همان صاحب‌سخن پیر کهن‌سالچنین آگاه کرد از صورت حال

که چون بی‌شاه شد شیرین دلتنگبه دل بر می‌زد از سنگین دلی سنگ

ز مژگان خون بی‌اندازه می‌ریختبه هر نوحه سرشگی تازه می‌ریخت

چو مرغی نیم‌کُشت افتان و خیزانز نرگس بر سمن سیماب ریزان

مژه بر نرگسان مست می‌زدز دست دل به سر بر دست می‌زد

هوا را تشنه کرد از آه بریانزمین را آب داد از چشم گریان

نه دستِ آنکه غم را پای داردنه جای آنکه دل بر جای دارد

چو از بی‌طاقتی شوریده‌دل شداز آن گستاخ‌رویی‌ها خجل شد

به گلگون بر کشید آن تنگدل تنگفرس گلگون و آب دیده گلرنگ

برون آمد بر آن رخش خجستهچو آبی بر سر آتش نشسته

رهی باریک چون پرگارِ ابروششبی تاریک چون ظلمات گیسوش

تکاور بر ره باریک می‌راندخدا را در شب تاریک می‌خواند

جهان‌پیمایش از گیتی‌نوردیگرو برده ز چرخ لاجوردی

به آیین غلامان راه برداشتپی شبدیز شاهنشاه برداشت

به هر گامی که گلگونش گذر کردبه گلگون آب دیده خاک تر کرد

همی‌شد تا به لشکرگاه خسروجنیبت راند تا خرگاه خسرو

زبان پاسبانان دید بستهحمایل‌های سرهنگان گسسته

همه افیون‌خورِ مهتاب گشتهز پای افتاده مست خواب گشته

به هم بر شد در آن نظاره کردننمی‌دانست خود را چاره کردن

ز درگاه ملک می‌دید شاپورکه می‌راند سواری پر تک از دور

به افسون‌ها در آن تابنده مهتابملک را برده بود آن لحظه در خواب

برون آمد سوی شیرین خراماننکرد آگه کسی را از غلامان

بدو گفت ای پری‌پیکر چه مردی؟پری گر نیستی اینجا چه گردی؟

که شیر اینجا رسد بی‌زور گرددو گر مار آید اینجا مور گردد

چو گلرخ دید در شاپور بشناختسبک خود را ز گلگون اندر انداخت

عجب در ماند شاپور از سپاسشفراتر شد که گردد روشناسش

نظر چون بر جمال نازنین زدکله بر آسمان سر بر زمین زد

بپرسیدش که چون افتاد رایت؟که ما را توتیا شد خاک پایت

پری‌پیکر نوازشها نمودشبه لفظ مادگان لختی ستودش

گرفتش دست و یکسو برد از آن پیشحکایت کرد با او قصه خویش

از آن شوخی و نادانی نمودنخجل گشتن پشیمانی فزودن

وزان افسانه‌های خام گفتنسخن چون مرغ بی‌هنگام گفتن

نمود آنگه که چون شه بارگی رانددلم در بند غم یکبارگی ماند

چنان در کار خود بیچاره گشتمکه منزل‌ها ز عقل آواره گشتم

وزان بیچارگی کردم دلیریکند وقت ضرورت گور شیری

تو دولت بین که تقدیر خداوندمرا در دست بدخواهی نیفکند

چو این برخواسته بر خواست آمدبه حکم راست آمد راست آمد

کنون خود را ز تو بی‌بیم کردمبه آمد را به تو تسلیم کردم

دو حاجت دارم و در بند آنمبرآور زانکه حاجتمند آنم

یکی شه چون طرب را گوش گیردجهان آواز نوشانوش گیرد

مرا در گوشه‌ای تنها نشانینگویی راز من شه را نهانی

بدان تا لهو و نازش را ببینمجمال جان‌نوازش را ببینم

دوم حاجت که گر یابد به من راهبه کاوین سوی من بیند شهنشاه

گر این معنی بجای آورد خواهیبکن ترتیب تا ماند سیاهی

و گرنه تا ره خود پیش گیرمسر خویش و سرای خویش گیرم

