بعد از این هم بعضی احوالات در خطوط بعد، از مشهدی حسن رسید، چون قابل درج نبود صرف‌نظر شد؛ تا سه ماه از این مقدمه گذشت. روزی حاجیه خانم بنده را خواست رفتم.

فرمود: «یوسف آقا! الحال تو به ابراهیم و محبوبه به جای پدری، خود می‌دانی که مرحوم حاجی وصیت کرده بود ابراهیم تا سی ساله نشود تأهل اختیار نکند و به من در این خصوص وصیت کرد و تو خود بهتر می‌دانی که به این دختر چه‌قدر مایه گذاشته، دربارهٔ او چه زحمت‌ها کشیده و به ابراهیم نامزد کرده بود. اکنون ابراهیم به سی و دو سال رسیده، اگرچه خودش در این خیال نیست، ولی حال این دختر را بهتر می‌دانی که خواب و خور بر او حرام گشته، هر وقت ابراهیم را می‌بیند چون بید می‌لرزد، رنگ و رو را می‌بازد. دیروز رفتم بالا دیدم قانون دست گرفته حزین حزین می‌زند و می‌خواند و گریه می‌کند. بعض اشعار فارسی و ترکی می‌خواند. این دو بیت خاطرم ماند:

ناله دندر نی کمی آوازهٔ عشقم بلند / ناله‌ترکین قیلمرم نی تک کسلسم بند بند

قیل مدد ای بخت یوخسا کام دل ممکن دگل / بویله که اول دلربا بی‌درد من دردمند

دلم به حالش سوخت. می‌ترسم که محبت را آشکار نماید. خواهش دارم یا خودت یا میرزا عباس را بگو به ابراهیم بگوید عجالتاً شیرینی بخوریم و عروسی را در بهار می‌کنیم. آخر من هم آرزو دارم که حجلهٔ عروس پسر ببینم، عمر من هم تمام شده، نمی‌خواهم این حسرت را به گور برم. از این گذشته، دختر هم بزرگ شده با وجود ابراهیم کس دیگر جسارت نمی‌کند خواستگاری نماید، از اول به همه کس گفته‌ام تا ابراهیم عروسی نکند دختر را به شو نخواهم داد.»

گفتم: «به چشم! در هنگام فرصت اظهار مطلب خواهم کرد.»

چند روز از این مقدمه گذشت. احوالات را به میرزا عباس گفتم. سر در پیش افکنده تا دیری جواب نداد. پس از تأمل و تفکر گفت: «صبر کن! در تنهایی مطلب را جا به جا می‌کنم.»

امروز پست آمد، مکتوب مشهدی حسن نمرهٔ ۱۱ رسید، سر مکتوب را گشاده خواندم:

صورت مکتوب نمرهٔ یازده مشهدی حسن کرمانی از طهران

فدایت شوم. به جهت عدم مطلب عرایض چند ماهه در قارط پوستل [کارت پستال] بود، و شش ماه سابق صدارت جناب امین‌الدوله را نوشته بودم. الحال، امین‌الدوله از منصب صدارت خلع و امین‌السلطان را از معصومهٔ قم احضار و به صدارت عظمی نصب فرمودند -سبب عزل او را سابقاً قلمداد کرده بودم. علاوه بر آن، این‌که خزانه از وجه تهی بود و سابق شهرت داشت که مرحوم شاه ماضی دویست کرور پول موجود در خزانه گذاشته، یا به‌کلی بی‌اصل بوده یا این‌که تا ورود موکب همایونی به دارالخلافه یغماگران رند و قلاشان یغماگر ربودند، «چو ترکان خوان یغما را!»

بر نقد، سهل است که بر اثاث سلطنتی نادر شاه مرحوم -که از هدایای هند بود- اکثری موقع دستبرد یافتند. بعضی هم بذل و بخشش‌های بی‌جا شد، مانند حافظ که سمرقند و بخارا را به یک خال هندویی بخشید. به هر حال، برای اصلاح کارها پول لازم بود و حکماً امر به استقراض شد و امین‌الدوله از استقراض متنفر بود، یعنی میل به قرض کردن نداشت؛ از فرمایشات اوست: «برای ایران قرض لازم است با شرف بشود، ولی امروز با این وضع قرض با شرف ایران میسر نیست.» خدا داناست. می‌گویند بانک انگلیس مبلغ گزافی تعارف هم وعده کرد که ایشان پول به قرض بگیرند، امین‌الدوله جواب داد: «از دست من نمی‌آید که قرض بی‌مصرف نمایم و این ننگ تاریخی را به روی خود گذارم. می‌دانم که پول استقراض به آبادی مملکت و لشکر صرف نخواهد شد و بی‌جا تلف خواهد گردید. وجدان مانع است اقدام به کاری کنم که سبب پشیمانی گردد و از برای من نفرین ابدی به جا ماند و ملت هم زیر بار قرض محو و نابود شود.» می‌گویند به هولاند و بلژیک آدم فرستاده که شاید از ایشان قرض کند که ابداً در ایران نفوذ سیاستی ندارند. ولی آن‌چه محقق شد غرضش طفره و سکوت دولتیان است و حقیقت نمی‌خواهد قرض بکند.

