خلاصه، نیم ساعت به غروب مانده، دیدم وجود محترم با لباس رسمی از در آمد.

این‌قدر گفت که: «ببخشید، وقت تنگ است! نماز را ادا کرده، بیایم.»

رفت. بانگ اذان بلند شده بود. از در داخل گشت. لباس را عوض کرده خرقه ترمه سنیدی در بر داشت. سلام کرد. از جا جسته دستش را بوسیدم. آن هم، از پیشانی من بوسید و نشست. فرمود: «امروز تنها ماندید انشاءالله برای شما بد نگذشت.»

عرض کردم که: «آیا در بهشت به کسی بد می‌گذرد؟»

خندید.

گفتم: «از ذوق و نشأهٔ این باده که به من پیمودی، این { آن چنان مدهوشم که از خود خیری داشته باشم. » بی‌دل از بی‌نشان چه گوید باز؟ » من که اقتدار دریافت این همه نکات بازیک را ندارم، وانگهی نه چندان مسرورم که پروای چیز دیگر داشته باشم، واله! مطلقام و مبهوت صرف.»

گفت: «من هیچ کس را بدین اتاق کتابخانه راه نمی‌دهم. چون شما را در کمال یأس دیدم و فهمیدم چنان می‌بنداری که در تمام ایران از وجود قانون احدی خبر ندارد، لهذا گفتم به شما نشان بدهم که قانون داریم ولی حبس کرده کلیدش زده‌اند.»

عرض کرد: «بهتر از همه انتخاب بعضی مواد مضره قوانین فرنگستان است، که یکجا جمع فرموده نامش را «قانون لعنت» گذاشته بود.»

گفت: «عزیز من! فرنگان آن چه قانون خوب دارند همه را از کتب مقدسهٔ اسلام گرفته‌اند. اکثر شان از قرآن مجید و احادیث شریفه و بیانات منیفه حضرت امام المنتقین اسدالله الغالب علی ابن ابی طالب – علیه السلام – و کتب فقهیه اسلامیان است، زیرا که در دین نصارا [چنین] احکامی نبوده و نیست. در قوانین ایشان، هر چه مضر به عالم مدنیت واقعی و منافی با عوالم بلند انسانیت است، از خودشان می‌باشد. در آغاز کار، آن چه که نوشتنده نمی‌دانستند در آینده چه نمر خواهد داد ولی چنان می‌دانم که حالا خودشان هم به قبح این قوانین متداوله پی برده‌اند. اما کار از کار گذشته است. نمی‌توانند تغییر بدهند زیرا که می‌ترسند موجب حدوث قیل و قال و فتنه و فساد بشود. چه تاکنون عارف و عامی بدان خو گرفته‌اند. اما قانون عثمانی خیلی به احتیاط ترتیب یافته، اگرچه نامش را ار اجانب گرفته‌اند ولی در هیچ جا رعایت احکام شرع انور را از دست نداده‌اند؛ برای مدعی و مدعی و، علیه غالبا راه رجوع به محاکم شرعیه باز است.»

عرض کرد: «بدین مواد شرح نوشته‌اند؟»

گفت: «شرح اینها خیلی مطول است. نوشته‌ام، در میان کاغذ پارچه هاست. اساس این مواد خیالات مرحوم میرزا تقی خان امیرنظام است اما خودش شرحی نوشته، ب طور اختصار گفته و گذشته است. حالا از شرحی که من نوشته‌ام، ثابت می‌شود که برای تزیید ثروت وطن تا چه پایه سودمند است.»

