Yeddi gözəl, fəsil 33
Məsnəvi nədir?
Məsnəvi: hər beyti öz qafiyəsi ilə gələn uzun nəzm, adətən dastan və ya hekayə.
چون به تثلیث مشتری و زحلشاه انجم ز حوت شد به حمل
سبزه خضر وش جوانی یافتچشمه، آب زندگانی یافت
ناف هر چشمه رود نیلی شدهر سبیلی به سلسبیلی شد
مشکبَر گشت خاک ِ عودیپوشنافهخر گشت باد ِ نافهفروش
اعتدال هوای نوروزیراسترو شد به عالمافروزی
باد نوروزی از قبالهٔ نوبا ریاحین نهاد جان به گرو
رستنی سر برون زد از دل خاکزنگ خورشید گشت از آینه پاک
شبنم از دامن اثیر نشستگرمی اندام ِ زمهریر شکست
برف کافوری از گریوه کوهرود را زآب دیده داد شکوه
سبزه گوهر زدود بینش راداد سرسبزی آفرینش را
نرگس تر به چشم خوابآلودهر کهرا چشم بود خواب ربود
باد صبح از نسیم نافهگشایبر سواد بنفشه غالیهسای
سرو کز سایه بادبانه زدهجعد شمشاد را به شانه زده
چشم نیلوفر از شکنجهٔ خوابجان در انداخته به قلعهٔ آب
غنچههای نو از شکوفه شاخکرده لؤلؤ چو برگ لاله فراخ
سوسن از بهر تاج نرگس مستشوشه زر نهاده بر کف دست
از شمایل شمامههای بهاربیقیامت ستاره کرده نثار
شنبلید سرشک در دیدهزعفران خورده باز خندیده
کاتب الوحی گل به آب حیاتبر شقایق به خون نوشته برات
برگ نسرین به گوهر آمودنشاخ سوسن به توتیا سودن
جعد بر جعد بسته مرزنگوشدیلم آسا فکنده بر سر دوش
گشته هم برگ و هم گیا راضیاین به مقراضه آن به مقراضی
سنبل از خوشههای مشگ انگیزبر قرنفل گشاده عطسهٔ تیز
داده خیری به شرط همعهدییاسمن را خط ولیعهدی
بوی سیسنبر از حرارت خویشعقرب چرخ را گداخته نیش
غنچه با چشم گاوچشم بهنازمرغ با گوش پیلگوش بهراز
گل کافور بوی مشک نسیمچون بناگوش یار در زر و سیم
مشک بید از درخت عود نشانگاه کافور و گاه مشک فشان
ارغوان و سمن برابر دیدرایتی برکشیده سرخ و سپید
ز آفت بید برگ باد خزانشاخ پر برگِ بید دستگزان
گل کمر بسته در شهنشاهیخاک چون باد در هواخواهی
بلبل آواز برکشیده چو کوسهمه شب تا به وقت بانگ خروس
سرخ گل را به سبز میدانیپنج نوبت زنان به سلطانی
بر سر سرو بانگ فاختگانچون طرب رود دلنواختگان
نای قمری به نالهٔ سحریخنده برده ز کام کبک دری
بانگ دراج بر حوالی کشتکرده تقطیع بیتهای بهشت
زند باف از بهشت نامه زنددر شب آورد و خواند حرفی چند
عندلیب از نوای تیز آهنگگشته باریک چون بریشم چنگ
باغ چون لوح نقشبند شدهمرغ و ماهی نشاطمند شده
شاه بهرام در چنین روزیکرد شاهانه مجلس افروزی
از نمودار هفت گنبد خویشگنبدی ز آسمان فراخته بیش
چاربندی رسید پیکی چستراه شش طاق هفت گنبد جست
چون درآمد در آن بهشتی کاخشد دلش چون در بهشت فراخ
کرد بر خسرو آفرین درازکهآفرین کرده بود برد نماز
گفت باز از نگارخانهٔ چینجوش لشگر گرفت روی زمین
ماند پیمان شاه را فغفورشد دگر ره ز نیک عهدی دور
چینیان را وفا نباشد و عهدزهرناک اندرون و بیرون شهد
