Yeddi gözəl, fəsil 34
Məsnəvi nədir?
Məsnəvi: hər beyti öz qafiyəsi ilə gələn uzun nəzm, adətən dastan və ya hekayə.
شه چو تنگ آمدی ز تنگی کاریکسواره برون شدی به شکار
صید کردی و شادمانه شدیچون شدی شاد، سوی خانه شدی
چون شد آنروز غم عنانگیرشرغبت آمد به سوی نخجیرش
یکتنه سوی صید رفت برونتا ز دل هم به خون بشوید خون
کرد صیدی چنانکه بودش رایغصه را دست بست و غم را پای
چون ز صید پلنگ و شیر و گرازخواست تا سوی خانه گردد باز
در تک و تاب زانکه تاخته بودمغزش از تشنگی گداخته بود
گرد بر گرد آن زمین بشتافتآب تا بیش جست، کمتر یافت
دید دودی چو اژدهای سیاهسر برآورده در گرفتن ماه
کوهه بر کوهه پیچپیچکنانبر صعود فلک بسیچکنان
گفت آن دود گرچه زآتش خاستاز فروزندهش آب باید خواست
چون بر آن دود رفت گامی چندخرگهی دید برکشیده بلند
گلهٔ گوسفند سُم تا گوشگشته در آفتاب یخنی جوش
سگی آویخته ز شاخ درختبسته چون سنگ دست و پایش سخت
سوی خرگاه راند مرکب تیزدید پیری چو صبح مهرانگیز
پیر چون دید میهمان، برجَستبه پرستشگری میان دربست
چون زمین میهمانپذیری کردو آسمان را لگامگیری کرد
اولش پیشکش درود آوردوانگه از مرکبش فرود آورد
هر چه در خانه داشت ماحضریپیشش آورد و کرد لابهگری
گفت شک نیست کاین چنین خوانینیست درخورد چون تو مهمانی
لیک از آبادی اینطرف دورستخوان اگر بینواست معذورست
شه چو نانپارهٔ شبان را دیدشربتی آب خورد و دست کشید
گفت نان آنگهی خورم که نخستزانچه پرسم خبردهی به درست
کاین سگ بسته مستمند چراست؟شیرِ خانه است، گرگ بند چراست؟
پیر گفت ای جوان زیبارویگویمت آنچه رفت موی به موی
این سگی بود پاسبان گلهمن بدو کرده کار خویش یله
از وفاداری و امینی اوشاد بودم به همنشینی او
کهز گله دور داشتی همه سالدزد را چنگ و گرگ را چنگال
من بدو داده حرز خانهٔ خویشخوانده او را نه سگ، شبانهٔ خویش
و او به دندان و چنگ دشمنسوزبازوی آهنین من شب و روز
گر من از دشت رفتمی سوی شهرگله از پاس او گرفتی بهر
ور شدی شغل من به شهر درازگله را او به خانه بردی باز
چند سالم یتاقداری کردراستبازی و راست کاری کرد
تا یکی روز بر صحیفهٔ کارگله را نقش بر زدم به شمار
هفت سر گوسفند کم دیدمغلطم در حساب ترسیدم
بعد یک هفته چون شمردم بازهم کم آمد، به کس نگفتم راز
پاس میداشتم به رای و به هوشدر خطای کسم نیامد گوش
گرچه میداشتم به شبها پاسنشدم هیچ شب حریفشناس
وانک آگاهتر به کار از منپاسبانتر هزار بار از من
باز چون کردم آن شمار درستهم کم آمد چنانکه روز نخست
همه شب خاطرم به غم میبودکز گله گوسفند کم میبود
ده ده و پنج پنچ میپرداختچون یخی کاو به آفتاب گداخت
تا به حدی که عامل صدقاتآنچه ماند از منش ستد به زکات
اوفتادم من بیابانیاز گلهصاحبی به چوپانی
نرم کرد آن غم درشت مرادر جگر کار کرد و کشت مرا
گفتم این رخنه گر ز چشم بد استدستکار کدام دام و دد است؟
با سگی این چنین که شیری کردکیست کاین آشنا دلیری کرد؟
تا یکی روز بر کنارهٔ آبخفته بودم درآمدم از خواب
همچنان سر نهاده بر سر چوبدست و پایی کشیده بی آشوب
مادهگرگی ز دور دیدم چستکامد و شد سگش برابر سست
خواند سگ را به سگزبانی خویشسگ دویدش به مهربانی پیش
گرد او گشت و گرد میافشاندگه دم و گه دبوس میجنباند
عاقبت بر سرین گرگ نشستکام دل راند و رفت کار از دست
آمد و خفت و آرمید تنشمُهر حقالسکوت بر دهنش
گرگ چون رشوه داده بود ز پیشجست حقالقدوم خدمت خویش
گوسفندی قوی که سَرگَله بودپایش از بار دنبه آبله بود
برد و خوردش به کمترین نفسیوین چنین رشوه خورده بود بسی