چو روشن گشت بر شاپور کارشبه صد سوگند شد پذرفتگارش

بر آخُر بست گلگون را چو شبدیزدر ایوان برد شیرین را چو پرویز

دو خرگه داشتی خسرو مهیابر آموده به گوهر چون ثریا

یکی ظاهر ز بهر باده خوردنیکی پنهان ز بهر خواب کردن

پریرخ را بسان پاره نورسوی آن خوابگاه آورد شاپور

گرفتش دست و بنشاندش بر آن دستبرون آمد در خرگه فرو بست

به بالین شه آمد دل گشادهبه خدمت کردنِ شه دل نهاده

زمانی طوف می‌زد گِردِ گلشنزمانی شمع را می‌کرد روشن

ز خواب خوش در آمد ناگهان شاهجبین افروخته چون بر فلک ماه

ستایش کرد بر شاپور بسیارکه‌ای من خفته و بختم تو بیدار

به اقبال تو خوابی خوب دیدمکز آن شادی به گردون سر کشیدم

چنان دیدم که اندر پهن باغیبه دست آوردمی روشن چراغی

چراغم را به نور شمع و مهتاببکن تعبیر تا چون باشد این خواب؟

به تعبیرش زبان بگشاد شاپورکه چشمت روشنی یابد بدان نور

به‌روز آرد خدای این تیره شب رابگیری در کنار آن نوش لب را

بدین مژده بیا تا باده نوشیمزمین را کیمیای لعل پوشیم

بیاراییم فردا مجلسی نوبه باده سالخورد و نرگسی نو

چو از مشرق بر آید چشمه نوربرانگیزد ز دریا گرد کافور

می کافور بو در جام ریزیموز این دریا در آن زورق گریزیم

رخ شاه از طرب چون لاله بشکفتچو نرگس در نشاط این سخن خفت

سحرگه چون روان شد مهد خورشیدجهان پوشید زیورهای جمشید

برآمد دزدی از مشرق سبک‌دستعروس صبح را زیور به هم بست

بجنبانید مرغان را پر و بالبرآوردند خوبان بانگ خلخال

در آمد شهریار از خواب نوشیندلش خرم شده زان خواب دوشین

ز نو فرمود بستن بارگاهیکه با او بود کوهی کم ز کاهی

بر آمد نوبتی را سر بر افلاکنهان شد چشم بد چون گنج در خاک

کشیده بارگاهی شصت بر شصتستاده خلق بر در دست بر دست

به سرهنگان سلطانی حمایلدرو درگه شده زرین شمایل

ز هر سو دیلمی گردن به عیوقفرو هشته کله چون جعد منجوق

به دهلیز سراپرده سیاهانحبش را بسته دامن در سپاهان

سیاهان حبش ترکان چینیچو شب با ماه کرده همنشینی

صبا را بود در پایین اورنگز تیغ تنگ‌چشمان رهگذر تنگ

طناب نوبتی یک میل در میلبه نوبت بسته بر در پیل در پیل

ز گردک‌های دورادور بستهمه و خورشید چشم از نور بسته

در این گردک نشسته خسرو چیندر آن دیگر فتاده شور شیرین

بساطی شاهوار افکنده زربفتکه گنجی برد هر بادی کز او رفت

ز خاکش باد را گنج روان بودمگر خود گنجِ بادآورد آن بود

منادی جمع کرده همدمان رابرون کرده ز در نامحرمان را

نمانده در حریم پادشاییوشاقی جز غلامان سرایی

ادب پرور ندیمانی خردمندنشسته بر سر کرسی تنی چند

نهاده توده توده بر کرانهاز یاقوت و زمرد نقل دانها

به دست هر کسی بر طرفه گنجیمکلل کرده از عنبر ترنجی

ملک را زر دست افشار در مشتکز افشردن برون می‌شد از انگشت

لبالب کرده ساقی جام چون نوشپیاپی کرده مطرب نغمه در گوش

نشسته باربد بربط گرفتهجهان را چون فلک در خط گرفته

به دستان دوستان را کیسه پردازبه زخمه زخم دلها را شفا ساز

