Xosrov və Şirin, fəsil 113
Məsnəvi nədir?
Məsnəvi: hər beyti öz qafiyəsi ilə gələn uzun nəzm, adətən dastan və ya hekayə.
چو صبح از خواب نوشین سر برآوردهلاک جان شیرین بر سر آورد
سیاهی از حبش کافور میبردشد اندر نیمهره کافوردان خرد
ز قلعه زنگییی در ماه میدیدچو مه در قلعه شد زنگی بخندید
بفرمودش به رسم شهریاریکیانی مهدی از عود قماری
گرفته مهد را در تخته زربر آموده به مروارید و گوهر
به آیین ملوک پارسی عهدبخوابانید خسرو را در آن مهد
نهاد آن مهد را بر دوش شاهانبه مشهد برد وقت صبحگاهان
جهانداران شده یکسر پیادهبه گرداگرد آن مهد ایستاده
قلم ز انگشت رفته باربد رابریده چون قلم انگشت خود را
بزرگامید خُرد امید گشتهبه لرزانی چو برگِ بید گشته
به آواز ضغیف افغان برآوردکه ما را مرگ شاه از جان برآورد
پناه و پشت شاهان عجم کو؟سپهسالار و شمشیر و علَم کو؟
کجا کان خسروِ دنیاش خوانند؟گهی پرویز و گه کسراش خوانند
چو در راه رحیل آمد رواروچه جمشید و چه کسری و چه خسرو
گشاده سر کنیزان و غلامانچو سروی در میان شیرین خرامان
نهاده گوهرآگین حلقه در گوشفکنده حلقههای زلف بر دوش
کشیده سرمهها در نرگس مستعروسانه نگار افکنده بر دست
پرندی زرد چون خورشید بر سرحریری سرخ چون ناهید در بر
پسِ مهدِ مَلِک سرمست میشدکسی کان فتنه دید از دست میشد
گشاده پای در میدانِ عهدشگرفته رقص در پایانِ مهدش
گمان افتاد هر کس را که شیرینز بهر مرگ خسرو نیست غمگین
همان شیرویه را نیز این گمان بودکه شیرین را بر او دل مهربان بود
همه ره پایکوبان میشد آن ماهبدینسان تا به گنبدخانه شاه
پس او در غلامان و کنیزانز نرگس بر سمن سیمابریزان
چو مهد شاه در گنبد نهادندبزرگان روی در روی ایستادند
میان دربست شیرین پیش موبدبه فراشی درون آمد به گنبد
در گنبد به روی خلق در بستسوی مهد ملک شد دشنه در دست
جگرگاه ملک را مهر برداشتببوسید آن دهن کاو بر جگر داشت
بدان آیین که دید آن زخم را ریشهمانجا دشنهای زد بر تن خویش
به خون گرم شست آن خوابگه راجراحت تازه کرد اندام شه را
پس آورد آنگهی شه را در آغوشلبش بر لب نهاد و دوش بر دوش
به نیروی بلند، آواز برداشتچنان کان قوم از آوازش خبر داشت
که جان با جان و تن با تن بپیوستتن از دوری و جان از داوری رست
به بزم خسرو آن شمع جهانتابمبارک باد شیرین را شکر خواب
به آمرزش رساد آن آشناییکه چون اینجا رسد گوید دعایی
کهالهی تازه دار این خاکدان رابیامرز این دو یار مهربان را
زهی شیرین و شیرینمردن اوزهی جان دادن و جان بردن او
چنین واجب کند در عشق مردنبه جانان جان چنین باید سپردن
نه هر کهاو زن بوَد، نامرد باشدزن آن مرد است که او بیدرد باشد
بسا رعنا زنا کهاو شیرمرد استبسا دیبا که شیرش در نورد است
غباری بر دمید از راه بیدادشبیخون کرد بر نسرین و شمشاد
بر آمد ابری از دریای اندوهفرو بارید سیلی کوه تا کوه
ز روی دشت بادی تند برخاستهوا را کرد با خاک زمین راست
بزرگان چون شدند آگه ازین رازبرآوردند حالی یکسر آواز
که احسنت ای زمان و ای زمین زِهعروسان را به دامادان چنین ده
چو باشد مطرب زنگی و روسینشاید کرد ازین بهتر عروسی
دو صاحبتاج را همتخت کردنددرِ گنبد بر ایشان سخت کردند
وز آنجا باز پس گشتند غمناکنوشتند این مثل بر لوح آن خاک
که جز شیرین که در خاک درشت استکسی از بهر کس خود را نکشته است
منه دل بر جهان کاین سردْ ناکسوفا داری نخواهد کرد با کس
چه بخشد مرد را این سفله ایام؟که یک یک باز نستاند سرانجام؟
به صد نوبت دهد جانی به آغازبه یک نوبت ستاند عاقبت باز
چو بر پایی طلسمی پیچ پیچیچو افتادی شکستی هیچ هیچی
درین چنبر که محکم شهربندیستنشان ده گردنی کهاو بیکمندیست!