سگ ملعون به شهوتی که براندگلهای را به دست گرگ بماند
گلهای را که کارسازی کرددر سرِ کار عشقبازی کرد
چند نوبت معاف داشتمشاو خطا کرد و من گذاشتمش
تا هم آخر گرفتمش با گرگبستمش بر چنین خطای بزرگ
کردمش در شکنجه زندانیتا کُند بنده بندهفرمانی
سگ من گرگ راهبند من استبلکه قصاب گوسفند من است
بر امانت خیانتی بردوختوآن امینی به خائنی بفروخت
رخصت آن شد که تا نخواهد مرداز چنین بند جان نخواهد برد
هر که با مجرمان چنین نکندهیچکس بر وی آفرین نکند
شاه بهرام ازآن سخندانیعبرتی برگرفت پنهانی
این سخن رمز بود، چون دریافتخورد چیزی و سوی شهر شتافت
گفت با خود کزین شبانهٔ پیرشاهی آموختم، زهی تدبیر!
در نمودار آدمیت منمن شبانم گله رعیت من
این که دستور تیزبین منستدر حفاظ گله امین منست
چون نماند اساس کار درستاز امین رخنه باز باید جست
تا بگوید که این خرابی چیستاصل و بنیاد این خرابی کیست
چون به شهر آمد از گماشتگانخواست مشروح بازداشتگان
چون در آن روزنامه کرد نگاهروز بر وی چو نامه گشت سیاه
دید سرگشته یک جهان مجروحنام هر یک نبشته در مشروح
گفته در شرحهای ماتم و سورکشتن از شه، شفاعت از دستور
نام شه را به جور بد کردهنیکنامی به نام خود کرده
شاه دانست کان چه شیوهگریستدزد خانه به قصد خانهبَریست
چون سگی کاو گله به گرگ سپردشیون انگیخت با شبانهٔ کرد
خود سگان در سگی چنین باشندبخروشند چونکه بخراشند
مصلحت دید بازداشتنشروزکی دَه فرو گذاشتنش
گفت اگر مانمش به منصب خویشکس به رفعش قلم نیارد پیش
چون ز حشمت کنم درش را دوردر شب تیره به نماید نور
بامدادان که روز روشن گشتشب تاریک فرش خود بنوشت
صبح یکزخمهٔ دو شمشیریداد مه را ز خون خود سیری
بارگه بر سپهر زد بهرامبار خود کرد بر خلایق عام
مهتران آمدند از پس و پیشصف کشیدند بر مراتب خویش
راستروشن درآمد از در کاخرفت بر صدرگاه خود گستاخ
شه در او دید خشمناک و درشتبانگ برزد چنانکه او را کشت
کای همه مُلک من خراب از تورفته رونق ز ملک و آب از تو
گنج خود را به گوهر آکندیگوهر و گنج من پراکندی
ساز و برگ از سپه گرفتی بازتا سپه را نه برگ ماند و نه ساز
خانهٔ بندگان من بردیپای در خون هرکس افشردی
از رعیت بهجای رسم و خراجگه کمر خواستی و گاهی تاج
حق نعمت گذاشتی از یادنیست شرمت ز من، که شرمت باد
هست بر هر کسی به ملت خویشکفر نعمت ز کفر ملت پیش
حق نعمت شناختن در کارنعمت افزون دهد به نعمتخوار
از تو بر من چه راست روشن گشتراستی رفت و روشنی بگذشت
لشگر و گنج را رساندی رنجتا نه لشگر به جای ماند و نه گنج
چه گمان بردهای که وقت شرابغافلانه مرا رباید خواب
رخنه سازی تو دستمستان رابشکنی پای زیردستان را
بهر من باد خاک اگر بهرامتیغ فرمش کند چو گیرد جام
گر ز خود غافلم به باده و رودنیستم غافل از سپهر کبود
زین سخن صد هزار چنبر ساختهمه در گردن وزیر انداخت
پس بفرمود تا زبانییی زشتسوی دوزخ دواندش ز بهشت
از عمامه، کمند کردندشدر کشیدند و بند کردندش
پای در کنده، دست در زنجیراین چنین کس وَزِر بود نه وزیر
چون بدان قهرمان در آمد قهرشه منادی روانه کرد به شهر
تا ستمدیدگان در آن فریادداد خواهند و شه دهدشان داد
چون شنیدند جمله خیل و سپاهسر نهادند سوی حضرت شاه
شه به زندانیان چنین فرمودکز دل دردناک خون آلود
هرکسی جرم خود پدید کندبند خود را بدان کلید کند
بندیان ز بند جسته برونآمدند از هزار شخص فزون
شاه از آن جمله هفت شخص گزیدهر یکی را ز حال خود پرسید
گفت با هر یکی، گناه تو چیستاز کجایی و دودمان تو کیست
Arabir də gedib ova oldu şad,
Edildi qüssədən bu yolda azad.