لشگری تیغ برکشیده به اوجتا به جیحون رسیده موج به موج
سیلی آمد گرفت صحراییهر نهنگی درو چو دریایی
گر شه این شغل را بدارد پاسچینیان خون ما خورند به طاس
شه چو از فتنه یافت آگاهیدر بلا دید عافیت خواهی
پیشتر زانکه در سرآید دامدامن از می کشید و دست از جام
رای آن زد که از کفایت و رایخصم را چون به سر درآرد پای
جز به گنج و سپه ندید پناهکهآلت نصرت است گنج و سپاه
چون سپه باز جست پنج ندیدچون به گنجینه رفت گنج ندید
هم تهی دید گنج آکندههم سلیح و سپه پراکنده
ماند عاجز چو شیر بی دندانطوق زنجیر و مملکت زندان
شه شنیدم که داشت دستوریناخدا ترسی از خدا دوری
نام خود کرده زان جریده که خواستراستروشن ولی نه روشن و راست
روشن و راستیاش بس باریکراستی کوژ و روشنی تاریک
داده شه را به نام نیک غرورواو ز تعلیق نیکنامی دور
تا وزارت به حکم نرسی بوددر وزارت خدای ترسی بود
راستروشن چو زو وزارت بردراستیها و روشنیها مرد
شه چو مشغول شد به نوش و به نازاو به بیداد کرد دست دراز
فتنه میساخت مصلحت میسوختملک میجست و مال میاندوخت
نایب شاه را به زر و به زیبداد بر کیمیای فتنه فریب
گفت خلق آرزو طلب شدهاندشوخ و گستاخ و بیادب شدهاند
نعمت ما ز راه سیریشانداده در کار ما دلیریشان
گر نمالیمشان به رای و به هوشملک را چشم بد بمالد گوش
مردمانی بدند و بد گهرندیوسفانی ز گرگ و سگ بترند
گرگ را گرگبند باید کردرقص روباه چند باید کرد؟
خاکیانی که زادهٔ زمیاندددگانی به صورت آدمیاند
ددگان بر وفا نظر ننهندحکم را جز به تیغ سر ننهند
خوانده باشی ز درس غمزدگانکه سیاوش چه دید از ددگان
جاه جمشید خوار چون کردندسر دارا به دار چون کردند
مالشان حوضه است و ایشان سیرگندد آب ار به حوض مانَد دیر
آب کز خاک تیرهفش گرددهم به تدبیر خاک خوش گردد
شاه اگر مست، خصم هشیارستشحنه گر خفته، دزد بیدارست
چون سیاست ز یاد شاه شودپادشاهی برو تباه شود
از شهی کاو سیاست انگیزددشمن و دیو هر دو بگریزد
دیو باشد رعیت ِ گستاخچون گذاری نهند پای فراخ
جهد آن کن که از سیاست خویشنشکنی رونق ریاست خویش
نفریبی به آشنایی کسکسِ خود تیغِ خود شناسی و بس
شه به امید ماست بادهپرستمن قلم دارم و تو تیغ به دست
از تو قهر آید و ز من تدبیرهر که گویم گرفتنی است، بگیر
محتشم را به مال مالش کنبیدرم را به خون سگالش کن
نیک و بد هر دو هست بر تو حلالاز بدان جان ستان ز نیکان مال
خوار کن خلق را به جاه و به چیزتا بمانی به چشم خلق عزیز
چون رعیت زبون و خوار بودمُلک پیوسته برقرار بود
نایب شه ز روی سرمستیکرد با او به جور همدستی
به جفایی که او نمودش راهجور میکرد بر رعیت شاه
تا به حدی که خواری از حد بردهیچکس را به هیچ کس نشمرد
در ستمکارگی پی افشردندمیگرفتند و خانه میبردند
در ده و شهر جز نفیر نبودسخنی جز گرفت و گیر نبود