نه با چنبر توان پرواز کردننه بتوان بند چنبر باز کردن
درین چنبر، گشایش چون نماییم؟چو نگشادهست کس، ما چون گشاییم؟
همان به کاندرین خاک خطرناکز جور خاک بنشینیم بر خاک
بگرییم از برای خویش یکبارکه بر ما کم کسی گرید چو ما زار
شنیدهستم که افلاطون شب و روزبه گریه داشتی چشم جهانسوز
بپرسیدند ازو کاین گریه از چیست؟بگفتا چشمِ کس بیهوده نگریست
از آن گریم که جسم و جانِ دمسازبه هم خو کردهاند از دیرگه باز
جدا خواهند گشت از آشناییهمیگریم بدان روز جدایی
رهی خواهی شدن کان ره درازستبه بیبرگی مشو، بیبرگ و سازست
به پایِ جان توانی شد بر افلاکرها کن شهربند خاک بر خاک
مگو «بر بام گردون چون توان رفت؟»توان رفت ار ز خود بیرون توان رفت
بپرس از عقل دوراندیش گستاخکه «چون شاید شدن بر بام این کاخ؟»
چنان کهز عقل فتوی میستانیعلَم برکش بر این کاخ کیانی
خِرد شیخالشیوخ رایِ تو بسازو پرس آنچه میپرسی نه از کس
سخن کهز قول آن پیر کهن نیستبرِ پیران وبال است، آن سخن نیست
خرد پای و طبیعت بندِ پایستنفَس یکیک چو سوهان بندسایست
بدین زرینحصار آن شد برومندکه از خود برگرفت این آهنینبند
چو این خصمان که از یارت برآرندبر آن کارند که از کارت برآرند
ازین خرمن مخور یک دانه گاوَرسبر او میلرز و بر خود نیز میترس
چو عیسی خر برون بر زین تنی چندبمان در پای گاوان خرمنی چند
ازین نُه گاوپشت ِ آدمیخواربُنه بر پشت گاو افکن زمینوار
اگر زُهره شوی چون بازکاویدرین خرپشته هم بر پشت گاوی
بسا تشنه که بر پندار بهبودفریب شورهای کردش نمکسود
بسا حاجی که خود را ز اشتر انداختکه تلخک را ز ترشک باز نشناخت
حصار چرخ چون زندانسراییستکمر در بسته گِردش اژدهاییست
چگونه تلخ نبوَد عیشِ آن مرد؟که دَم با اژدهایی بایدش کرد
چو بهمن زین شبستان رخت بربندحریفی کردنت با اژدها چند؟
گرت خود نیست سودی زین جدایینه آخر ز اژدها یابی رهایی ؟!