Bir gün cilovladı dərdi-sər onu,
Ovutmaq istədi o da ruhunu.
Təkbaşına çıxdı ova, ovlağa,
Qəlbinin qanını qanla yumağa.
Ovladı, ovladı, vurub dağladı,
Qəmin ayağını möhkəm bağladı.
Vurdu pələngləri, vurdu şirləri,
Atının başını çevirdi geri.
O qədər sürətlə qovub çapdı at,
Əridi istidən beyni də qat-qat.
Gəzdi o yerləri, dolandı gəzdi,
İçməyə bir damcı su yoxdu, sezdi.
Gördü, əjdər kimi ayı tutmağa,
Bir zil qara tüstü qalxıb ayağa,
Burulurdu sanki dağ üstündə dağ
Göylərə qəsd üçün sanki qalxacaq.
Söylədi: - Doğsa da oddan bu tüstü,
Gedim su istəyim ordan əlüstü.
O tüstüyə tərəf çapdı, yönəldi,
Uca bir çadırın yanına gəldi.
Gördü ki, sürüdür gəzib otlayan,
Günəşin altında alışır hər yan.
Ağacdan asılıb bir it aşağı,
Bağlanıb daş kimi əli, ayağı.
Atını çadırın yanına sürdü,
Olduqca mehriban bir qoca gördü.
Qonağı görüncə, hər şeydən əvvəl
Qoca təzim etdi, əl üstündə əl.
İlk əvvəl salamdan verdi sovqatı,
Qonağı düşürdü tutaraq atı.
Sonra da çadıra doğru düzəldi,
Nəyi var hüzura gətirdi, gəldi.
Söylədi qonağa: "Gizlədim niyə,
Layiq deyilsiniz belə süfrəyə.
Buralar abadlıq deyildir, düzü,
Süfrə yoxsul isə, məzur tut bizi".
Görüb çörəyini o çobanın şah,
Bir içim su içdi, əl çəkdi nagah.
Dedi: "O vaxt çörək yeyərəm ki, sən
Nə sorsam, düzünü açıb deyəsən.
De görüm, bu itin nədir təqsiri?
Nə üçün bağlanıb bu evin şiri?"
Qoca söylədi ki: "Ey gözəl cavan,
Deyərəm nə olub, dinlə, gəl, cavan.
Bu it keşikçimdi çöldə, çəməndə,
Tapşırmışdım ona sürünü mən də.
O xeyli əmindi, vəfası vardı,
Onunla dostluqdan can xoşlanardı.
Gəzərdi hər zaman sürümdən uzaq
Bir qoyun oğrusu, bir də yalquzaq.
O, arxam, dayağım, pasibanımdı,
Əsla itim deyil, bil, çobanımdı.
Düşmən, pəncəsinə keçsə didərdi,
Dəmir biləyimdi, həlak edərdi.
Çöldən şəhərlərə getdiyim zaman
Sürüyə olardı bu köpək həyan.
Şəhərdən dönsəydim əgər gec dala,
Verərdi sürünü tək bu it yola.
Oldu yataqdarım neçə il belə,
Düz oldu, uymadı fitnəyə, felə.
Bir gün mən sürünün yolunu kəsdim,
Qoyunun sayını bilməkdi qəsdim.
Gördüm əskik gəlir heyvan yeddi baş,
Dedim: səhv edirəm, etmədim təlaş.
Bir həftə keçmişdi saydım dübara,
Az gəldi qoyunum, qan oldu qara.
Sığındım kamala, əsla yatmayıb,
Gördüm xətaya əl insan atmayıb.
Gözüm keşik çəkdi, heç dincəlmədi,
Bir gecə də olsun hərif gəlmədi.
Demə, bu it yaman ayıqmış məndən,
Min yol tədbirində sayıqmış məndən.
Yenə də eylədim sürüyə diqqət,
Saydım yenə elə az gəldi, əlbət.