ز دود دل گره بر عود می‌زدکه عودش بانگ بر داود می‌زد

همان نغمه دماغش در جرس داشتکه موسیقار عیسی در نفس داشت

ز دلها کرده در مجمر فروزیبه وقت عود سازی عود سوزی

چو بر دستان زدی دست شکرریزبه خواب اندر شدی مرغ شب‌آویز

بدانسان گوش بربط را بمالیدکز آن مالش دل بر بط بنالید

چو بر زخمه فکند ابریشم سازدر آورد آفرینش را به آواز

نکیسا نام مردی بود چنگیندیمی خاص امیری سخت سنگی

کز او خوشگوتری در لحن آوازندید این چنگ پشت ارغنون ساز

ز رود آواز موزون او برآوردغنا را رسم تقطیع او درآورد

نواهایی چنان چالاک می‌زدکه مرغ از درد پر بر خاک می‌زد

چنان بر ساختی الحان موزونکه زُهره چرخ می‌زد گرد گردون

جز او کافزون شمرد از زهره خود راندادی یاریی کس باربد را

در آن مجلس که عیش آغاز کردندبه یک جا چنگ و بربط ساز کردند

نوای هر دو ساز از بربط و چنگبه هم در ساخته چون بوی با رنگ

ترنمشان خمار از گوش می‌بردیکی دل داد و دیگر هوش می‌برد

به ناله سینه را سوراخ کردندغلامان را به شه گستاخ کردند

ملک فرمود تا یکسر غلامانبرون رفتند چون کبک خرامان

مغنی ماند و شاهنشاه و شاپورشدند آن دیگران از بارگه دور

ستای باربد دستان همی‌زدبه هشیاری ره مستان همی‌زد

نکیسا چنگ را خوش کرده آغازفکنده ارغنون را زخمه بر ساز

ملک بر هر دو جان انداز کردهدر گنج و در دل باز کرده

چو زین خرگاه گردان دور شد شاهبر آمد چون رخ خرگاهیان ماه

به گرد خرگه آن چشمه نورطوافی کرد چون پروانه شاپور

ز کُنج پرده گفت آن هاتف جانکز این مطرب یکی را سوی من خوان

بدین درگه نشانش ساز در چنگکه تا بر سوز من بردارد آهنگ

به حسب حال من پیش آورد سازبگوید آنچه من گویم بدو باز

نکیسا را بر آن در برد شاپورنشاندش یک دو گام از پیشگه دور

کز این خرگاه محرم دیده بردوزسماع خرگهی از وی در آموز

نوا بر طرز این خرگاه می‌زنرهی کاو گویدت آن راه می‌زن

از این سو باربد چون بلبل مستز دیگر سو نکیسا چنگ در دست

فروغ شمع‌های عنبرآلودبهشتی بود از آتش باغی از دود

نوا بازی کنان در پرده تنگغزل گیسوکشان در دامن چنگ

به گوش چنگ در ابریشم سازفکنده حلقه‌های محرم آواز

ملک دل داده تا مطرب چه سازدکدامین راه و دستان را نوازد

نگار خرگهی با مطرب خویشغم دل گفت کاین برگو میندیش

Bu sözləri deyən müdrik ixtiyar,Bu sayaq eylədi bizi xəbərdar:

Şah gedib, o dilbər qalanda yalqız,Daş qəlbə daş vurub, oldu rahatsız.

Kirpiyindən axır dayanmadan yaş,Döyürdü özünü o yavaş-yavaş.

Yanıqlı-ahından hava susadı,Axdı göz yaşları, yeri suladı.

Kirpiyi durmadan axıdırdı qan,Hər nalə etdikcə olurdu nalan.

Yarımcan quş kimi səndələyirdi,Nərgizdən səmənə dürr ələyirdi.

Əli gəlmir tutsun qəm ayağını,Qüssə əritməsin ürək yağını.

Taqətsiz ürəyi şurə gələrkənUtandı tutduğu qaba işlərdən.