چه داری دوست آنکش وقتِ مردن؟به دشمنتر کسی باید سپردن
به حرمت شو کزین دیر مسیلیشود عیسی به حرمت خر به سیلی
سلامت بایدت؟ کس را میازارکه بد را در عوض تیز است بازار
از آن جنبش که در نشوِ نبات استدرختان را و مرغان را حیات است
درختافکن بوَد کمزندگانیبه درویشی کشد نخجیربانی
علَم بفکن که عالم تنگنایستعنان درکش که مَرکب لنگپایست
نفس بردار ازین نایِ گلو تنگگره بگشای ازین پایِ کهن لنگ
به ملکی در چه باید ساختن جای؟که غل بر گردن است و بند بر پای
ازین هستی که یابد نیستی زودبباید شد به هست و نیست خشنود
ز مال و ملک و فرزند و زن و زورهمه هستند همراه تو تا گور
روَند این همرهانْ غمناک با تونیاید هیچ کس در خاک با تو
رفیقانت همه بدساز گردندز تو هر یک به راهی باز گردند
به مرگ و زندگی در خواب و مستیتویی با خویشتن هر جا که هستی
ازین مشتی خیالِ کاروانزنعنان بِستان علَم بر آسمان زن
خلاف آن شد که در هر کارگاهیمخالف دید خواهی بارگاهی
نفس کاو بر سپهر آهنگ داردز لب تا ناف میدان تنگ دارد
بده گر عاقلی پرواز خود راکه کُشتند از تو بِهْ صد بار صد را
زمین کز خون ما باکی نداردبه بادش ده که جز خاکی ندارد
دلا منشین که یاران برنشستندبنه بر بند که ایشان رخت بستند
درین کشتی چو نتوان دیر ماندنبباید رخت بر دریا فشاندن
درین دریا سر از غم بر میاورفرو خور غوطه و دم بر میاور
بدین خوبیجمالی کهآدمی راستاگر بر آسمان باشد زمی راست
بفرساید زمین و بشکند سنگنمانَد کس درین پیغوله تنگ
پی غولان درین پیغوله بگذارفرشته شو قدم زین فرش بردار
جوانمردان که در دل جنگ بستندبه جان و دل ز جان آهنگ رستند
ز جانکندن کسی جان بُرد خواهدکه پیش از دادنِ جان مُرد خواهد
نمانی گر به ماندن خو بگیریبمیران خویشتن را تا نمیری
بسا پیکر که گفتی آهنین استبه صد زاری کنون زیرِ زمین است
گر اندام زمین را باز جوییهمه خاک زمین بودند گویی
کجا جمشید و افریدون و ضحاک ؟همه در خاک رفتند ای خوشا خاک
جگرها بین که در خوناب خاک استندانم کاین چه دریای هلاک است
که دیدی کآمد اینجا کوسِ پیلش؟که برنامد ز پی بانگِ رحیلش؟
اگر در خاک شد خاکی ستم نیستسرانجام وجود الا عدم نیست
جهان بین تا چه آسان میکند مستفلک بین تا چه خرم میزند دست
نظامی بس کن این گفتار خاموشچه گویی با جهانی پنبه در گوش؟!
شکایتهای عالم چند گویی؟بپوش این گریه را در خندهرویی
چه پیش آرد زمان کان در نگردد؟چه افرازد زمین کان بر نگردد؟
درختی را که بینی تازه بیخشکند روزی ز خشکی چار میخش
بهاری را کند گیتیفروزیبه بادش بر دهد ناگاه روزی
دهد بستاند و عاری نداردبجز داد و ستد کاری ندارد
جنایتهای این نُه شیشه تنگهمه در شیشه کن بر شیشه زن سنگ
مگر در پایِ دورِ گرمکینهشکسته گردد این سبز آبگینه
بده دنیا مکن کز بهر هیچتدهد این چرخ پیچاپیچ پیچت
ز خود بگذر که با این چار پیوندنشاید رست ازین هفت آهنینبند
گل و سنگ است این ویرانه منزلدرو ما را دو دست و پای در گل
درین سنگ و درین گِل مرد فرهنگنه گِل بر گِل نهد نه سنگ بر سنگ
Для сердца Шируйе Ширин была нужна,И тайну важную да ведает она.
И молвил ей гонец, его наказу вторя:«С неделю ты влачи гнет выпавшего горя.
