Yeddi gözəl, fəsil 28
Məsnəvi nədir?
Məsnəvi: hər beyti öz qafiyəsi ilə gələn uzun nəzm, adətən dastan və ya hekayə.
چونکه روز دوشنبه آمد شاهچتر سرسبز برکشید به ماه
شد برافروخته چو سبز چراغسبز در سبز چون فرشته باغ
رخت را سوی سبز گنبد برددل به شادی و خرمی بسپرد
چون برین سبزه زمردوارباغ انجم فشاند برگ بهار
زآن خردمند سروِ سبز آرنگخواست تا از شکر گشاید تنگ
پری آنگه که برده بود نمازبر سلیمان گشاد پردهٔ راز
گفت کایجانِ ما به جان تو شادهمه جانها فدای جان تو باد
خانهٔ دولت است خرگاهتتاج و تخت، آستان درگاهت
تاج را سربلندی از سر تستبخت را پایگاهی از دَر ِتست
گوهرت عِقدِ مملکت را تاجهمه عالم به درگهت محتاج
چون دعا گفت بر سریر بلندبرگشاد از عقیقْ چشمهٔ قند
گفت شخصی عزیز بود به رومخوب و خوشدل، چو انگبین در موم
هرچه باید در آدمی ز هنرداشت آن جمله، نیکوی بر سر
با چنان خوبی و خردمندیبود میلش به پاکپیوندی
مردمان در نظر نشاندندشبِشْر پرهیزگار خواندندش
میخرامید روزی از سر نازدر رهی خالی از نشیب و فراز
بر رهش عشق ترکتازی کردفتنه با عقل دستیازی کرد
پیکری دید در لفافه خامچون در ابر سیاه، ماه تمام
فارغ از بشر میگذشت به راهباد ناگه ربود بُرقَع ماه
فتنه را باد رهنمون آمدماه از ابر سیه برون آمد
بشر کان دید، سست شد پایشتیرِ یکزخمه دوخت برجایش
صورتی دید کز کرشمه مستآنچنان صدهزار توبه شکست
خرمنی گل، ولی به قامت سروشستهرویی، ولی به خونِ تذرو
خواب غمزش به سِحرکاریِ خویشبسته خواب هزار عاشق بیش
لب، چو برگ گلی که تر باشدبرگ آن گل پر از شکر باشد
چشم، چون نرگسی که خفته بوَدفتنه در خواب او نهفته بود
عکس رویش به زیر زلف بتابچون حواصل به زیر پر عقاب
خالی از زلف، عنبر افشانترچشمی از خال، نامسلمانتر
با چنان زلف و خالِ دیدهفریبهیچ دل را نبود جای شکیب
آمد از بشر بیخود آوازیچون ز طفلی که بر گِرَد گازی
ماهِ تنهاخرام از آن آوازبند بُرقع بههم کشید فراز
پی تعجیل برگرفت به پیشکرده خونی چنان به گردن خویش
بشر چون باز کرد دیده ز خوابخانه بر رُفته دید و خانه خراب
گفت اگر بر پیش روَم نه رواستور شکیبا شوَم شکیب کجاست؟
چارهٔ کارم هم شکیبایی استهرچه زین درگذشت رسوایی است
شهوتی گر مرا ز راه ببُردمردَم آخر ز غم نخواهم مرد
ترک شهوت نشان دین باشدشرط پرهیزگاری این باشد
به که محمل برون برم زین کویسوی بیتالمقدس آرم روی
تا خدایی که خیر و شر داندبر من اینکار سهل گرداند
رفت از آنجا و برگِ راه بساختبه زیارتگه مقدس تاخت
در خداوند خود گریخت ز بیمکرد خود را به حکم او تسلیم
تا چنان داردش ز دیو نگاهکه بدو فتنه را نباشد راه
چون بسی سجده زد برآن سر خاکبازگشت از حریم ِ خانه، پاک
بود همسفرهای درآن راهشنیکخواهی به طبع بدخواهش
نکتهگیری به کار نکته شگفتبر حدیثی هزار نکته گرفت
بشر با او چو نیک و بد گفتیاو به هر نکتهای برآشفتی
کاین چنین باید، آن چنان شایدکس زبان بر گزاف نگشاید
بشر گوینده را ز خاموشیداده بُد داروی فراموشی
گفت نام تو چیست تا دانم؟پس ازینت به نام خود خوانم
پاسخش داد و گفت نام رهیبشر شد تا تو خود چه نام نهی
گفت «بشری تو، ننگ آدمیانمن ملیخا امام عالمیان
هرچه در آسمان و در زمی استوآنچه در عقل و رای آدمی است
همه دانم به عقل خویش تمامواگهی دارم از حلال و حرام
یک تنم بهتر از دوازده تنیک فنی بوده در دوازده فن
کوه و دریا و دشت و بیشه و رودهرچه هستند زیر چرخ کبود
اصل هریک شناختم به درستکاین وجود از چه یافت و آن ز چه رُست
از فلک نیز و آنچه هست در اوآگهم نارسیده دست بر او
در هر اطراف کاوفتد خطریدانم آنرا به تیزتر نظری
گر رسد پادشاهیی به زوالپیش از آن دانمش به پنجه سال
ور درآید به دانه کم بیشیمن به سالی خبر دهم پیشی
نبض و قاروره را چنان دانمکهآفتِ تب ز تن بگردانم
چون به افسون در آتش آرم نعلکهربا را کنم به گوهر لعل
سنگ از اکسیر من گهر گرددخاک در دست من به زر گردد
باد سِحری چو بردمم ز دهنمار پیسه کُنم ز پیسه رسن
کانِ هر گنج کافرید خدایمنم آن گنج را طلسمگشای
هرچه پرسند از آسمان و زمینهم از آن آگهی دهم، هم ازین
نیست در هیچ دانشآبادیفحل و داناتر از من استادی»
چون ازین برشمرد لافی چندخیره شد بشر از آن گزافی چند
ابری از کوه بردمید سیاهچون ملیخا در ابر کرد نگاه
گفت کابری سیه چراست چو قیر؟وابر دیگر سپید رنگ چو شیر؟
بشر گفتا که حکم یزدانیاین چنین پُر کند، تو خود دانی
گفت ازین بگذر این بهانه بوَدتیر باید که بر نشانه بوَد
ابر تیره، دُخانِ محترق استبر چنین نکته، عقل متّفق است
وابر کاو شیرگون و دُرفام استدر مزاجش رطوبتی خام است
جَست بادی ز بادهای نهفتباز بنگر که بوالفضول چه گفت!