Gülgünə atlandı, yüyəni çəkdi,Göz yaşı gül rəngli, at da külrəngdi.

Atı tər içində gedəndə yenə,Sanki su oturmuş odun üstünə.

Yol incə qaşının pərgarı kimi,Gecə qapqaraydı saçları kimi.

Atı dar yollarda sürüb gedirdi,Qəlbi qaranlıqda dua edirdi.

At verib gücünü iti ayağa,Keçirdi lacivərd çərxdən qabağa.

Oğlan paltarında səfər edirdi,Şəbdizin izini tutub gedirdi.

Gülgünü baş aldı geniş çöllərə,Şirin gəlib çatdı axır bir yerə,

Gördü yuxudadır keşikçi, qulam,Açıb həmayili sərhənglər tamam.

Yuxladıb hamını mehtab əfyunu,Bir pozan yox idi sərxoş yuxunu.

Dayanıb baxmaqdan yoruldu Şirin,Bilmədi neyləsin, ah çəkdi dərin.

Şahın dərgahından baxanda ŞapurGörmüşdü bir atlı atını çapır,

Şapurun əfsunlu sözləri bu dəmYuxuya vermişdi Xosrovu möhkəm.

Oyatmayıb əsla o yatmışları,Şapur çıxıb getdi Şirinə sarı.

Dedi: "Kimsən burda, ey pəri, səslən!Pəri deyilsənsə, de, nə gəzirsən?

Şir bu yerə gəlsə, inan, tük salar,Qarıncaya dönər burda ilanlar."

O dilbər Şapuru tanıdı görcək,Sıçradı Gülgündən yerə ceyrantək.

Təəccübdə qaldı Şapur bu işdən,Yaxınlaşdı görsün kimdir bu gələn.

Sataşanda gözü o şux dilbərə,Papaq göyə atdı, baş əydi yerə.

Söylədi: "Nə əcəb, ey pərisima!Ayaq tozun bizə oldu tutiya?"

O gözəl Şapura niyaz eylədiBir qadın diliylə tərif söylədi.

Yapışıb əlindən çəkdi bir yana,Öz hekayətini danışdı ona.

Dedi şuxluğundan, naşılığındanNecə utanmışdır, olmuşdur peşman.

Necə xoruz kimi vaxtsız banlayıb,Necə öz səhvini indi anlayıb.

Sonra dedi: "Xosrov ayrıldı, getdi,Bu gediş qəlbimi qəmxanə etdi.

Naçar qalıb yaman odlara düşdüm,Ağıl mənzilindən avara düşdüm.

İgidlik göstərdim acizliyimdən,Çətin vaxtda ceyran şir olur bəzən.

Məni salmayıbmış gözündən allah,Rast gəlmədi yolda mənə heç bədxah.

Öz arzumla gəldim belə bixətər,Doğruluqla gələn yolu düz gələr.

Sən ki məhrəm oldun əvvəldən mənə,Gələcək günümü tapşırdım sənə.

İki arzum vardır, ona qulaq as,Yerinə yetirsən, heç dərdim olmaz.

Birisi budur ki, şah eyş edəndə,"Nuş olsun" səsləri axıb gedəndə,

Məni bir guşədə gizlində saxla,Sirrimi açmayıb gözlə maraqla.

İstəyirəm, şahı keyf edən görüm,Canları oxşayan, üzü şən görüm.

İkinci arzum da budur: şahənşahKəbin kəsib, məni eyləsin nigah.

Əgər görəcəksən işi, yubanma,Gecə qaranlıqkən başla, dayanma!

Yox, qəbul etməsən, səni tərk edim,Baş alıb tələsik qəsrimə gedim."

Onun məqsədini biləndə ŞapurAnd içdi, razıyam, doğru söz budur.

Gülgünü Şəbdiztək tövləyə saldı,Şirini Pərviztək eyvana aldı.

Şahın iki yerdə sarayı vardı,Bəzəkdən ulduztək yanıb parlardı.

Biri göz önündə eyşü işrətçün,Biri də xəlvətdə istirahətçün.