Azaldıqca sürü çoxaldı dərdim,
Özümü qüssənin əlinə verdim.
Malım azalırdı daima beş-beş,
Sanki əridirdi buzu al günəş.
Hər gün azalırdı bu dövlət, bu var,
Yerdə qalanı da zəkat aldılar.
O zamandan bəri bağrı qan oldum,
Ağaydım, çevrildim bir çoban oldum.
Acı qəm odlara, bil, atdı məni,
Ciyərə işləyib ağlatdı məni.
Dedim: pozğunluğu salır bədnəzər,
Yırtıcılar edir evimə güzar.
İtim it deyildi, sanırdım şirdi,
Kim onunla belə dostluğa girdi?
Yatırdım bir dəfə su qırağında,
Ayıldım havanın xoş bir çağında.
Balış hesab edib öz çomağımı,
Uzatdım səssizcə əl-ayağımı.
Bir dişi canavar gördüm ki, gəldi,
İt onun önündə süst-süst çöməldi.
O, it lisanıyla çağırdı iti,
Köpək qarşıladı bu məhəbbəti.
Gəzdi dövrəsini, saldı tozanaq,
Gah quyruq tərpətdi, gah da ki, qulaq.
Axırda əyləşdi qurdun belinə,
Aldı istəyini dərhal əlinə.
Gəlib yatdı, sanki keyfi duruldu,
Ağzına sükutun möhrü vuruldu.
Qurd əvvəlcə verdi bir rüşvət itə,
Qələm haqqı gəzdi belə rüşvətə.
Sürüdə çox yağlı bir qoyun vardı,
Köklükdən ayağı qabar-qabardı.
Aşırdı qoyunu tapıb da fürsət.
İtdən çox almışdı o belə rüşvət.
İt uyub şəhvətin bu əməlinə,
Vermişdi sürünü qurdun əlinə.
Eşqindən başını itirmişdi o,
Sürünün işini bitirmişdi o.
Bir vaxt öz başına onu buraxdım,
Xəta işlədikcə dinmədim, baxdım.
Nəhayət onları tutdum bir kərə,
Başladım olmazın işgəncələrə.
Cəza günahkara verilir belə,
Dedim ki, köləlik eyləsin kölə.
İt kəsir yolumu, bu nə deməkdir,
Sürümün qəssabı demək köpəkdir.
Xəyanət işləmiş o, əmanətə,
Satır əminliyi min xəyanətə.
Bu işin üstündə asıb ağacdan,
Dedim ki, açmaram verməyincə can.
Günahkarla belə rəftar etməsən
Kimsə deməz sənə: afərin, əhsən".
Çobanın sözündə var idi hikmət,
Bu arif qocadan şah aldı ibrət.
Sözlər işarətdi - anladı, duydu,
Bir az yeyən kimi şəhrə üz qoydu.
Dedi ki: "Bu işə olmuşam heyran,
Şahlığı öyrətdi mənə bir çoban.
Bu hekayə mənim hekayətimdir,
Mən çobanam, sürü rəiyyətimdir.
Düz olmasa işdə qurduğun təməl,
İnandığım adam işlər pis əməl.
Vəzir inandığım gözüm, canımdır,
Hər zaman sürünü qoruyanımdır.
Desin: ölkə niyə bir viranədir?
Belə bərbadlığın əsası nədir?"
Elə ki, şəhərə qayıtdı geri,
Gətirtdi zindandan siyahiləri.
Baxdı vərəqəyə birbəbir özü,
Qaraldı namətək aydın gündüzü.
Bir dünya zavallı gördü yaralı,
Yazılmış hamının birbəbir halı.
Gördü hər vərəqdə belə yazı var:
Padşah ölüm kəsir, vəzir bağışlar".
Hər yerdə pislənir - olundu agah,
Vəzir yaxşı çıxır, ləkələnir şah.
Bu necə şivədir, oldu xəbərdar,
Oğrunun talana gördü qəsdi var.
Qurda sürü verən it kimi o da
Gördü məmləkəti vermişdir bada.
İtlər itliyində qalsalar belə,
Coşub çox xüruşa gələrlər hələ.
Şah məsləhət gördü, hər şeydən qabaq
On gün vəzirini eyləsin dustaq.
Dedi: "Qulluğunda saxlasam əgər,
Çalmaz əleyhinə qələm bir nəfər.
Etsəm qapısını həşmətdən uzaq,
Qaranlıq gecədə nur verər çıraq".
Sabah Yer üzünə işıq səpincə
Yığdı öz fərşini qaranlıq gecə.