گفت برگو که بادجنبان چیست؟خیره چون گاو و خر نباید زیست
گفت بشر اینهم از قضای خداستهیچ بی حکم او نگردد راست
گفت در دستِ حِکمت آر عنانچند گویی حدیثِ پیرزنان؟!
اصلِ باد از هوا بوَد به یقینکه بجنباندش به خار زمین
دید کوهی بلند و گفت این کوهاز دگرها چرا بود بشکوه؟
گفت بشر ایزدیست این پیوندکه یکی پست و دیگریست بلند
گفت بازم ز حجت افکندینقش تا چند بر قلم بندی؟
ابر چون سیلِ هولناک آردکوه را سیل در مغاک آرد
وانکه تیغش بر اوج دارد مِیلدورتر باشد از گذرگه سیل
بشر بانگی بر او زد از سرِ هوشگفت با حکم کردگار مکوش
من نه کز سرّ کار بیخبرمدر همه علمی از تو بیشترم
لیک علت بهخود نشاید گفتره به پندارِ خود نباید رفت
ما که در پرده ره نمیدانیمنقش بیرونِ پرده میخوانیم
پی غلط راندن اجتهادی نیستبر غلط خواندن اعتمادی نیست
ترسم این پرده چون براندازندبا غلط خواندگان غلط بازند
به که با این درختِ عالیشاخنشود دستِ هرکسی گستاخ
این عزیمت که بشر بر وی خواندهم دران دیو بوالفضولی ماند
روزکی چند میشدند به هموآن فضولی نکرد یک مو کم
در بیابان گرم و بیآبیمغزشان تافته ز بیخوابی
میدویدند با نفیر و خروشتا رسیدند از آن زمینِ بجوش
به درختی ستبر و عالیشاخسبز و پاکیزه، بلند و فراخ
سبزه در زیر او چو سبز حریردیده از دیدنش نشاطپذیر
آکنیده خُمی سفال در اوآبی الحق خوش و زلال در او
چون که دید آن فضول آبِ زلالهمچو ریحانِ تر میان سفال
گفت با بشر کای خجسته رفیق!باز پرسم بگو که از چه طریق؟
این سفالینْ خُم ِگشادهدهانتا به لب هست زیر خاک نهان؟
وآب این خُم بگو که تا ز کجاست؟کوه پایه نه گرد او صحراست
گفت بشر از برای مُزد کسیکرده باشد که کردهاند بسی
تا نگردد به صَدْمهای به دو نیمدر زمین آکنیدهاند ز بیم
گفت تا پاسخ تو زین نمط استهرچه گویی و گفتهای غلط است
آری آری کسی ز بهر کسیکشد آبی به دوش هر نفسی!
خاصه در وادییی که از تف و تابصد در صد درو نیابی آب
این وطنگاهِ دامیاران استجای صیاد و صیدکاران است
آب این خم که در نشاختهانداز پی دام صید ساختهاند
تا چو غُرم و گوزن و آهو و گوردر بیابان خورند طعمهٔ شور
تشنه گردند و قصد آب کنندسوی این آبخور شتاب کنند
مرد صیاد، راه بسته بوَدبا کمان در کمین نشسته بوَد
بزند صید را به خوردن آبکند از صیدِ زخمخورده کباب
بندها را چنین گشای گرهتا نیوشنده بر تو گوید زه
بشر گفت ای نهفتهگویِ جهانهرکسی را عقیدهایست نهان
من و تو زآنچه در نهان داریمبه همهکس ظن آنچنان داریم
بد میندیش، گفتمت پیشیعاقبت بد کند بداندیشی
چون برآن آب، سفره بگشادندنان بخوردند و آب در دادند
آبی الحق به تشنگان درخوردروشن و خوشگوار و صافی و سرد
بانگ بر بشر زد ملیخا تیزکهاز آنسوتَرَک نشین، برخیز
تا در این آب خوشگوار شوَمشویَم اندام و بیغبار شوَم
از عرقهایِ شورِ تنفرسایچرک بر من نشسته سر تا پای
چرک تن را ز تن فرو شویمپاک و پاکیزه سویِ ره پویم
وانگه این خُم به سنگ پارهکنمصید را از گزند چاره کنم
بشر گفت ای سلیمدل برخیزدر چنین خم مباش رنگآمیز
آب او خورده با دلانگیزیچرک تن را چرا در او ریزی؟
هرکه آبی خورَد که بنْوازددر وی آب دهن نیندازد
سرکه نتوان بر آینه سودنصافییی را به دُرد آلودن
تا دگر تشنه چون به تاب رسدزآبِ نوشین او به آب رسد
مردِ بَدرای گفتِ او نشنیدگوهر زشت خویش کرد پدید
جامه بر کند و جمله بر هم بستخویشتن گِرد کرد و در خُم جَست
چون درون شد نه خم که چاهی بودتا بن چَه دراز راهی بود
با اجل زیرکی بکار نشدجان بسی کند و رستگار نشد
ز آب خوردنْ تنش به تاب افتادعاقبت غرقه شد، در آب افتاد
بشر از آنسو نشسته دل زده تاباز پی ِآب کرده دیده پُر آب
گفت باز این حرامزاده خامکرد بر من سلام خویش حرام
ترسم این چِرگنِ نمونهخصالآرد آلودگی به آب زلال
آب را چرک ِ او کند بد رنگوانگهی در سفال دارد سنگ
این بداندیشی از بدان آیدنه ز پاکان و بخردان آید
هیچکس را چنین رفیق مباداین چنین سِفله جز غریق مباد
چون درین گفتگوی زد نفسیمرد نامد، برین گذشت بسی
سوی خم شد به جستجوی رفیقواگهی نه که خواجه گشت غریق
غرقهای دید، جان او شده گمسرِ چون خُم نهاده بر سر خم
طرفه در ماند کاین چه شاید بود!چوبی از شاخ آن درخت ربود
هم به بالای نیزهای کم و بیشساده کردش به چنگ و ناخن خویش
چون مساحتگرانِ دریاییزد در آن خم به آبپیمایی
خم رها کن که دید چاهی ژرفسر به آجر بر آوریده شگرف
نیمه خم نهاده بر سر اوتا دده کم شود شناورِ او
برکشید آن غریق را به شتابدر چَهِ خاک بردش از چه آب
چون در انباشتش به خاک و به سنگبر سرینش نشست با دل تنگ
گفت کان گربزی و رایت کو؟!وان درفشِ گرهگشایت کو؟!