Недельный срок пройдет — покинув мрак и тишь,Ты двухнедельною луной мне заблестишь.
Луна! В твоей руке над миром будет сила.Все дам, о чем бы ты меня ни попросила.
Тебя, сокровище, одену я в лучи,От всех сокровищниц вручу тебе ключи».
Ширин, услышав речь, звучащую так смело,Вся стала словно нож, вся, как вино, вскипела.
И молвила гонцу, потупясь: «Выждем срок!»Так лжи удачливой раскинула силок.
И скоро Шируйе такой внимает вести:«Когда желаешь ты царить со мною вместе,
Ты соверши все то, что я тебе скажу.Я благосклонностью твоею дорожу.
Уже немало дней я чувствую всей кровью,Что я полна к тебе растущею любовью.
И если в дружбе я, как ведаешь, крепка, —Все для меня свершить должна твоя рука.
В своих желаниях я так необычайна, —Но есть в них, Шируйе, и сладостная тайна.
В тот час, когда с тобой соединимся мы,Я все тебе скажу среди полночной тьмы.
Прошу: ты пышный свод дворцового айванаСнеси, хоть он достиг до яркого Кейвана.
И дальше: повели, чтоб выкинули вонИз царского дворца Хосрова древний трон.
Чтоб след могущества разрушили, чтоб рьяноВзыграл огонь и сжег весь пурпур шадурвана.
Джемшида чашу, царь, вели сломать, чтоб к нейНе мог нас привлекать узор ее камней.
И коль Парвиза власть уже не ширит крылья,Пускай Шебдизу, царь, подрежут сухожилья.
Когда исполнят все, исполнят все подряд —Пусть погребения свершается обряд.
Дай шахматы царя из яхонтов на зельеЦелебное — сердцам подаришь ты веселье.
Пусть голубой поднос разломят, — бирюзаПусть в перстнях и серьгах всем радует глаза.
Не слушай, как Хосров, ты без конца Барбеда,Навеки изгони ты из дворца Барбеда.
Когда моих забот исчезнет череда,Служением тебе как буду я горда!
И я склонюсь к тебе той сладкою пороюИ тайну замыслов, как молвила, открою».
И сердце Шируйе отрадою полно,По слову Шируйе все было свершено.
Все замыслы Ширин свершились друг за другом:Все сделал Шируйе, чтоб стать ее супругом.
«Твой выполнен приказ», — услышала она.И пылом радостным прекрасная полна.
Все из вещей царя, все из одежд царевых,От обветшалых риз и до нарядов новых, —
Все нищим раздавать велит она скорей.Все на номин души — души царя царей.
Заря меж облаков встает не в зыби ль сладкой?Но сладкий день, взойдя, принес погибель Сладкой.
Хабешский негр, во тьме несущий камфору, —Рассыпал тюк — и луч прошел по серебру.
Из крепости смотрел на месяц чернокожий, —И вдруг оскалил рот, смеясь, как день пригожий.
Вот кеянидские носилки, лишь заряБлеснула, — сделала царица для царя.
Носилки в золоте; в кемарское алоэРубины вправлены, напомнивши былое.
И царь, как повелел времен древнейших чин,На ложе смертное положен был Ширин.
В назначенный покой — Ширин услышав слово —На царственных плечах цари внесли Хосрова.
И там пред мраморным бесчувственным лицомНосилки обвили торжественным кольцом.
И каждый палец стал у бедного БарбедаКалам расщепленный. Весь мир был полон бреда.
На этот хмурый мир взирал Бузург-Умид.Он, миру верящий, от мира ждал обид.
Стенал он: «Небеса да внемлют укоризне:Лишился жизни шах, — и нас лишил он жизни.
Где всех народов щит? Где слава всех царей?Где стяг и острый меч, что всех мечей острей?
Где тот, чья на миры легла победно риза?Где скрылся наш Кисра? Где нам сыскать Парвиза?
Коль к переезду ты далекому готов,Равно: Джемшид ли ты, Кисра, иль ты — Хосров!»