گفتم: «این همه گنجینهٔ پرچمراه گرانبهار از که در جمع آوری آن چندین رنج برده و عمری تلف کرداید... با این حال که در این مخزن پنهان از انظار و محبوس مانده‌اند، برای سعادت ایران و استفادهٔ ایرانیان، چه منفعتی حاصل تواند شد؟»

از شنیدن این سخن‌ها آمی چنان سخت از ته دل کشید که من بر خود لرزیدم. بعد گفت: «عزیز من! چه خاک بر سر خود کنم؟ کسی در پیشرفته این مقاصد مقدس با من دمساز و هم آواز نیست. مدت‌ها در پی فرصت گشته، بعضی از این مطالب را در تنهایی در نظر پادشاه جلوه می‌دهم و خاطر همایونی را به اجرای آنها متمایل کرده به نفاذ زن حکم صادر می‌کنم. ولی، از این حکم چهار نفر مسرورند و چهل تن دلگیر. آن جهل نفر، به هر وسیله‌ای که هست، مانع از اجرای آن حکم می‌شوند و به هزار گونه دمدمه و اسون امر را مشتبه کرده طبع پادشاه را از آن منصرف می‌سازند و حکمی که هنیز مرکبش نخشکیده چون بخاری، که از آب گرم متصاعد است، بالا رفته جز، هوا می‌شود، کارشان را می‌سازند. دیگر به جای خود برنمی گردد. پادشاه نیز گاهی در پیلاق و گاهی در شکار است و غالبا که در شهر تشریف دارند هفته‌ها از حر مخانه بیرون نمی‌آیند؛ آن وقت و زرای بی‌هنر و بی‌غیرت — که به جز چاپلوسی و مزاج گویی علمی ندارند — در خلوت بار حضور می‌یابند

گفتم: «به آنان از اصلاح کار چه ضرر مترتب تو! اند شد؟»

گفت: «هیچ! می‌ترسند آن وقت کارها را به کار دانان بسپارند و اینان در کنار بمانند. چه، بهره‌ای که از آیین و زارت و حکومت دارند همانا پیوند کردن دو سخن دروغ به همدیگر است که شعرش نام گذاشته‌اند. بعضی به واسطه آن سخنان به هم پیوسته پادشاه را به آسمان برده معراج می‌دهند. برخی هم دارا و اسکندر را از گور درآورده تفنگ به دوشش داده به قراولی و دربانی درگاه سلطنت و امی دارند. زمره‌ای نیز در عدالت نوشیروان و در زهد و تقوی ثانی ابادز و سلمان اش می‌شمارند و فرقه‌ای از آن بی‌آزرمای نیز خرس کشتن پادشاه را در جنگل ردیف ضربت اسدالله الغالب در روز خندق می‌نگارند. ایمپراتور آلمان همه‌ساله صد برابر پادشاه ایران در شکار، چرند و برند و درنده به تیر می‌زند اما هیچ یک از شعرای آلمان در ستایش تیر و کمان آن قصیده‌ای نمی‌سرایند، چه می‌دانند که مشتبه نمی‌شود. گروهی نیز که در نفرنگاری دستی دارند، سفر فرنگستان او را از مسافرت پسر فیلیپ، که کمر تسخیر جهان بسته بود، بالاتر گرفته ملاقات او را با ملکه انگلستان همرنگ داستان بلقیس و سلیمان جلوه می‌دهند و آن بیچاره را بدین سخنان که از معنی بسی دورند فریفته به خود مشغول می‌سازند؛ و از طرف دیگر خودشان به تاخت و تاز رعیت، و تخریب مملکت می‌پردازند. به خدا! خرابی اینان در وطن، به مراتب بدتر از ویرانی هاست که از تاخت و تاز چنگیزیان به خاک ایران رسید.