Şapur tez apardı o şux dildarıYataqçün düzəlmiş çadıra sarı.

Əlindən yapışıb saldı içəri,Gərdəyi bağlayıb, qayıtdı geri.

Qəlbi şad üz tutdu şahın yanına,Müntəzir dayandı şah fərmanına.

Gah gəzir gülşənin dörd bir yanını,Gah da yandırırdı sönən şamını.

Şirin yuxusundan şah birdən qalxdı,Göydəki ay kimi alnı parlaqdı.

Dedi: "Sağ ol, Şapur, mən yuxlayırkənSən taleyin kimi oyaq qalmısan.

Sənin iqbalınla yuxu görmüşəm,Könlümdə qalmayıb nə kədər, nə qəm.

Yuxuda nə gördüm: səfalı bir bağ,Hardansa əlimə keçdi bir çıraq.

Bu mehtab, bu şamla tökərək tədbir,Gəl, mənim yuxumu sən eylə təbir."

Yuxunu yozmağa dil açdı Şapur,Dedi: "Artıq olsun gözlərində nur.

Bu qaranlıq gecə bir ulduz olar,O baldodaq gələr, yuxun düz olar.

Bunun sağlığına gəl şərab içək,Yerlərə ləldən bir paltar biçək.

Gəl, sabah düzəldək bir yeni məclis,Köhnə şərab olsun, bir təzə nərgis.

Şərqdə göstərəndə günəş üzünü,Dənizdən qaldırıb kafur tozunu.

Kafur iyli meyi töküb camlara,Bu qəm dəryasından çıxaq kənara."

Lalətək qızardı şah sevincindən,Nərgiz kimi yumdu gözünü birdən.

Günəşin beşiyi düşərkən yola,Cəmşid bəzəyini geyindi dünya.

Şərqdən bir məşşatə çıxıb gələrək,Sübhün gəlininə vurdu min bəzək.

Quşları hürkütdü yerindən bu hal,Gözəllər tərpəndi, səsləndi xal-xal.

Dadlı yuxusundan qalxdı şəhriyar,Gecəki yuxudan oldu bəxtiyar.

Tez adam çağırdı, buyruq verdi şah:Qurulsun dağlarda böyük barigah.

Barigahın başı dəydi göylərə,Bədnəzər xar olub, gömüldü yerə.

Altmışa bərabər eni-uzunu,Camaat qul kimi sarmışdı onu.

Şahanə həmayil taxan hər sərhəngBəzədi dərgahı qızıl heykəltək.

Bayraq qotazıtək əyib papağıDeyləmilər kəsdi tez solu, sağı.

Dəhlizdə durmuşdu qapqara qullar,İsfahana bağlı sanki Zəngibar.

Həbəş qulamları, Çin gözəlləriOlmuşdu gecəylə aytək hər biri.

Çadırın altı dar qılınc ağzından,Səba yol tapmazdı keçsin oradan.

Uzanmış çadırın ipləri bir mil,Qapının ağzında durmuşdu çox fil.

Girdə çadırlar da örtmüşdü düzü,Qamaşırdı ayın, günəşin gözü.

Çadırdan birində oturmuşdu şah,O birində Şirin çəkmədəydi ah.

Yerə şaha layiq saldılar zərbəf,Min zinət alırdı ondan hər tərəf,

Torpağından qaş-daş saçırdı külək,Yel gətirən xəznə bu imiş, demək.

Carçı toplamışdı bütün həmdəmi,Ora buraxmırdı bir naməhrəmi.

Şahın hərəmində yoxdu özgə kəs,Bir hərəm qulları - lal kimi dinməz.

Müdrik nədimlərdən bir neçə nəfərKürsünün üstündə əyləşmişdilər.

Hər yana - aşağı, həm də yuxarıQoyuldu yaqutdan noğul qabları.

Hər kəsin əlində işlənən zərdir,Qaş-daşlı bir turunc tacdır, ənbərdir.

Yumşaq qızıl - barmaq aralarındanÇıxırdı şah onu sıxdığı zaman.