تا در آن مملکت به اندک سالهیچکس را نه مِلک ماند و نه مال
همه را راستروشن از کم و بیشراست و روشن ستد به رشوت خویش
از زر و گوهر و غلام و کنیزدر ولایت نماند کس را چیز
اوفتاد از کمی نه از بیشیمحتشمتر کسی به درویشی
خانهداران ز جور خانهبرانخانه خویش مانده بر دگران
شهری و لشگری ز جان بستوههمه آواره گشته کوه به کوه
در نواحی نه گاو ماند و نه کشتدخل را کس فذالکی ننوشت
چون ولایت خراب شد حالیدخل شاه از خزانه شد خالی
جز وزیری که خانه بودش و گنجحاصل کس نبود جز غم و رنج
شاه را چون به ساز کردن جنگگنج و لشگر نبود شد دلتنگ
منهیان را یکان یکان به درستیک به یک حال آن خرابی جست
کس ز بیم وزیر عالمسوزآنچه شب رفت وا نگفت به روز
هرکسی عذری از دروغ انگیختکاین تهیدست گشت، وآن بگریخت
بر زمین هیچ دخل و دانه نماندلاجرم گنج در خزانه نماند
شد ز بی مکسبی و بی مالیملک شه از مؤدیان خالی
شه چو شفْقَت بَرَد، فراز آیندبر عملهای خویش باز آیند
شاه را آن بهانه سیر نکردلیک بیوقت جنگِ شیر نکرد
از بدِ گنبدِ جفا پیشهکرد چندانکه باید اندیشه
ره به سامان کار خویش نبردجهد خود با زمانه پیش نبرد
Müştəriylə Zühəl qovuşan zaman
Günəş daxil oldu Həmələ Hutdan,
Otlar Xızır kimi bütün çöl boyu
Tapdı hər tərəfdə dirilik suyu.
Çeşmələr göbəyi oldu axar Nil,
Yolların üstündə coşdu səlsəbil.
Yer müşk ilə doldu, ud geydi hər yan,
Nafə satan külək oldu müşk alan.
Novruz havasında olan etidal,
Aləmə bəxş etdi nurani bir hal.
Novruzun nəsimi yeni əhd ilə
Qatdı öz canını çiçəyə, gülə.
Göründü otların baş qaldırması,
Silindi aynadan günəşin pası.
Efir ətəyində şəbnəm oturdu,
Hərarət şaxtaya bir zərbə vurdu.
Dağlardan əriyən kafuri qarlar
Çaya göz yaşıyla verirdi vüqar.
Səbzəyə baxdıqca nurlandı gözlər,
Hər şey cavanlaşdı, oldu təzə-tər.
Nərgiz gözlərini süzəndən bəri
Yuxusuz eylədi bütün gözləri.
Saçdı nəfəsini sabahın yeli,
Səpdi bənövşəyə ətirlər əli.
Sərv kölgəlikdə yelkən quraraq
Şümşadın saçına çəkirdi daraq.
Neylüfər qalınca həsrət yuxuya
Özünü yetirdi əlbəəl suya,
Çiçəkli şaxlarda qönçə açıldı,
Lalə yarpağıtək lö-lö saçıldı.
Nərgizin bu sərxoş gəlhagəlində
Süsən zər çubuğu tutdu əlində.
Təzə qönçələrlə o gözəl bahar
Etdi qiymətsiz ulduzlar nisar.
Şənbəlid gözündən yaşlar töküldü,
Zəfəran yeyərək təzədən güldü.
Göy gülə bəxş etdi abi-həyatı,
Şəqayiqə yazdı qanlı baratı.
Nəsrinin gövhərə sinmiş yarpağı,
Tutiya əzirdi süsən budağı.
Siçanqulağı da saçını aldı,
Hörüb deyləmli tək çiyninə saldı.
Yarpaq, ot göyərib, qalxıb artalı,
Həm qayçı kəsildi, həm oldu xalı.