وانهمه دعویات به چارهگری؟با دد و دیو و آدمی و پری
وانکه گفتی ز هفت چرخ بلندغیب را سر در آورم به کمند
کو شد آن دعوی دوازده فن؟وانهمه مردی، ای نه مرد و نه زن!
وان نمودن که بنگرم پیشیکارها را به چابکاندیشی
چاهی آنگاه سر گشاده به پیشچون ندیدی به دوربینیِ خویش؟
وانکه ما را بر آنچنان آبیفصلها گفته شد ز هر بابی
فصل ما گر به هم شماری داشتآن نگفتیم کهاصل کاری داشت
هرچه در آب آن خم افکندیمآتش اندر خم خود آگندیم
نقش آن کارگه دگرگون بوداز حساب من و تو بیرون بود
تا فلک رشته را گره دادهستبر سر رشته کس نیفتادهست
گرچه هرچه اندر آن نمَط گفتیمهردو ز اندیشه غلط گفتیم
تو بدان غرقهای و من رستمکه تو شاکر نهای و من هستم
تو که دام ِ بهایمش خواندیچون بهایم به دام درماندی
من به نیکی بدو گمان بردمنیک من نیک بود و جان بردم
این سخن گفت و از زمین برخاسترخت او باز جُست از چپ و راست
رفت و برداشت یکبهیک سَلَبشدَق مصری، عمامهٔ قصبش
چونکه مُهر از نوَرد بازگشادکیسهای زان میان به زیر افتاد
زر مصری در او، هزار دُرستزان کهن سکهها که بود نخست
مُهر بنهاد و مِهر ازو برداشتهمچنان سر به مُهرِ خود بگذاشت
گفت شرط آن بوَد که جامه اوبا زر و زینت و عمامه او
جمله دربندم و نگهدارمبه کسی کهاهلِ اوست بسپارم
باز پرسم سرای او به کجاستبرسانم به آنکه اهل سراست
چون ز من نامد استعانتِ اونکنم غَدر در امانت او
گر من آنها کنم که او کردهستهم از آنها خورم که او خوردهست
همچنان آن نوَرد را در بستچونکه دربسته شد گرفت به دست
رهروی در گرفت و راه نوَشتسوی شهر آمد از کرانه دشت
چون درآسود یکدو روز به شهرداد ز خواب و خورد خود را بهر
آن عمامه به هر کسی بنمودکه خداوندِ این که شاید بود؟
زادمردی عمامه را بشناختگفت لختی رهت بباید تاخت
در فلان کوی، چندمین خانههست کاخی بلند و شاهانه
در بزن کهآن در، آستانهٔ اوستبیگمان شو که خانه خانهٔ اوست
بشر با جامه و عمامه و زرسوی آن خانه شد که یافت خبر
در زد، آمد شِکرلبی دلبندباز کرد آن درِ رواقبلند
گفت کاری و حاجتی بنمایتا بر آرم چنانکه باشد رای
بشر گفتا بضاعتی دارمبانوی خانه کو؟ که بسپارم
گر درون آمدن به خانه رواست؟تا درآیم سخن بگویم راست
که ملیخای آسمانفرهنگاز زمانه چه ریو دید و چه رنگ
زن درون بردش از برون سرایبر کنار بساط کردش جای
خویشتن روی کرد زیر نقابگفت برگو سخن که هست صواب
بشر هر قصهای که بود تمامگفت با ماهرویِ سیماندام
آن به همصحبتی رسیدنِ اودر هنرها سخن شنیدن او
وان برآشفتنش چو بَدمستاندعوی انگیختن به هر دستان
وان به هر چیز بدگمان بودنخوبیی را به زشتی آلودن
وان چَه از بهر دیگران کندنخویشتن را درآن چه افکندن
وان شدن چون محیط موج زنشعاقبت ماندن آب در دهنش
چون فرو گفت هرچه دید همهوآنچه زان بیوفا شنید همه
گفت کاو غرقه شد بقای تو بادجای او خاک، خانه جای تو باد
جیفهای کاب شسته بودش پاکدر سپردم به گنجخانه خاک
رخت او هرچه بود در بستموینکه اینک گرفته در دستم
جامه و زر نهاد، حالی پیشکرد روشن درستکاریِ خویش
زن، زنی بود کاردان و شگرفآن ورقِ باز خواند حرف بهحرف
ساعتی زان سخن پریشان گشتآبی از چشم ریخت و زآب گذشت
پاسخش داد کهای همایونراینیکمردی ز بندگانِ خدای
آفرین بر حلال زادگیاتبر لطیفی و روگشادگیات
که کُند هرگز این جوانمردی؟!که تو در حق بیکسان کردی
نیکمردی نه آن بوَد که کسیببَرَد انگبینی از مگسی
نیکمرد آن بوَد که در کارشرخنه نارد فریبِ دینارش
شد ملیخا و تن به خاک سپردجان به جایی که لایق آمد برد
آنچه گفتی ز بد، پسند آن بودراست گفتی، هزار چندان بود
بود کارش همه ستمگاریبیوفایی و مردم آزاری
کرد بسیار جور بر زن و مردبر چنانی، چنین بوَد درخوَرد
به عقیدتْ جهودِ کینهسرشتمارِ نیرنگ و اژدهایِ کنشت
سالها شد که من بهرنجم ازوجز بدی هیچ بر نسنجم ازو
من به بالین نرم او خفتهاو به من بَر دروغها گفته
من ز بادش سپر فکنده چو میغاو کشیده چو برق بر من تیغ
چون خدا دفع کردش از سر منرفت غوغای محنت از در من
گر بد ار نیک بود، روی نهفتاز پسِ مرده بد نشاید گفت
پای او از میانه بیرون شدحالِ پیوند ما دگرگون شد
تو از آنجا که مردِ کارِ منیبه زناشویی اختیارِ منی
مایه و مِلک هست و سِتر و جمالبه ازین کی رسد به جفت حلال؟