«

گفتم: «پس انجام کار این مملکت، به کجا منجر خواهد شد؟»

گفت: «در حقیقت، هنوز امید ما به کلی سلب نشده راه امیدی باقی است، چون این یکی از امور طبیعیه است که ذوق و شوق انسانی به هر کار از سی سالگی تا پنجاه است. بعد از آن، تمامی قوا روی به انحطاط می‌گذرد، پادشاه ما را که کار از آنجا گذشته ولی امیدی که برای آینده داریم، همانا به ولیعهد دولت است که اگر به خواست خداوندی زیب اورنگ جهانداری شد، کالبد ایران روحی تازه خواهد یافت. زیرا حضرت ولیعهد، که دین را ظفر از اوست، دارای چند صفات پسندیده است که از اسباب حیات ایرانشر توان شمرد:

اول: اعتقادش پاک و خداترس است و معتقد به حشر و نشر. می‌داند که روز پرسش و محکمه کبریایی در پیش است که همه چیز را از او خواهند پرسید. البته در این صورت، راضی نتواند شد که دیگران ظلم کرده سبب خسران دنیا و آخرت او شوند.

دوم: آن که مسرف و مبذر نیست. مطلق راضی نخواهد شد که در حر مخانه صد نفر حرم و جواری باشد. آن وقت، وزرا نیز از اسراف و تبذیر دوری خواهند جست، زیرا که فرموده‌اند «الناس علی سلوک ملوکهم.»

سوم: از وضع حالیه سلطنت خشنود نیست، زیرا که می‌داند رعیت ناراضی هستند. این‌ها همه از اسباب مزید امیدواری است. گذشته از این‌ها، خود حضرت ولی معهد به حسن خلق متخلف است. کبر و غرور به طبیعتش راه نیافته. تجملات بی‌معنی را دوست نمی‌دارد. ساده می‌پوشد. همه چیز را ساده می‌خواهد. از وضع و حالات و زرای کشور و امراهی لشکر هم بی‌خبر نیست، حرکات بسیاری از آنان را به خوبی سنجیده، میزان همه را در دست دارد.

این‌ها تماما از اوصاف و اطوار مخصوص را ایتعهد است که با حالت شخص سلطنت حاییه به کلی برعکس است.

اما آن چه در این مورد مایه مزید تأسف است، این است: وقتی که زمام رتق و فتق امور سلطنت به کف کفایت او خواهد رسید، هیچ چیزی از دستگاه سابق به او باقی نخواهد ماند که بدان مایه به اصلاح وضع مملکت تواند اقدام نماید. مگر گروهی مردمان فرومایه و مزاج گو و چاپلوس رشوت خوار و بداخلاق که نامشان وزرای دولت است و وجودشان از نخستین اسباب هرج و مرج مملکت! بیچاره در آغاز کار سر رشته را گم خواهد کرد. هر گاه از این وضع پریشان، او خود نیز پریشان نشود هنر بزرگی کرده است. به هر حال، در آن مورد وزیر کارآگاه و صاحب عزتی لازم است که جلو پولیتیک خارجه را اداره نموده همسایگان را فرصت ندهد که به امور داخلهٔ مملکت ما پای مداخله پیش گذارند. تا پادشاه تازه دست و پای خود را جمع کرده به امور مملکت داری قیام فرماید. «

گفت: «این است وضع حالیه و آیندهٔ وطن ما – که مجملی از مفصل آن گفته شد. ولی با این همه گفتی‌ها بسیار است. اگر دفعهٔ دیگر بدین جا بیایید همه را در روی کاغذ خواهید دید.»

عرض کرد: «سرکار! می‌گویند سبب عمدهٔ این خرابی‌ها و غفلت و بی‌خبری و بی‌قانونی حضرات علمای ملت‌اند. ایشان دولت را نمی‌گذارند که در مملکت خود به اجرای اصلاحات پردازد.»