Sünbül müşk vurub salxıma bənd-bənd,
Etdi qərənfilə acıqla rişxənd.
Xeyrigül əhd ilə gəldi çəmənə;
- Vəliəhdsən, - dedi, - o, yasəmənə.
Süsənbərin iyi göylərə qalxdı,
Çarxın əqrəbini yandırdı, yaxdı.
Qönçə inəkgözə eyləməkdə naz,
Filqulaq sirr söylər quşa keyfi saz.
Kafur gülü, səhər əsəndə yellər
Qızların taxdığı sırğaya bənzər.
Ud nişanlı müşki söyüd ki, vardı,
Gah kafur yığardı, gah müşk yığardı.
Ərğəvan, yasəmən bitib qalxaraq,
Bayraq ucaldırdı göyə al və ağ.
Xəzan oxlarından görmüşdü dağı,
Əlini dişlərdi söyüd budağı.
Qızılgül qalxaraq tacidar oldu,
Yel də, qum da ona tərəfdar oldu.
Bütün bir gecəni budaqda bülbül
Xoruz banınadək döyürdü təbil.
Meydan yamyaşıldı, gül isə aldı,
Beş növbə təbili o çaldı, çaldı.
Sərv üstə faxtəyə edilsə nəzər,
Səsi rud səsinə olduqca bənzər.
Səhər naləsiylə qumru ötüşü
Kəkliyin əlindən aldı gülüşü.
Turaclar əkində ötüb gedirdi,
Cənnət beytləri təqti edirdi.
Zəndibaf, behiştin "Zənd" kitabından
Gecə bir neçə hərf oxudu pünhan.
İti nəvasıyla əndəlib gəldi,
Ahəngdar telitək çəngin incəldi.
Yazı lövhü kimi naxışlandı bağ,
Quş, balıq şadlandı, oldu keyfi çağ.
Belə bir zamanda Bəhram şahənşah
Öz keyf məclisini düzəltdi gümrah.
Yeddi günbədindən möhtəşəm, yüksək
Bir günbəd qurdu ki, heyrandı fələk.
Bir qasid aradı uca məkanı,
Sordu yeddi günbəd, altı tağ hanı?
Cənnət eyvanına o gələn kimi,
Ruhu, düşüncəsi yüksələn kimi
Xosrova söylədi sənalar, əhsən.
Sonra da səcdəyə düşüb o gələn
Dedi: "Qalxıb Çindən ordu yürüyür,
Alıb hər tərəfi, basır, bürüyür.
Verdiyi peymana edib xəyanət,
Fəğfur göstərmədi əhdə sədaqət.
Tapılmaz çinlidə vəfadan misal,
İçləri zəhərdir, bayırları bal.
Çəkib qılıncını bir coşğun ordu,
Yetişib Ceyhuna düşərgə qurdu.
Çölləri bürüdü sel, ey ulu şah!
Bir ümmandır onda hər dəli timsah.
Bir tədbir görməsə padşah, doğrusu,
İçər qanımızı çinli sanki su".
Şah yaxşı bildi ki, iş nə haldadır,
Gördü səlamətin başı qaldadır.
Öz başını tora salmazdan əvvəl
O, meyi buraxdı, camdan üzdü əl.
Belə qərar verdi: varkən imkanı
Tədbirlə eyləsin məğlub düşmanı.
Pənah bir orduda, xəzinədədir,
Bunlar da olmasa, ad, zəfər nədir?
Bilincə Bəhram ki, xəznə boşalmış,
Nə dava sursatı, nə ordu qalmış,
Döndü dişsiz şirə, sıxıldı yaman,
Oldu gözlərində ölkəsi zindan.
Eşitmişəm şahın, üzlərdən iraq,
Bir vəziri vardı Allahdan uzaq.
Rastü-Rövşən qoymuş adını, düzü,
Bu addan uzaqdı olduqca özü.
Düzlükdən yuxaydı, nazikdi qat-qat,
Düzlüyü əyrilik, işığı zülmət.