به نکاحی که آن خدا فرمودکار ما را فراهم آور زود
من به جفتی ترا پسندیدمکه جوانمردیِ تو را دیدم
تو به من گر ارادتی داریتا کنم دعویِ پرستاری
قصه شد گفته، حَسبِ حال این استمال دارم بسی، جمال این است
وانگهی بُرقع از قمر برداشتمُهر خشک از عقیقِ تَر برداشت
بشر چون خوبی و جمالش دیدفتنهٔ چشم و سِحر ِخالش دید
آن پریچهره بود کهاول روزدیده بودش چنان جهانافروز
نعرهای زد چنانکه رفت از هوشحلقه در گوش یار حلقه بهگوش
چون چنان دید، نوشلب بشتافتبوی خوش کرد و جان او دریافت
هوشْرفته چو هوشْیافته شدسرش از تابِ شرم تافتهشد
گفت اگر شیفتم ز عشق پریتا به دیوانگی گمان نبری
گر بوَد دیوْ دیدهافتادهمن پری دیدم ای پریزاده
وین که بینی نه مِهر امروزستدیر باشد که در من این سوزست
که فلان روز در فلان رهْتنگبرقعت را ربود باد از چنگ
من ترا دیدم و ز دست شدممی وصلت نخورده مست شدم
سوختم در غم ِ نهانیِ تورفت جانم ز مهربانی تو
گرچه یک دم نرفتی از یادمبا کسی راز خویش نگشادم
چونکه صبرم در اوفتاد ز پایرفتم و در گریختم به خدای
تا خدایم به فضل و رحمت خویشآورید آنچه شرط باشد پیش
چون نکردم طمع چو بوالهوساندر حریم جمال و مال کسان
دولتی کاو جمال و مالم دادنز حرام اینک از حلالم داد
زن چو از رغبت وی آگه شدرغبتش زآنچه بُد یکی ده شد
بشر کان حور پیکرش بنواخترفت بیرون و کار خویش بساخت
گشت با او به شرط کاوین جفتنعمتی یافت شکر نعمت گفت
با پریچهره کام دل میراندبر خود افسونِ چشم ِ بد میخواند
از جهودی رهاند شاهی رادور کرد از کسوف ماهی را
از پرندش غُبار زردی شستبرگ سوسن ز شنبلیدش رُست
چون ندید از بهشتیان دورشجامهٔ سبز دوخت چون حورش
سبزپوشی به از علامت زردسبزی آمد به سروبن درخورد
رنگ سبزی صلاح کِشته بوَدسبزی آرایش فرشته بوَد
جان به سبزی گراید از همه چیزچشم روشن به سبزه گردد نیز
رستنی را به سبزی آهنگ استهمه سرسبزییی بدین رنگاست
قصه چون گفت ماهِ بزمآرایشه در آغوش خویش کردش جای
Elə ki, düşənbə gəldi ortaya,
Şahın yaşıl çətri yüksəldi aya,
Yaşıl çıraq kimi parlaq göründü,
Cənnət mələyi tək yaşıl büründü.
Yaşıl günbəd deyə yönəldi, getdi,
Qəlbini şadlığa bir məskən etdi.
Saçınca göylərin ulduzlu bağı
Zümrüd yaşıllığa bahar yarpağı,
Yaşıl sərvə dedi böyük hökmran:
"Gəl götür darlığı gül dodağından!"
Şaha təzim edib əl üstündə əl,
Açdı sirri belə o dilbər gözəl,
Dedi: "Ey şad edən bizi dünyada,
Bütün canlar sənə qoy olsun fəda.
Sarayın dövlətə uğurlu baxtdır,
Astanan ölkəyə tac ilə taxtdır.
Başın bəzəyidir tacın hər zaman,
Taxt ucalıq alır sənin qapından.
Zatın məmləkətə əbədi tacdır,
Sənin dərgahına dünya möhtacdır".
Əvvəl uca taxta dualar saçdı,
Sonra qənd çeşməsi əqiqdən açdı.
Dedi: "Rumda əziz birisi vardı,
Mumdakı bal kimi rahat yaşardı.
Hünərlər sahibi bu qabil kişi
Görərdi hər zaman yaxşılıq işi.
O kamallı cavan, o xoş xasiyyət
Təmiz əlaqəyə bəslərdi hörmət.
Xalq bilir ismini, düşməzdi dildən,
Almışdı pəhrizkar Bişr adı eldən.
Naz ilə evindən o çıxdı bir yol,
Gedirdi, nə eniş, nə yoxuşdu yol.
Eşq onun yolunu kəsdi əlbəəl,
Fitnə kamalına əl uzatdı, əl.
Gördü bir gözəl ki, çadrası ipək,
Sanki gizlənmişdi buludda aytək.
Gedirdi görmədən Bişri şux nigar,
Açdı duvağını üzündən ruzgar.
Fitnəyə yol verdi yel bilə-bilə,
Qara buludlardan çıxdı ay çölə.
Bir süstlük üz verdi olduqca Bişrə,
Tikildi bir oxla ayağı yerə.
Surət gördü, oynar məst gözündə naz,
Yüz min tövbə qırar, yenə də doymaz.
Bir xırman gül idi, sərv idi özü,
Kəklik qanı ilə yuyulmuş üzü.
Sahirdi, süzgündü şəhla gözləri,
Min aşiq yuxusu kəsmiş o pəri.
Qönçə yarpağına bənzər dodağı,
Onun da qənd ola bütün yarpağı.
Ah, hələ gözləri nərgizdi yatmış,
Onlar bu yatmaqla fitnə oyatmış.
Yellənən o qara qıvrım tellərin
İçində gül üzü o şux dilbərin,
Laçın qanadının altında duran
Həvasil quşuna bənzərdi, inan.