Saqi əlində cam, cam içində mey,Nəğmələr səslənir, səslənirdi hey...

Dünyanı bürüyüb asiman kimi,Barbəd gətirmişdi fəğanə simi.

Nəğməylə dostlara səfa verirdi,Xəstə ürəklərə şəfa verirdi.

Qalxıb ucaldıqca udunun səsiHər teli çalırdı Davud nəğməsi.

Zəngulə xoş səslə axıb gedirdi,Nəfəsi İsatək can bəxş edirdi.

Manqala dönmüşdü əlindəki ud,Könüllər yanırdı onda, sanki ud.

O, şəkər tökürdü çalan əliylə,Yatırdı bərk gecəquşular belə.

Burduqca bərbətin aşıqlarını,Bərbət ucaldırdı ahu zarını.

Mizrab vuran zaman ipək tellərəBüründü nəğməyə bütün dağ-dərə.

Nikisa adlı bir çalğıçı vardı,Qoçaq, munis nədim, çox pürvüqardı.

Gündə bir havanı yaradan fələkOnu yaratmışdı öz səsilə tək.

Ruddan mövzun səslər çıxaran ustadNəğmədə durğunu etmişdi icad.

Elə şirin-şirin hava çalırdı,Quşlar belə yerdə qanad salırdı.

O qədər gəlirdi nəğmə xoşuna,Zöhrə dolanırdı fələk başına.

Zöhrədən özünü üstün tutardı,Barbədə bir ancaq o barabardı.

O məclisdə işrət başlayan zamanÇaldılar çəng ilə bərbəti haman.

Barbədlə çəng səsi axıb, müxtəsər,Tük ilə rəng kimi birləşmişdilər.

Hər kim qulaq versə, könlü xoşalır,Biri ürək verir, biri huş alır.

Çaldılar, hər qəlbə min nalə doldu,Qulamlar hüzurda ədəbsiz oldu.

Şah əmr etdi birdən, bütün qulamlarKəkliktək getdilər, oldular kənar.

Çalğıçılar, Şapur, bir də şah qaldı,Hamı çıxdı getdi, məclis boşaldı.

Barbəd üçtellini çalırdı çox xoş,Ayıqkən hər kəsi edirdi sərxoş.

Nikisa çəngiylə tufan edirdi,Ərğənun telini dilləndirirdi.

Xosrov da onlara edərək rəğbətDeyirdi: sizindir bu qəlb, bu dövlət.

Fırlanan çadırdan gün çəkilərkənGözəl pəri kimi ay doğdu birdən.

Şirin olan yerin ətrafında təkDolanırdı Şapur bir pərvanətəx.

Pərdənin ucunu qaldırıb canan,Dedi: "Gəlsin biri çalğıçılardan.

Bu dərgahda gəlsin çənglə otursun.Halımla ahəngdar bir mizrab vursun.

Halıma sazını uyğun eyləsin,Hər nə kim, mən desəm, onu söyləsin!"

Şapur Nikisanı edərək hali,Oturtdu məclisdən bir az aralı.

"Bu məhrəm çadıra, - dedi - baxma sən,Ondan şaha layiq nəğmələr öyrən!

Bu gizlin çadırdan ilham alarsan,Hər nə əmr etsələr, onu çalarsan."

Bir tərəfdə Barbəd, sərxoş bir bülbül,Nikisa əldə çəng, olmuşdu bir gül.

Ənbər iyli şamlar yanırdı parlaq,Oddan bir cənnətdi, tüstüdən bir bağ.

Şah qəlbində vardı dərin bir maraq:Görəsən çalğıçı nələr çalacaq?

Sazın ipək teli xoş avaz almış,Çəngin qulağına halqalar salmış.

Zil pərdədən qalxan nəğmələr gözəl,Çəngin ətəyində nazlanır qəzəl.

O çadır gözəli açdı könlünüÇalğıçıya dedi: "Qorxma, çal bunu!"

← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir

Təsadüfi şeir

Müəllifin digər əsərləri

Başqa şairlərin şeirləri