncı, bayrağı hanı?
Dünyanın Xosrovu nə oldu, heyhat!..Hanı Kəsra, Pərviz, hanı o büsat?..
Köç başlayan zaman qarışar ara,Tanınmaz nə Pərviz, nə Xosrov, Kəsra.
Kənizlər, qulamlar baş açıq, nalan,Ortada sərvtək Şirin xuraman.
Sərxoş nərgizləri qara sürməli,Təzə gəlin kimi xınalı əli.
Bir gövhər tənəsi sırğa yerində,Saçının halqası çiyinlərində.
Bir örtüyü vardı sarı nahidtək,Əynində günəştək qırmızı ipək.
Tabutun dalınca sərməst gedirdi,O fitnəni görən fəryad edirdi.
Qırmayıb Xosrovla olan ilqarı,Xuraman gedirdi bütün yolları.
Hər görən deyirdi: "Şirin sevinir,Əsla qəmgin deyil, o fərəhlidir."
Şiruyə deyirdi: yaxın bir zamanŞirin olar ona qəlbən mehriban.
Şirin sərxoş kimi yolu gedirdi,Şah sərdabəsinə eləcə girdi.
Tabutu günbədə qoyub böyüklərÜz-üzə durdular sırada yer-yer.
Möbidlə danışıb son vida üçünGirdi məqbərənin içinə Şirin.
Qapını bağladı, qoy görməsinlər,Yanaşdı tabuta əlində xəncər.
Götürdü örtüyü, tapdı yaranı,Əyildi bir dəfə öpdü yaranı.
Yaranın yerini öyrənən pəriO yerdən döşünə vurdu xəncəri.
Yatağı doldurdu isti, al qanı,Təzələdi şahda köhnə yaranı.
Şahı qucaqlayıb düşdü yatağa,Döş-döşə dayandı, dodaq-dodağa.
Sonradan ucaltdı öz naləsini,Camaat eşitdi onun səsini:
"Qovuşdu tənə tən, yetdi cana can,Aradan yox oldu işgəncə, hicran."
Xosrov məclisində yatan şəkərəXoş olsun bu şirin yuxu yüz kərə!
Allaha xoş gələr hər mömin bəndəBir dua edərsə bura gələndə.
Desin: tanrım, əfv et o aşiqləri,Bir cənnətə dönsün onların yeri!
Alqış bu ölümə, əhsən Şirinə!Öldürən Şirinə, ölən Şirinə!
Məhəbbət yolunda ölüm budur, bax,Canana belədir canı tapşırmaq.
Bil ki, namərd olmaz hər qadın olan.Dərd çəkməyən kişi pisdir qadından
Çox gözəl arvad var, mərdlikdə bir şir,Çox ipək içində şirlər gizlənir.
Zülmün yollarında bir toz ucaldı,Şümşada, nəsrinə vəlvələ saldı.
Qəmin dəryasından bir bulud qalxdı,Dağlarda dağ kimi gur sellər axdı.
Havanı, torpağı birləşdirərəkÇöllərin üstündən keçdi sərt külək.
Böyüklər bu sirdən tutanda xəbərBaşlarına vurub nalə çəkdilər.
Çox sağ ol, ey dünya, ey dövran, əhsən,Gəlini damada belə yetir sən!
Dünyada nə qədər rus var, zənci varBundan daha yaxşı toy etməz onlar.
Bir taxta oturdu iki tacvər,Məqbəri bağlayıb geri döndülər.
Məzarı tərk etdi o qəmli karvan,Bu sözü yazdılar qayıdan zaman:
"Bu Şirindən başqa kimsə dünyadaÖzünü bir kəsə etməmiş fəda..."
Dünyaya güvənmə, bu sərt nakişiHeç vəfa eyləməz, düzəltməz işi.
Hər nə vermişdirsə əvvəl insanaGeri alar bir-bir alçaq zamana.
Sənə yüz dəfəyə can versə, bir günBir dəfədə alar, aparar bütün.
Mürəkkəb tilsimsən ayaq üstə sən,Yıxılıb sınınca artıq bir heçsən.