Xalı saçından çox ənbər saçardı,
Xalından da kafir gözləri vardı.
Bu gözlər, bu saçlar, bu atəşli xal
Qoymazdı insanda nə taqət, nə hal.
Çimdik qoparılmış uşaqtək birdən
Qopdu ixtiyarsız bir səs Bişrdən.
O ay ki, yolunda yalnızdı, təkdi,
Ürküb rübəndini üzünə çəkdi.
Atdı tələsərək gül qədəmləri,
Qan aldı boynuna o gedən pəri.
Bişr ayılıb baxdı yollara doğru,
Gördü ev talanıb, getmişdir oğru.
Düşündü: izləsəm o şux cananı,
Pis düşər, səbr edim; məndə səbr hanı?
Yaxşısı budur ki, dözümlü ol sən,
Rüsvay olub gedər səbirdən keçən.
Ehtiras azdırıb ömrü, neyləyək;
Kişiyəm, qəm məni öldürməyəcək.
Unutmaq şəhvəti din nişanıdır,
Bu şərt pəhrizkarı yaxşı tanıdır.
Çəkim bu diyardan öz yükümü düz,
Beytülmüqəddəsə çevirim qoy üz.
Xeyri, şəri bilən böyük Yaradan
Mənim bu işimi eyləsin asan.
Gedib yol şeyləri tədarük etdi,
Beytülmüqəddəsə yollandı, getdi.
Sığındı qorxudan pərvərdigara,
Verildi hökmünə, dedi: - Et çara!
Divlərdən qurtarım, sən pasiban ol,
Qəlbimə tapmasın ta ki fitnə yol.
Yalvarıb Allaha, o səcdə etdi,
Müqəddəs məkandan qayıtdı, getdi.
Dönərkən qoşuldu Bişrə bu səfər
Zahiri xoş olan, bədxah bir nəfər.
O, hər gözəl sözə irad tutardı,
İrada qəribə həvəsi vardı.
Yaxşıdan, yamandan Bişr açdı söhbət,
Onun varlığını bürüdü hiddət.
O elə olmalı, bu dəxi belə,
Mənasız gəlməsin, bir nəfər dilə.
Bişr sükut etdi, onun sükutu
Aldı uzunçudan bihuşluq otu.
O dedi: "Adından agah et məni,
Mən də bu ad ilə çağırım səni".
Dedi: "Ad qoydular Bişr mənə, sən,
Nə eybi, hər nə cür ad verəcəksən".
"Bişr! İnsanların eybisən, nə qəm,
Mən də Məlixayam, imami-aləm.
Hər nə Yer üzündə, göy üzündə var,
Nələr fikr eyləyir bütün insanlar,
Bilir Məlixanın ağlı, kamalı,
Duyuram yaxşıca haramı, halalı.
Alimlər ki bilir, on ikicə fənn,
Onlardan mükəmməl bilən mənəm, mən!
Dərya, səhra, meşə, çay, hər uca dağ,
Nəyə malikdirsə bizim bu göy tağ
Hamısını duyub, düzlüklə bildim,
Nədən yaşayırlar agah edildim.
Göydəki şeylərə əsla çatmaz əl,
Bilirəm onları hamıdan əvvəl.
Ətrafda üz versə qorxu nə zaman,
İti baxışımla görərəm haman.
Zavala uğrasa bir şahlıq, bir şah,
Əlli il qabaqca olaram agah.
Yetsə bir danəyə əskiklik əgər,
Bir il qabaqcadan verərəm xəbər.
Nəbzi, qarurəni mən bilirəm, mən,
Əlimlə qızdırma gedər xəstədən.
Salsam od içinə götürüb nalı,
Kəhrəba ləl olar, hələ var dalı.
Daş iksirim ilə bir gövhər olar,
Torpaq əllərimdə dönər zər olar.
Ağzım sehirli yel üfləsə, inan,
Kəndiri döndərib eylərəm ilan.
Tanrı ki yaradıb hər xəzinəni,
Ona tilsim açan göndərib məni.
Soruşsalar yerdən, ya göydən əgər,
İnanın, verərəm mükəmməl xəbər.
Bilik ölkəsində böyük ustadam,
Tay olmaz dünyada mənə bir adam".
Belə çox dəm vurub söhbət eylədi,
Bişr bu yalana heyrət eylədi.
Bu zaman bir bulud dağdan yeridi,
Məlixa baxaraq beləcə dedi:
- O bulud qaradır, qır kimi nədən!
Bunlar süd kimi ağ, gəl, cavab ver sən!
Bişr dedi: - Burda qəribə nə var?
Belə hökm eyləmiş tək pərvərdigar.
O dedi: - Kar aşmaz belə bəhanə,
Atılan ox gərək dəysin nişana.
Yanmış bir tüstüdür qara bulud, bax,
Ağıl bu nöqtədə etmiş ittifaq.
O bulud ki belə süd kimi ağdır,
Su var məcazında, inci sayaqdır.
Birdən qalxıb əsdi bir gizli külək,
Çox danışan nələr söylədi görək:
- De görüm, bu əsən yel nə deməkdir?
Qafil, ya öküzdür, ya da eşşəkdir.
Bişr dedi: - Allahın qəzası vardır,
Hər şeyə hökm edən pərvərdigardır.
O dedi ki: - Düşün, at hikmətə əl,
Qart qarılar kimi nağıl açma, gəl!
Havadır doğuran yeli, ruzgarı,
Yelləndirir onu ərzin buxarı.
Bircə o tərəfə göz yetirib bax,
Neçin çox ucadır o möhtəşəm dağ?
Dedi: - Var Tanrının bunda əsəri:
Birisi yüksəkdir, alçaqdır biri.
Məlixa söylədi: - Sübutsuz demə!
Yetişir bağladın naxşı qələmə.
Bulud yağış tökər, su axar gedər,
Dağları, daşları sel yıxar gedər,
O dağın ki, uca dik başı vardır,
Selin axımından xeyli kənardır.
Bişr bir qışqırdı, titrədi dağ-daş:
- Tanrının işinə, - dedi - qoşma baş!
Hər işin sirrindən xəbərdaram mən,
Hər elmə vaqifəm, üstünəm səndən.