Səhər cüt qılıncla bir zərbə vurdu,
Qalxıb öz qanıyla ayı doyurdu.
Yüksəltdi fələyə Bəhram sarayı,
Əmr etdi: gəlsin el, saldı harayı.
Coşdu axın kimi, gəldi hər tərəf,
Hamı öz yerində oturdu səf-səf.
Rastü-Rövşən daxi hərəkət etdi,
Yuxarı başdakı yerinə getdi.
Qəzəblə çığırdı Bəhram vəzirə,
Qorxudan az qaldı o girsin yerə:
- El xaraba olub, səbəbi sənsən!
Yurd bəzəksiz qalıb, viran edənsən.
Qoydun quru yerdə, talayıb məni,
Gövhərlə doldurdun öz xəzinəni.
Qoşunun rizqini aldın əlindən,
Ordu tələf oldu bu əməlindən.
Soydun rəiyyəti, talan var kimi,
Susadın canına canavar kimi.
Eldən almalıykən vergi, ya xərac,
Gah kəmər almısan, gah almısan tac.
Unutdun haqqını gözəl nemətin,
Məndən utanmadın, yoxmuş qeyrətin.
İman bəslər buna, hamı hər zaman,
Nemət küfrü pisdir dinsiz olmaqdan.
Neməti tanımaq hörmət artırar,
Kim onu gözləsə, nemət artırar.
Nə rast, nə rövşənsən, aydınlıq itdi,
Getdi işıqlıq da, düzlük də getdi.
Səndən qoşun, xəznə əziyyət almış,
Nə ordu, nə xəznə yerində qalmış.
Elə sanırsan ki, şərab zamanı
Könül qafilanə atar dünyanı.
Əlini kəsərsən bizimkilərin,
Quyu qazıyarsan dərindən-dərin.
Torpaq olsun yeri qaldıranda cam
Unutsa bir dəfə qılıncı Bəhram.
İçəndə özümü unutsam da, bil,
Anla ki, fələkdən olmadım qafil".
Sözü çənbər edib, şah bir-bir aldı,
Vəzirin boynuna götürdü saldı.
Sonra bir cəllada dedi: "Onu al,
Cənnətdən sürüyüb cəhənnəmə sal!"
Əmmamədən ona qayırıb kəmənd,
Aparıb zindanda eylədilər bənd.
Ayağı kündəli, zəncirli əli,
Belə bir vəziri belə görməli.
Bu şiddətli hökmü verib tacidar,
Əmr etdi: "Ucadan şəhrə çəkin car.
Məzlumlar olunsun bu cardan agah,
Alsın qisasını qoy onların şah".
Eşitdi camaat, eşitdi ordu,
Gəlib Bəhram şahın önündə durdu.
Açıldı vəzirin yaman işləri,
İlanla deşdilər köhnə əjdəri.
Xəbərdar etdirdi şah dustaqları,
Məhbəslərdə yatan qəlbi dağları.
Hamı təqsirini desin, hər nə var,
Bəndini açmağa göstərsin açar.
Dustaqdan qurtaran cumdu, yönəldi,
Şahın hüzuruna axışdı, gəldi.
Şah yeddi nəfəri ayırdı dərhal,
Etdi dərdlərini onlardan sual:
"Bir söylə, nə üçün ömrün dardadır?
Haralısan, evin, yurdun hardadır?"
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/nizami-yeddi-gozel-34
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
Ver, saqi, ruh verən parlaq şərabdan,Ondan işıqlansın qəlbim hər zaman.
Şərəfnamə, fəsil 22Dur, tövbə yandıran odu al, saqi,Başıma o meylə atəş sal, saqi!
Şərəfnamə, fəsil 23“İnsanı biliklə daim ucaldan,Ən adil, ən böyük Tanrı adından.
Şərəfnamə, fəsil 24“Anaram Tanrını, Haqq qüdrətini,Torpaqdan yaradır hər göyərtini,
Başqa şairlərin şeirləri
Düşər könlüm, əzizim, qanə sənsiz,Gəlir şamü səhər əfğanə sənsiz.
ElərEy ağalar, məni neçin qmarsız?Eyləsə dərdimə bıı dərman elər.
Oldu: Bürci-nəhsə düşdü kövkəbi-bəxtimBürci-nəhsə düşdü kövkəbi-bəxtim,Fələk zülmü mənə nümayan oldu,
Zülfün kimi qaraldı könül dudi-ah iləZülfün kimi qaraldı könül dudi-ah ilə,Eşqində iddia edərəm bu güvah ilə.