Padşaha adıyla qurmuşdu duzaq,
Özü yaxşılıqdan uzaqdı, uzaq.
Nə qədər ölkəyə Nərsi vəzirdi,
Allahın xovfunu yaxşı sezirdi.
Rastü-Rövşən keçdi vəzirliyə, bil,
Oldu doğruluqla aydınlıq zəlil.
Şah könül verdikcə naza, işrətə,
Vəzir də əl atdı zülmə, zillətə.
Yaxıb məsləhəti, fitnəni tutdu,
Ölkənin varını xul kimi uddu.
Şahın naibini hər yerə çatdı,
Qızılla, şübhəylə yaman aldatdı.
Dedi ki: "El bütün tələbkar olub,
Ərköyün, ədəbsiz, tamahkar olub.
Bizdən gördükləri bu nazü nemət
Onlara veribdir hər işdə cürət.
Verməsən tədbirlə bir cəza əgər,
Dartar qulağını yurdun bədnəzər.
Pisdir həm zatları, həm də özləri,
İçləri canavar, Yusif üzləri.
Qurdu dustaq edib tez çəkək dara,
Nə zamana qədər etmək müdara?
Torpaqdan yaranan hər qanmaz, alçaq,
İnsan surətində heyvandır ancaq.
Heyvandan umulmaz vəfa insana,
Qılıncla baş əyər onlar fərmana.
İbrət kitabına baxanlar bilər,
Səyavuş bunlardan çəkmişdir nələr.
Cəmşid cəlalını xar etdi onlar,
Daraya dünyanı dar etdi onlar.
Rəiyyətin malı hovuz suyudur,
Bir yerdə qaldıqca yaman qoxuyur.
Torpaqdan bulanıq olsa əgər su,
Yenə də torpaqla edilər duru.
Şah sərxoşsa əgər, düşmən sayıqdır,
Darğa yatıbdırsa, oğru oyaqdır.
İşlətməzsə əgər şah siyasəti
Puç olar şahlığı, həm rəyasəti.
Siyasət işlətsə bir şah, hər zaman
Ondan qorxub qaçar div ilə düşman.
Divdən fərqli deyil küstax rəiyyət,
Boşlasan, addımı gen qoyar, əlbət.
Çalış siyasətdə elə axıt tər,
Ağalıq görməsin ondan bir xətər.
Aldatmasın səni dostluq imkanı,
Bir özünü, bir də qılıncı tanı.
Keyf edib güvənir bizə tacidar,
Səndə yalın qılınc, məndə qələm var.
Səndən qəhr eyləmək, məndənsə tədbir,
Kimi tut söyləsəm, onu et əsir.
Varlıdan sərvət al, qoy qalsın çılpaq,
Yoxsula qanıyla cəza ver ancaq.
Yaxşı-pis, yolunda halaldır, halal,
Pislərdən can çıxar, yaxşılardan mal.
Al malı, rütbəni, xalqı xar eylə,
Əziz ol hər zaman davranıb belə.
Elə ki, rəiyyət zəif, xar olar,
Səltənət yerində bərqərar olar".
Naibi məst etdi qürur, mükəmməl,
Vəzirlə o daxi atdı zülmə əl.
Aldanıb edilən hər məsləhətə,
Zülümlər eylədi o rəiyyətə.
Xarlığı bir yerə yetirdilər ki,
Ölkədə başladı bir hərki-hərki.
Zülmün atəşinə canlar qalandı,
Ocaqlar talandı, evlər talandı.
Yüksəlib ellərə şeypur saldı səs,
Hər yanda hökm etdi: tut, qoyma, bas, kəs.
Yaman bir məqama çatdı əhali,
Qalmadı kimsənin dövləti, malı.
Ellər həsrət qaldı dövlətə, vara,
Rastü-Rövşən aldı rüşvət aşkara.