Səbəb boş deyilməz, gəl, düşün bir az,
Yolu xəyal ilə süpürmək olmaz.
Sanma var pərdəyə yol tapa bilən!
Oxuyuruq naxşı pərdədə üzdən.
Qələt addımlamaq deyil ictihad,
Yanlış oxuyana olmaz etimad.
Qorxuram bu pərdə olanda nihan
Qələt oyun görə qələt oxuyan.
Bu yüksək budaqlı ağaca sən, gəl,
Ərköyünlük ilə toxundurma əl.
Bişr bu sehri ki, oxudu, yenə
Füzul qulaq asdı şeytan deyənə.
Onlar bir neçə gün birgə getdilər,
O füzulluq etdi istəyən qədər.
Yol isti, çöl susuz, yolçular susuz,
Oldu beyinləri qaynar, yuxusuz.
Qışqırıb yol boyu böyürürdülər,
Coşub gedirdilər, yüyürürdülər.
Axırda yetdilər pakizə, uca,
Şaxlı, budaqlı bir gözəl ağaca.
Bu yerin otları ipəkdi, ipək,
Göz daldı seyrinə, oldu sevincək.
Orda basdırılmış bir küp durardı,
İçində tərtəzə şirin su vardı.
O küpün içində görüb uzunçu
Təzə reyhan kimi ürək açan su,
Dedi Bişrə: - Gözəl yoldaşım, de bir,
Neçin bu küp belə qum içindədir?
Söylə nəyə görə ağzına qədər
Basdırılmış yerə? Ver bundan xəbər!
De görüm ki, suyu çoxdur, ya azdır?
Yoxuş deyil yeri, çöldür, bayazdır?
Bişr: - Etmiş, - dedi, - bunu insanlar,
Çox-çox görünmüşdür belə ehsanlar.
Qorxudan gömüblər onu qumlara
Ki, sınıb olmasın tez para-para.
Məlixa söylədi: - Gəl, yaxşı düşün,
Verdiyin cavablar qələtdir bütün.
Biri əzab çəkib yaşayacaqdır,
Özgə birinə su daşıyacaqdır?
Özü də burda ki, isti çöl boyu
Nə çeşmə tapılar, nə də bir quyu?
Burada ovçular qurmuş duzağı,
Buradır ov yeri, ovçu ovlağı.
Bu küpə ki suyu doldurmuş insan,
Deməli ov üçün tor qurmuş insan.
Duzlu şeylər yeyən yabanı heyvan:
Maral, dağ keçisi, gur, cüyür, ceyran
Bütün çöl uzunu su gəzə-gəzə
Gəlsinlər belə bir küp olan düzə.
Ovçu hiylə tökər, bağlar yolları,
Sonra əlində ox gözlər şikarı.
Vurar su içəndə heyvanı, gedər,
Doğrayar ətini kabablıq edər.
Belə aç düyünü, belə düşün sən,
Desin eşidənlər afərin, əhsən.
Bişr dedi: - Dur, ey sirr edən aşkar,
Hər kəsin gizli bir əqidəsi var.
Ürəkdə var gizli çox niyyətimiz,
Hər kəsi də belə zənn edirik biz.
Etmə, dedim sənə, gəl, pis fikirlər
Ki, sonra əlindən baş verməsin şər.
Suyun kənarına onlar keçdilər,
Yerə süfrə salıb yeyib-içdilər.
Doğrudan bu suyun heç üstü yoxdu,
Yanğı yatırandı, safdı, soyuqdu.
Məlixa ucadan dedi Bişrə: - Dur,
Bir qədər bu sudan kənarda otur.
Soyunub ta ki, bu saf suya girim,
Yuyunum, nəhayət tökülsün kirim.
Duzlu tər içində nə vaxtdır mənim
Çirkaba dönübdür bütün bədənim.
Çimim tez burada, qoy laməhala,
Sonra da tərtəmiz düzəlim yola.
Sonra küpü daşla parçalayım mən,
Heyvanlar qurtarsın əziyyətlərdən.
Bişr dedi ki: - Ey qəlbi saf, gedək,
Küpü bulandırmaq nəyinə gərək?
Sevinib əyildin sudan içməyə,
Tökürsən içinə indi kir niyə?
Hər kim ki, saf sudan içsə bir gilə,
Əyilib içinə tüpürməz belə.
Aynanı sürtməyə sirkə vurulmaz,
Saf dəxi tortayla bulandırılmaz.
Üzsə bir yolçunu əgər yanğısı,
Yenidən can verər ona şirin su.
Sanma ki, nəsihət ona kar etdi,
Öz bəd əməlini aşikar etdi.
Soyunub, paltarı yığdı bir yerə,
Atıldı sulara o birdən-birə.
Bu küp deyildi, bir quyuydu, quyu,
Bitib tükənməzdi içinin suyu.
Əcəl zirəkliklə yola getmədi,
Can atdı nə qədər, təsir etmədi.
Su doldu ağzına, əcəli çatdı,
Nəhayət quyunun içində batdı.
Bişr sudan ötrü yandı dərindən,
Tökdü su üstündə su gözlərindən.
Dedi: - Haramzada, bu xam oğlu, xam,
Salamını mənə eylədi haram.
Qorxuram bu çirkin xasiyyətilə
Küpün saf suyunu döndərsin lilə.
Suyu çirki ilə bulandırar o,
Daş alıb saxsını birdən qırar o!
Belə bir düşüncə pislərdən törər,
Nəinki ağıllı kəslərdən törər.
Kimsənin olmasın belə yoldaşı,
Batsın eləsinin görüm ki, başı.
Dalınca deyindi onun bir qədər,
Gözlədi, görmədi kişidən əsər.
Durub axtarmağa yönəldi onu,
Bilmirdi xacənin qərq olduğunu.
Batmış gördü suda öz yoldaşını,
Küpün qırağına əymiş başını.
Təəccüb eylədi suya baxaraq,
O yüksək ağacdan kəsdi bir budaq,
Ya bir nizə qədər, ya bir az uzun,
Yondu qabığını həmən çubuğun.
Dəniz ölçən kimi ağacı aldı,
Tez götürüb küpün içinə saldı.