گفت: «نه خیر! به حضرات علما بهتان می‌گویند. گناه است که کسی امثال این اسنادات را به ایشان روا داند. تو خود دیدی که من در قانون بیست و چهار فصل در خصوص و جوب احترام علمای ملت نوشته‌ام. این معنی اختصاص به ایران ندارد. رعایت حال علما و رؤسای روحانی در هر مملکت از لوازم امور سیاسیه است و در هر جا احترام طبقه جلیله علما یکی از مهم امور مملکت داری است. معام علما خیلی بلند است. لذا علمای ملت هیچ وقت به پادشاه نمی‌گویند که باید از حفظ عزت ملت و ثروت مملکت و سعادت سکنه آن چشم پوشی. مگر علما نمی‌خواهند که وطنشان آباد و ملتشان آسوده باشند؟ علمای ملت چه گونه راضی نتوانند شد که عموم مخلوق حضرت خالق در حقوق داری مساوات باشند؟ مگر علما نمی‌دانند که قانون به جز از اجرای احکام شریعت چیزی دیگر نیست؟ شریعت اصل قانون است. معنای هر دو کلمه عبارت از اجرای عدالت است به طور مساوات. اگر کسی بگوید که «من چه سان باضی توانم شد که با نوکر خود در حقوق مساوی باشم؟ این معنی سبب کاهش احترام و اعتبار من است! می‌گویم آن چنان شخص با کسانی حشر می‌شود که بیعت خودشان را شکسته از امر خدا رو گردانیدند. مگر علما راضی نمی‌شوند که رعیت مالیات دولت را خود آورده تسلیم کند، دیگر مأمور بی‌مروت و ظالمی به سر آنان نرود که برای یک صد تومان مالیات پنجاه تومان بیش‌تر به عنوان مداخل یا خدمتانه از ایشان بگیرد، وانگهی به ضرب چوب؟ علما چه گونه راضی نتوانند شد که هر یک از وراث ارث خود را از میراث پدر و یا مادر موافق حکم خدا و شرع بیعمر بگیرد؟ حضرات علما نمی‌دانند که وظیفه و تکلیف دارو غه تنها عبارت از حفظ و حراست بازار از دزد و دغل است، نه گرفتن و بستن مردم و بهتان زدن و جریمه گرفتن از آنان؟ کدامین بی‌شعور است راضی نشود بر این که مهتر و قاطر چی هر خان خانی به یک تجار و یا کسب معقول چیره نگردد و زیر دستی نکند؟ کدام دیوانه ادعا تواند نمود که دولت در مقابل بده و مالیاتی که از رعیت می‌گیرد، ضامن مال و جان و ناموس آنان نیست؟ کدامین جاهل تیره روزگار است که راضی نشود برادر را به عوض برادر و همسایه را به جای همسایه نگیرند و حبس و جریمه نکنند و به گناه زید هست و نیست عمرو را از دستش نگیرند؟ هر کس به این‌ها راضی باشد مسلمان نیست، و امت پیغمبر شمرده نمی‌شود. خدا و رسول خدا از آن چنان شخص بیزار است، و واجب‌القتل هر عالمی که این تفصیلات را نداند و یا این که دانسته و فهمیده به انکار آنها اقدام نماید؛ جهل به مراتب از علم و شریف‌تر است و خود هم خارج از دایرهٔ انسانیت.

ولی آنچه در قانون منافق رأی علماست این است که با وجود قانون در یک شهر پنجاه محکمه نخواهد شد که عمر مدعی و مدعی علیه در سر تمیز ناسخ از منسوح تلف شود. بلکه به اقتضای وسمت هر شهر و قصبه‌ای در چند نقطه محدود و معین، محکمه‌ها ترتیب یافته ادارهٔ آنها نیز به عالمی که پیشتر از دیگران طرف وثوق مردم و به امانت و دیانت و زهد و تقوی اشتهر دارد و اعلم از سایرین است - سپرده خواهد شند. سایرین را نیز از جانب دولت یا وزارت اوقاف معاش و مقرری داده می‌شود. اما مسجد و منبر و پیش‌نمازی و موعظه باز حق ایشان است. من که خود با این حالت روی منبر رفتن ندارم، برای آن کار علما لازم است. در آن صورت، مساجد و تکایای ما نیز رونقی خواهد یافت و در انظار بیش از این محترم خواهند شد. البته مساجد را باید دانست که خانه خداست. احترام آن جای پاک را، که محل عبادت است، باید درخور شان بلند آن نگاه داشت. خدام متعدد باید گماشت تا همیشه پاک و پاکیزه نگاه دارند. مخارج لازمه آن را باید پیش از وقت مهیا کرد، که فرض عین و عین فرض است، چه بی‌آنها نه اسلام ماند نه مسلمانی. چون چند شد، از ملک و دولت نیز نه نام ماند نه نشانی، زیرا که تمامی عزت و نوامیس ملیه ما بسته بر آنهاست. این یکی خود از مطالب بسیار عمده سیاسی است که همه دولتها کارشان را به همین وسیله از پیش برده‌اند و گرنه معدوم صرف بودندی.