Qızıl, gövhər, kəniz, bollu qulam, qul,
"Malım var" demədi eldə bir oğul,
Çoxluq deyil, etdi yoxluq çox əsər,
Ölkədə qalmadı varlı bir nəfər.
Evlilər soyğundan gələrək zara,
Buraxıb evini verdi yadlara.
Canından əhali bezdikcə bezdi,
Baş alıb avara dağlarda gəzdi.
Əkinin, öküzün kökü qazıldı,
Gəlir qan bahası deyə yazıldı.
Məmləkət döndükcə xarabazara,
Xəznə həsrət qaldı gəlirə, vara.
Vəzirinsə evi xəzanə oldu,
Aləm başdan-başa viranə oldu.
Dava tədarükü görməliydi şah,
Baxdı nə qoşun var, nə xəznə, eyvah,
Dedi qulamlara: "Bilməliyəm mən:
Dönüb xarabaya məmləkət nədən?"
Zülümkar vəzirdən qorxaraq heç kəs
Olub bitən işdən çıxarmadı səs.
Gətirdi hərəsi bir cür bəhana:
- Bu iflas elədi, o qaçdı yana.
Torpaqda mədaxil, məhsul qalmadı,
Odur ki, xəznə də bir şey almadı.
Gəlir yox ödənməz oldu vergilər,
Günləri xoş keçən yoxdu bir nəfər.
Şahımız göstərsə şəfqət, mərhəmət,
Kəsbkarlıq yenə qızışar, əlbət.
Şahı bəhanələr qane etmədi,
Vaxtsız döyüşə də lakin getmədi.
Cəfakeş dünyanı düşündü, daldı,
Onun da həmdəmi yalnız xəyaldı.
İşini sahmana sala bilmədi,
Nəticəsiz qaldı qeyrəti, cəhdi.
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/nizami-yeddi-gozel-33
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
Sarayın əhlindən, mərhəm bir nəfərŞaha əhvalatı tez verdi xəbər.
Xosrov və Şirin, fəsil 56Şah dinlədi bir-bir hər danışanı,Əmr etdi: "Gətirin o dağ çapanı!"
Xosrov və Şirin, fəsil 57Xosrov əvvəl sordu: "Hardansan, cavan?"Fərhad cavab verdi: "Dost diyarından."
Xosrov və Şirin, fəsil 58Bisütunda şəkli qurtardı Fərhad,Könlündə bir həsrət, dilində fəryad
Başqa şairlərin şeirləri
Başına döndüyüm ay Mah xanım,Ol güllü bağlara varmışam bu gün
Müstəzad: İki salma boylu yarı sevmişəmİki salma boylu yarı sevmişəm,Birisi pəridir, birisi mələk,
Sən bilirsənKönlümdəki muradım,Ey yar, sən bilirsən.
Tarixi-Cədidi QarabağMİRZƏ RƏHİM FƏNAMirzə Rəhim Fəna (1841-1929) Azərbaycanın tanınmış şairi və ictimai xadimlərindən biridir. Xan qızı adı ilə məşhur olan Xurşidbanu Natəvanın yanında xidmət etmişdir. 1864-cü ildə Mirzə Rəhim Fənanın təşəbbüsü ilə Şuşada "Məclisi-üns" ədəbi məclisi yaradılmışdır. Sonralar da o, məclisin rəhbərlərindən biri olmuşdur. "Məclisi-üns" haqqında dəyərli xatirələri ikicildlik "Azərbaycan ədəbiyyatı" əsərində əlavə şəklində çap edilmişdir. Şeirlərindən nümunələr inqilabdan əvvəlki dövri mətbuatda: "Təzkireyinəvvab", "Riyazül aşiqeyn" əsərlərində çap olunmuşdur. Tarixə və ədəbiyyata geniş marağı olan Mirzə Rəhim Fənanın "Tarixi-cədidi Qarabağ" əsərindən yalnız bəzi fraqmentlər mühafizə edilmişdir ki, oxuculara təqdim olunur. Əsərin ərəb əlifbasından transliteriyasını Arif Ramazanov etmişdir.