Küp demə, küp demə, quyudur, quyu,
Kərpic divarlara qalxmışdı suyu.
Zay etməsin suyu gələn heyvanlar
Deyə quyu üstə yarım saxsı var.
Çıxartdı quyudan bədbəxt oğlunu,
Torpaq quyusuna gətirdi onu.
Doldurdu qəbrini torpaqla, daşla,
Durdu baş ucunda dedi, təlaşla:
"Hanı zirəkliyin, fikrin, xəyalın?
Düyünləri açan ağlın, kamalın?
İnsanlar, pərilər düşərkən dara
Hanı öyündüyün, bildiyin çara?
Nədir o, deyirdin: yeddi fələkdən
Qeybi kəmənd ilə çəkən mənəm, mən!
Nə kişi, nə qadın olan, de, sənin
Nə oldu hünərin, on iki fənnin?
Əvvəldən bilirdin hər olacağı,
Zirəkdin, görürdün dalı, qabağı.
Uzaqgörücüydün, niyə görmədin?
Bu açıq quyudan xəbər vermədin?
Az eyləmədik biz bu sudan söhbət,
Gəldi ortalığa hər cür hekayət.
Çox uzatdıqsa da biz küp fəslini,
Söyləyə bilmədik işin əslini.
O küpün suyuna biz nələr atdıq,
Demək küpümüzdə tonqal qalatdıq.
O kargahın başqa bir naxşı vardır,
Bizim haqq-hesabdan xeyli kənardır.
Fələk bu kəndiri düyün edəli
Çatmayır ucuna kimsənin əli.
Bu yolda hər nə ki, dedik, neylədik,
Səhv etdik hamını, yanlış eylədik.
Sən qərq oldun suda, mən tapdım nicat,
Şükür edənləri bəsləyir həyat.
Sən ona tor dedin, uzağa düşdün,
Özün heyvan kimi duzağa düşdün.
Mənim yaxşı getdi ona gümanım,
Fikrim yaxşı oldu, qurtardı canım".
Söyləyib bunları qalxdı ayağa,
Gah sola baş vurdu, gah baxdı sağa.
Misri paltarını bu yanda gördü,
Onu, əmmaməni alıb götürdü.
Açınca bağlını dərhal sürüşdü,
Torpağın üstünə bir kisə düşdü.
Nə görsə yaxşıdır, köhnə pullardı,
Kisədə min Misir qızılı vardı.
Yumdu gözlərini qızıl mehrinə,
Möhürləyib zəri qoydu yerinə.
Dedi: "Yaxşısı ki, paltarlarını,
İpək əmmaməni, bütün varını
Toplayım bir yerə, yığım, bağlayım,
Gəzim, qohumunu qoy soraqlayım.
Soruşub evini onu biləndən,
Verim əyalına əmanəti mən.
Köməyim dəymədi ona, qoy yenə
Xəyanət etməyim əmanətinə.
Tutsam əgər mən də o tutan işi,
Yeyərəm demək, o yeyən bişmişi".
Belə düşünərək yola düzəldi,
Bürkülü səhradan şəhərə gəldi.
Getdi öz evinə əvvəl birbaşa,
Sonra da baş çəkdi qohum-qardaşa.
Şəhərdə iki gün asudə oldu,
Dadlı xörəklərlə keyfi duruldu.
Alıb əmmaməni düzəldi yola,
Hamıdan soruşdu: "Bunun kim ola
Sahibi?" Bir kişi söylədi ki: "Sən
Hələ bir qədər də yol getməlisən.
Məhəlləsi filan, döngəsi filan,
Yeddinci ev üstə şahanə eyvan,
Onun binasıdır həmən imarət,
Yeri, döy qapını, arxayın ol get".
Alıb bağlamanı hərəkət etdi,
Deyilən binanın üstünə getdi.
Döyüncə qapını, dodaqları bal
Tez gəlib açaraq eylədi sual:
- Söylə, bir nəçisən, de, nədir adın?
De, əməl eyləyək, nədir muradın?
Bişr söylədi ki: - Əmanətim var,
Hər kimsə bu evə sahib-ixtiyar,
Ona veriləcək, əgər özümü
Buraxsa, deyərəm gəlib sözümü.
Asiman hünərli Məlixanın, ah,
Nə gəlib başına, eylərəm agah.
Qadın izn verdi, dedi: - Buyur, gəl.
Ədəblə yer verdi ona ilk əvvəl.
Bürüyüb üzünü gizli yaşmağa:
- Mən hazıram, - dedi, - qulaq asmağa.
Bişr əhvalatı açdı hər nə var,
Etdi ayüzlünü işdən xəbərdar.
Dedi: - Məlixayla biz həmsöhbətdik,
Onun hünərindən çox söz eşitdik.
O bədməstlər kimi tez qızışardı,
Hər sözə bir yekə dastan qoşardı.
Hər şeydən, hər işdən çox bədgümandı,
Yaxşı ilə pisi qarışdırandı.
Qazıdı özgəyə quyu, sürüşdü
Özü, bu qazdığı quyuya düşdü.
Coşdu mühit kimi, eylədi tüğyan,
Axır ağzında su, düşdü natəvan.
Bişr nə görmüşsə o bivəfadan
Söyləyib, sözünü qurtaran zaman,
Əlavə eylədi: - İllər vur başa,
O torpaqda yatsın, sən evdə yaşa.
Tərtəmiz yumuşdu Məlixanı su,
Torpaq xəznəsinə tapşırdım onu.
Əlimlə yığıldı səhradan varı,
Budur qızılları, budur paltarı.
Deyib əmanəti tez yerə qoydu,
Bişrin düzlüyünü mahcamal duydu.
Hər işə vaqifdi o dilbər gözəl,
Vərəqi oxudu, bildi əlbəəl.
Bir saat kədərli, pərişan oldu,
Axdı göz yaşları, bağrı qan oldu.
Dedi: - Ey müqəddəs fikirli insan,
Sən ki bəndələrin ən yaxşısısan.
Afərinlər sənə, ey halalzada,
Üzü ağ olmusan bu gen dünyada.