Bu çənbər altında yaşayırkən biz,Göstər, hansı boyun qalmış kəməndsiz?
Nə uçmaq mümkündür üstündə çənbər,Nə onun bəndini aça bilərlər.
Bizlər bu çənbərdən necə qurtaraq,Heç kəs açmamışdır, aşılmaz bu dağ.
Qorxulu torpaqdır, yaxşısı budur,Torpağın zülmündən torpaqla otur.
İndi özümüzçün ağlayaq bir az,Bir kimsə bizimçün belə ağlamaz.
Deyirlər Əflatun hey səhər-axşamGöz yaşı tökərmiş, ağlarmış müdam.
Ondan soruşdular: "Nə ahü zardır?"Dedi: "Ağlayanın bir dərdi vardır.
Ağlayıram, çünki bu bədən, bu canÇoxdan bir-birinə olub mehriban.
Bir gün qırılacaq bu aşinalıq,Ona ağlayıram bu gün mən yazıq.."
Bir yol gedəcəksən - sonsuz biyaban,Azuqəsiz çıxma bu yola, aman!
Canın ayağıyla fələklərə qalx,Torpaq zindanını torpağa burax.
Demə necə gedim fələklərə mən,Özünü unutsan gedə bilərsən.
Ağıldan soruş ki, mən bu eyvanaHansı yolla gedim, hansı sahmana?
Qoy göstəriş versin o ağlın sənə,Sən də sanc bayrağı Kəyan qəsrinə.
Ağlın olsun sənə hər işdə rəhbər.Hər şeyi ondan sor, o deyən yetər
Ağıl deməyən söz bir xoş xəyaldır.Qocalar yanında o söz vəbaldır.
Ağıl bir ayaqdır, təbiət zəncir,Hər nəfəs suvantək zəncir yeyəndir.
Bu dəmir zənciri qırarsa hər kəsBu qızıl qalada məğlub edilməz.
Artıq darı yemə sən bu xırmandan,Ona qənaət et, öz halına yan.
İsatək eşşəyi çıxar bir yerə,Bir neçə xırmanı ver öküzlərə.
Susuzluqdan öldü nə qədər susuz,Ona su göründü şoranlıqda duz.
Turşənglə təlxəki seçməyən hacıÖldü, tapılmadı dərdə əlacı.
Öküz bürcünə bax sən bir diqqətlə.Yükünü yer kimi öküzlə yüklə.
Mənzilin öküzdür, olsan da Zöhrə,Öküz üstündəsən getsən hər yerə.
Bir zindan evidir bu fələk - hasar,Dövrəsində yatmış bir əjdəha var.
Qalmaq əjdəhayla nəfəs-nəfəsəQəmginlik gətirər, əlbət, hər kəsə.
Əjdəhayla dostluq olmaz bu qədər,Bəhmən kimi burda yaşadım, yetər.
Ölməkdən bəlkə də bir fayda olmaz,Yeddi əjdəhadan olarsan xilas.
Nə dözüb qalırsan bu viran kənddə,Boynun zəncirdədir, ayağın bənddə.
Bir şey ki, öləndə düşmənə qalar,Onu bəzəməyin nə mənası var?
Bu sel axınından qurtar hörmətlə,İsaya ehtiram, eşşəyə sillə!
Yamanlıq etməkdən uzaq ol, uzaq,Pisliyin əvəzi pislikdir ancaq.
Ağaca, quşlara dirilik verənGöyərən nəbatı heç unutma sən.
Ağacı yıxanlar tez yıxılarlar,Ovçunun axırı dilənçi olar.
Bayrağını sal ki, azdır həyatın,Cilovunu çək ki, axsaqdır atın.
Məzara qədərdir bütün bu dövlət,Övlad, qadın, bu mülk, bu mal, bu qüdrət.
Səninçün qəmlənər bəlkə də hər kəs,Lakin o səninlə torpağa girməz.
Yaxşı bir şey görməz dostlardan ürək.Hərəsi bir yolla üz döndərəcək.
Yuxulu, ya sərxoş, ya ölü, ya sağHər yerdə özünlə özünsən ancaq,
İşin tərsi budur: getdiyin zamanBaşqa bargahlara rast olacaqsan.