ولی اگر سلطنت با این قرار بماند، علما هم حق مداخله و سخن گفتن را خواهند داشت. سادات را هم حق به دست خواهد شد. چرا باید حق نداشته باشند، در صورتی که یک یاور و یا سرهنگی به ادعای نستگی و یا قرابت خود می‌تواند پنجاه نفر را به زور چماغ حمایت کند و از بلای تعدی نگاه دارد؟ البته شخص عالم هم می‌خواهد خانه خود را بست و ملجأ عمومی قرار بدهد. حق‌الانصاف [الحق و الانصاف] مقام علما نسبت به آنان که گفته شد خیلی بلند است و هر عالمی حق دارد که وابستگان و مریدان خود را از چنگ حکام ظالم براند و اگر کار به سختی کشد، بگوید دفع این ظالمان در حکم جهاد است. در صورتی که عدالت باشد و مساوات باشد و میزان و حسابی باشد، ملا و سید و یا دیگری چه خواهند گفت و چه توانند کرد؟ باری، به خاطر شما تا این پایه بر گفتم. اما دل من هم پر بود. دعا کن! دعا کن! انشاءالله در آینده همهٔ کارها اصلاح و خوب می‌شود. » — صدا زد — «بچه‌ها شام بیارید!»

از صحبت وجود محترم چندان دلشاد و مسرورم که می‌خواهم بیخودانه آستین به رقص برا فشانم.

پیشخدمت آمد: «بفرمایید! شام حاضر است.»

سفره بسیار رنگین و اطعمهٔ لذیذهٔ متعدد بود. نمی‌دانم هر شب چنان است یا به خطر بنده بود. نشستیم؛ کسی نبود مگر آن طفل خردسال.

عرض کردم: «امروز با آقازاده صحبت‌ها کرده سخنان بسیار معقول شنیدم. خداوند خود حفظش کند! اگر پیران سالخورده ما به ندر این طفل خردسال عمل و ادراک داشتند مارا هیچ غم نبودی!»

پرسیدند: «مگر پیش تو آمده بود؟»

گفتم: «بلی! با پیشخدمت چای آوردند صحبتی در میان گذشت.»

وجود محترم گفت: «هر گاه میل دارید در خصوص آیین مملکت داری مختصری از روی حکمت با شما صحبت کنم.»

عرض کردم: «به جان مشتاقم.»

← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir

Təsadüfi şeir

Müəllifin digər əsərləri

Səyahətnamənin mətni, 8

Xülasə, o hadisə zamanı aldığım zərbələr üzündən iki-üç gün bayıra çıxa bilmədim. Dördüncü gün Hacıxan məni yoluxmağa gəldi. Amma onun aşpazı Qulaməli o vaxt gördüyümün əksinə olaraq təmiz, təzə paltar geymişdi. Başına təzə yumurta qılıqlı papaq qoymuşdu. Belinə xəncər taxmışdı. Mahud əba örtüb Hacıxanın arxasında dayanmışdı. Hacıxan məni zəif, solğun gördükdə soruşdu:“Olmasın azar, nə xəbərdir? Bu gün Məşədi Həsən əhvalatı mənə söylədi. Dedi ki....”