Kimsə bu mərdliyi eyləməz ki, sən
Adamsız olana qarşı edirsən.
Mərdə layiq sifət deyildir, inan
Ki, bal oğurlasın bal arısından.
Gərək cavanmərdi pul aldatmasın,
İşinə zərrəcə xələl qatmasın.
Məlixa bir layiq məkana getdi,
Özünü torpağa o təslim etdi.
Deyirsən olduqca fikri yamandı,
Doğrudur, hər şeyə pislik umandı.
Zalımdı, hər zaman min zülmü vardı,
Əhdə vəfası yox, mərdüməzardı.
Kişiyə, arvada uddurardı qan,
Çəkdi cəzasını o zalım insan.
Cuhud məzhəbsə də, sevərdi şəri,
Sehir ilanıydı, məbəd əjdəri.
Ondan illər boyu cəfa çəkirdim,
Təkcə pislik deyil, bəla çəkirdim.
Mənimlə baş qoyar, birgə yatardı,
Sonra yalan deyər, böhtan atardı.
Mən müti bir bulud, o sərt bir külək,
Qılınc qaldırardı o dəli şimşək.
Tanrı dəf eylədi onu başımdan,
Oldu möhnətlər də qapımdan nihan.
Yaxşıydı, yamandı, köçdü dünyadan,
Ölünün dalınca danışmaz insan.
Çəkildi aləmdən onun ayağı,
Nəsib etdi bizə bu qovuşmağı.
Görünürsən, inan, çox xoştər mənə,
Layiqsən olmağa gözəl ər mənə.
Var məndə gözəllik, ismət, xəznə, mal,
Tapılmaz mənimtək halal bir əyal.
Tanrımız buyuran bir nikah ilə
Düzəlt işimizi, get sahman eylə.
Cavanmərd, görüncə bəyəndim səni,
Mənə layiq ərsən, sevindir məni.
Qəlbin bildirərsə eşqi, hörməti,
Başlayaram sənə mən də xidməti.
Bəli, arzum budur, xəyalım budur,
Var-dövlətim budur, camalım budur.
Deyib ay üzündən örtüyü saldı,
Yaş əqiqdən quru möhürü aldı.
Bişr günəş kimi o mahcamalı,
O fitnəli gözü, sehirli xalı
Görüncə, tanıdı nurlar saçanı,
Yolda rast gəldiyi nazlı cananı.
Bir ah çəkdi, getdi başından huşu,
Oldu sırğalının həlqəbəguşu.
Şirin dodaqlını həyəcan aldı,
Ətir saçıb Bişrin halına qaldı.
Çalışdı, aşiqi durdu, ayıldı,
Hayadan canına bir od yayıldı.
Dedi: - Tərk eylədi ixtiyar məni,
Qoy dəli saymasın gözəl yar məni.
Gedərsə özündən əgər cin görən,
Pəri görmüşəm, ey pərizadə, mən.
Sanma ki, bu yeni bir məhəbbətdir,
Çoxdankı yanğıdır, köhnə həsrətdir.
Günlərin birində, ey nazlı mələk,
Aldı örpəyini üzündən külək.
Camalın əlimdən aldı taqəti,
Məst oldum içməmiş vüsal şərbəti.
Yandım həsrətinlə düşüb odlara,
Eşqin varlığımı verdi ruzgara.
Çəkdin öz dalınca sən xəyalımı,
Kimsəyə demədim mən bu halımı.
Gəldim nə zaman ki, mən təngə, zara,
Sığındım yeganə pərvərdigara.
Mənə öz fəzliylə o səxa kanı
Yetirdi hər zaman lazım olanı.
Heç vaxt göz dikmədim özgə malına,
Ağlına, işinə, xoşbəxt halına.
Verdi o düz yolla səadət mənə,
Gözəl camal mənə, var-dövlət mənə.
Elə ki bilindi Bişrin ürəyi,
Arvadın çoxaldı meyli, diləyi.
Bişr o hurinin nəvazişini
Görüb də sahmana saldı işini.
Tez kəbin kəsdirdi, ona yar oldu,
Tapıb nemətini bəxtiyar oldu.
O, pəri üzlüdən alıb arzu, kam,
Oxudu bədnəzər duası müdam.
Gözəli xəbisdən qurtardı cavan,
Ayı xilas etdi xüsufdan, dardan.
İpək paltarından yudu torpağı,
Qalxdı şənbəliddən süsən yarpağı.
Sevdi o gözəli pərilər kimi,
Yaşıl paltar geydi hurilər kimi.
Sarını atıb, gey yaşıl libası,
Sərvi bəyəndirir yaşıl olması.
Əkinə rövnəqdir yalnız yaşıl rəng,
Odur mələklərə verən min bəzək.
Yaşıllıq hər şeyin təravətidir,
Yaşıl rəng gözləri işıqlı edir.
Bitki yaşıllıqla həmahəng olar,
Cavanlıq hər zaman yaşıl rəng olar.
Qurtardı nağılı məclis çırağı,
Şah aldı qoynuna o gül yanağı.
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/nizami-yeddi-gozel-28
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
Kəklik qarışqanı dimdikləyərək,Onu dimdiyində sıxırdı bərk-bərk.
Leyli və Məcnun, fəsil 19Murad dastanının ilk səhifəsi,Gözəllik mülkünün baş sərkərdəsi,
Leyli və Məcnun, fəsil 20Bağın calalını yaradan ustaBöylə nəql edirdi dastan xüsusda:
Leyli və Məcnun, fəsil 21Nofəlin Məcnunla tanış olmasıLeyli çadırdaydı, o gizlənmiş ay
Başqa şairlərin şeirləri
Könül, gəl sevmə xublarıƏzəlcə bay edər səni
Çığalı müxəmməsDilbər, sənin ol gülşən-ü gülzarına qurban,On dörd gecəlik ay təki ruxsarına qurban,
Mürəbbe: Hər təbibə söylədim dərdim dəvasın görmədimHər təbibə söylədim dərdim dəvasın görmədim,Möhnət ü dərdi-qəmin heç intihasın görmədim,
Beməxə (Fərsiz){| class="wikitable" style="font-size:1.0em; text-align: left;" width="80%"|-bgcolor="#D8BFD8"