Прислужниц и рабов понура вереница;Средь них, как кипарис, идет Ширин-царица.
В кольце ее серег сокровища морей,На плечи за кольцом легло кольцо кудрей.
Насурьмленных бровей растянутые луки,Хной, как пред свадьбою, украшенные руки.
И золотой покров течет с ее чела,И ткань Зухре огнем вдоль стана потекла.
Кто мог бы смертные так провожать носилки?Прохожих опьянял и страстный взор и пылкий.
Как опьяненная, сопровождала прах,Идя с припляскою, как будто на пирах.
Все, глядя на Ширин, решали вновь и снова:«Не в горести она от гибели Хосрова».
И думал Шируйе, в себе таящий тьму,Что сердце Сладостной склоняется к нему.
И всю дорогу шла с припляскою царица.Вот купол перед ней... Вот шахская гробница.
Рабыни скорбные столпились за Ширин,Роняя жемчуг слез на щек своих жасмин.
Внесли царя под свод. Вкруг сумрачного ложаВстал за вельможею, безмолвствуя, вельможа.
И у Ширин жрецом был препоясан стан,И в склеп вошла Ширин — и ею знак был дан
Гробничный вход прикрыть. И вот в наряде аломК носилкам царственным идет она с кинжалом.
И, рану обнажив носителя венца,Прижала алый рот ко рту ее рубца.
И так же в печень, в бок царица захотелаСвой погрузить кинжал, свое пронзая тело.
И ложе царское ее покрыла кровь,Как будто кровь царя, растекшаяся вновь.
И вот она с царем без возгласа, без речи,Уста прижав к устам, к плечам прижавши плечи.
Но вскрикнула она, от рта отъявши рот...И слышит за дверьми сгрудившийся народ:
Что две души слились, что в теле нету муки,Что нет в душе тоски, что нет сердцам — разлуки.
Тебе, чьим пламенем для смертных озаренБыл этот брачный пир, — да будет сладок сон!
Пусть тот да ощутит всевышнего десницу,Кто тихо вымолвит, прочтя сию страницу:
«Аллах, оберегай могильный этот прах!Двух пламенных прости, о благостный Аллах!»
Осанна Сладостной, осанна сладкой смерти!О смертные, любви, все победившей, верьте!
Так умирают те, что страстно влюблены,Так души отдавать влюбленные должны.
И женщина ли та, в которой столько воли?Муж с женщиною схож, когда боится боли.
Порою сладостно бегущая с плечаСкрывает тканых львов изгибами парча.
Взмыл на дорогах зла самум слепой и дикий,Жасмин он оборвал, снес кипарис великий.
И тучи поднялись из-за морей беды,И грозы грянули из черной их гряды.
И ветер из равнин, как бы единым взмахом,Весь воздух слил в одно с взнесенным черным прахом.
Лишь о случившемся сумели все узнать, —Восславили Ширин. И возгласила знать:
«Прославим этот час! Земля в просторах злачныхНевест, подобных ей, рождай для пиршеств брачных!
Мутриба в Африке, мутриба на РусиСоздать подобный пир — напрасно не проси».
...Все, положив с царем прекрасный прах царицы,Ушли и наглухо замкнули дверь гробницы.
И размышляли все над сладостным концом.И на гробнице так начертано резцом:
«Одна Ширин, чей прах взяла сия могила,Себя своей рукой в знак верности убила».
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/nizami-xosrov-ve-sirin-113
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
Bir gün Yəzdigirdi eyləyib agah,Dedilər ki: "Oğlun igid Bəhram şah
Yeddi gözəl, fəsil 15Ey söz düyümləyən cadugər, yetər,Bu keçmiş sözlərdən gəl vermə xəbər!
Yeddi gözəl, fəsil 16Məktubun başlanğıc sözü bismillah,Ağzına fəzliylə rəhbərdir Allah.
Yeddi gözəl, fəsil 17Məktubu oxuyan eylədi tamam,Coşdu, ildırımtək, od saçdı Bəhram.