17 dəq
Səyahətnamənin mətni, 10

“Əzizim, bu məsələ hamıya bəllidir ki, məmləkət və şahlıq adlanan dövlətin həqiqi mənası müəyyən qaydalar əsasında bir yerdə toplanmış insan cəmiyyətindən ibarətdir. Nəzəri və əməli hikmətin incəliklərindən və hadisələrin xüsusiyyətləri sirlərindən xəbəri olan bir para uzaqgörən arif tədqiqatçının əqidəsinə görə ictimai quruluşların vəziyyəti həqiqətdə insanın fərdi əhval- ruhiyyəsi kimidir. Çünki dərindən baxanda görürsən ki, bir çox hallarda insanların ictimai və fərdi yaşayış vəziyyətləri bir-birinə oxşayır....”Filosoflar deyirlər: insanın ömrü üç mərhələyə -- inkişaf etmə, sabitləşmə və ölgünləşmə dövrlərinə bölündüyü kmmi, dövlətlər və bəşər cəmiyyətlərinin də üç mərhələsi olur. Ancaq insan orqanizminin zəifliyindən və ya güclülüyündəm asılı olaraq bu üç mərhələnin vəziyyəti müxtəlif adamlarda fərqli olur. Yəni orqanizmi zəif adamlarda ölgünləşmə dövrü güclü olur və sağlam adama nisbətən daha tez gəlib çatır. İnsanların ömründə nəzərə çarpan bu cəhət dövlətlərin və bəşər cəmiyyətlərinin də həyatında özünü göstərir. Dövlətlər də zəif olduqda, onların inkişaf, sabitləşmə və ölgünləşmə mərhələləri qısalır. Buna görə da bir para qədim ictimai quruluşlar orqanizmi zəiflədiyinə görə, sürətlə aradan gedir, inkişaf mərhələsində sabitləşir, sabitləşmə dövründə ölgünləşir. Necə deyirlər, əcəl-mayallaq olur, təbii vaxtından əvvəl devrilir. Bunun əksinə olaraq bir parası da güclü və sağlam orqanizmə malik olduğuna görə inkişaf və sabitləşmə dövrü uzanır. Keçmiş tarixə diqqətlə fikir verilsə bu iki incə məsələ hamıya aydın olar.

24 dəq
Səyahətnamənin mətni, 11

Şamı yedik, süfrəni yığışdırdılar. Möhtərəm cənab bir qədər də öz sərgüzəştindən danışdı.Misirin ticarətindən və sairədən soruşdu. Bu haqda bildiklərimi söylədim. Saat beş idi, mənzilə qayıtmaq üçün izin istədim. Buyurdu fayton hazırlasınlar. Təkidlə razılaşmadım. Fanar yandırıb, nökərlərdən iki nəfərinə buyurdu ki, məni mənzilə çatdırsınlar. Durub yenə də əlini öpmək istədim, qoymadı.

19 dəq
Səyahətnamənin mətni, 12

Seyidə dedim:“Ay ağa, iranlılardan İstambulda iki nəfər tanıyıram. Onların ikisinin də adı uzun illər boyu iranlıların yadından çıxmayacaq. Birinə həmişə rəhmət oxuyacaqlar; o birisinə isə daim lənət deyəcəklər. İstambulda olan heç bir iranlıdan eşitmədim ki, mərhum Mirzə Hüseyn xan Müşirüddövlənin adı çəkiləndə onun ruhuna rəhmət oxunmasın. Eləcə də elə bir adam görmədim ki, Mirzə Nəcəfəli xanın adını söyləyəndə əvvəlcə ona bir lənət göndərməsin. Halbuki onların ikisi də ölmüşlər. Yaxşılıqla pisliyin səmərəsi bundan başqa bir şey ola bilməz. Bəsirət sahibləri bundan ibrət almalıdırlar.”

13 dəq

Başqa şairlərin şeirləri