Yerdə qalsın bütün dünya malları,Qaldır bayrağını göylərə sarı.
Sənə bu gün "dost, dost" deyən az deyil.Sabah məhv edərlər onlar səni, bil.
At o qırıq neyi, ondan uzaq qaç,Bu köhnə axsaqdan düyünləri aç!
Varlıq ki tezliklə məhv olacaqmış.Onun var-yoxuna razı ol, alış!..
Ey ürək, yubanma, yoldaşlar gedir,Yükünü tez bağla, bu qəflət nədir?
Bu həyat gəmisi məhkumdur batsın,Gərək hər kəs yükü dəryaya atsın.
Bu dəryada qüssə, qəm yada salma,Cum dərinliklərinə, nəfəs də alma.
Göbəkdən dodağa dar bir boru var,Yoxsa səsin yerdən göylərə qalxar.
Nə qədər sevimli olsa da bəşər,Göylərə qalxsa da torpağa enər.
Yer çökər, daş sınar, keçər payız, yaz,Bu dar mağarada bir kimsə qalmaz.
Şeytanlar ardınca gəzmə bu vaxtda,Mələk ol, görünmə bu xeyməgahda.
O mərd adamlar ki, qoşar savaşa,Can qayğısı çəkməz heç başdan-başa.
Can vermədən əvvəl hər kim ölərsə,Can vermək əzabı yoxdur o şəxsə.
Həyatı sevməklə sanma qalarsan,Nəfsini öldürsən, ölməz olarsan.
Çox bədən deyirdi: "Dəmirəm, dəmir",İndi torpaqdadır, heç bir şey demir.
Yerin sinəsini yarasan əgər,İnsan bədənidir içi sərasər.
Nə oldu Firidun, Zöhhak və Cəmşid?Hamı torpaqdadır, ey aqil, eşit!
Bu qanlı torpaqda ciyərlərə bax!Ölüm dəryasıdır sanki bu torpaq.
De, kimin ucaldı fil təntənəsi,Dalınca gəlmədi: "Tez ol, köç" səsi?
Torpaqdan yaranan olursa torpaq,Nə qəm, axır mənzil yoxluq olacaq.
Nə versə zəmanə alacaq geri,Düşər bu torpağın yüksəltdikləri.
Gör necə məst edir dünya insanı,Fələk tez əl çalır əcəl zamanı.
Nizami, sakit ol! Nə fayda vardır?Bu qoca dünyanın qulağı kardır.
Şikayət eləyib vurma başına,Gülüşdən pərdə çək bu göz yaşına.
Körpə ağac görsən, diqqətlə düşün,Çarxıma yarayar nəhayət bir gün.
Zəmanə yetirsə bir gözəl çiçək,Əmin ol, qəflətən yelə verəcək.
Alar verdiyini, heç arı yoxdur,Bu alverdən başqa şüarı yoxdur.
Bu doqquz şüşənin cinayətiniDaşa çal, parçala rəzalətini.
Onda ayağını şüşə kəsərək,Qalsın gərdişindən bəlkə bu fələk.
Dünya bir dolaşıq düyündür, düyün,Ondan uzaqlaş, get, azalsın yükün.
Özündən keç, bil ki, bu dörd ünsürləYeddi dəmir bənddən çıxmazsan çölə.
Daşdan, palçıqdandır xəraba dünya,Hava könüllərdə, gil ayaqlarda.
Bu daşda, bu gildə yaşayan aqilDaş üstə daş qoymaz, gil üstünə gil.
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/nizami-xosrov-ve-sirin-113
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
Bir gün Yəzdigirdi eyləyib agah,Dedilər ki: "Oğlun igid Bəhram şah
Yeddi gözəl, fəsil 15Ey söz düyümləyən cadugər, yetər,Bu keçmiş sözlərdən gəl vermə xəbər!
Yeddi gözəl, fəsil 16Məktubun başlanğıc sözü bismillah,Ağzına fəzliylə rəhbərdir Allah.
Yeddi gözəl, fəsil 17Məktubu oxuyan eylədi tamam,Coşdu, ildırımtək, od saçdı Bəhram.