از این طرف، امین‌السلطان به توسط خیگان دیرینه و دست‌های قدیمهٔ خود -که در داخلهٔ ایران همه جا دارد- مبلغ هنگفتی به اطراف مایه‌گذاری کرد. این بود که یک بار برای امین‌الدوله بازی‌اش را درآوردند. از یک طرف، قزاق روس به حدود خراسان تجاوز کرد و به روایات مختلف ذکر کردند؛ بعضی گفتند به جهت گرفتن اشقیا می‌آیند، برخی سرودند به جهت قرانتین حرکت کرده‌اند. از طرف دیگر، دولت انگلیس در بوشهر به اسم وصول طلب خود عسکر پیاده کرد ولی غرض اصلی انگلیس رقابت با روس بود؛ چه، او از طرف خراسان پیش آمد، این هم لازم دید از طرف بوشهر پیش رود. در هر صورت، این هیاهوها برای بردن لحاف ملانصرالدین بود؛ عاقبت دولت را به واهمه انداختند. از طرفی هم علما نمایان و چاکران دربار به حضور شاه آغاز بدگویی نموده، حتی قرآنی برده به حضور شاه قسم یاد کردند که این مرد خیال جمهوریت در سر دارد. از جانبی، روس سعی بلیغ به کار برد و در پطرسبورغ تمهیدات انیق کردند. به هر حال، امین‌الدوله از صدارت استعفا خواسته، اذن طواف مکهٔ مکرمه -زادالله شرفاً و تعظیماً- تحصیل نموده، شاید به مصر هم بیاید؛ اگر ایشان را ندیده‌اند، بعد از ورود البته دیدن کنند که نادرهٔ زمان است.

خوش درخشید ولی دولت مستعجل بود

باقی احوالات جدید، اگر ظهور نماید، عرض خواهم نمود. استدعا دارم دو ثوب عبای شامی، یکی سیاه و دیگری شتری، مرحمت فرموده ارسال فرمایید؛ یکی به جهت جناب آقای پیش‌نماز است که وعده کرده‌ام، دیگری هم خود خواهم پوشید. امیدوارم به خلعت سرکار عالی مخلع شود، خدمت جناب یوسف عمو سلام مخصوص دارم. اقل حسن کرمانی.

ابراهیم‌بیگ گفت اسب‌ها را به کالسکه بستند، کس فرستاد پی رضاخان مازندرانی آمده سوار شده به گردش رفتند. عصری تنها مراجعت نموده گفت: «یوسف عمو! با رضاخان قرار گذاشته بروید به فرنگستان. آن به مارسیل بماند، من هم به‌ویانه [وین] خواهم رفت. تا یک ماه در آب‌های گرم خواهم ماند و آن هم خواهد آمد که در آب گرم دو هفته به سر بریم. پس از مراجعت، او به ایران خواهد رفت.»

بعض مراتب را به من دستورالعمل داده که بروم از والده اذن تحصیل نمایم.

تذکره و ملزومات سفر حاضر شده رفتند. مدت سفر سه ماه طول کشید تا مراجعت نمودند، عوض این‌که نافع به صحت او واقع شود برعکس پریشان‌تر شد. چند بار احوال پرسیدم، چیزی نگفت. بالأخره معلوم شد که در جراید فرنگستان بعض احوالات ناملایم از ایران خوانده، موافق طبعش نگشته و رضاخان هم نگارشات جراید را دست‌آویز نموده به مباحثه اقدام کرده، این مراتب سبب رنجش و جدایی دو دوست جدیدالعهد شد. چند ماهی بر این منوال گذشت. از طهران کاغذ مشهدی حسن رسید.

صورت مکتوب نمرهٔ شانزده مشهدی حسن کرمانی از طهران

فدایت شوم. بعد از دعای سلامتی وجود شریف اظهار تشکر و امتنان از مرحمت جناب عالی می‌نمایم. دو ثوب عبای شامی و دو توپ قماش مصری به توسط حاجی احمد خراسانی رسید. خدا به حق آل عبا به عمر و دولت شما برکت عطا فرماید!

در عرایض سابقه عرض شده بود که درباریان در فکر استقراض هستند. عاقبت، این استقراض از دولت روس جابه‌جا شد و بیست کرور گرفتند. گمرکات را هم در مقابل تأمینات دادند تا هفتاد و پنج سال به سود صد پنج. تنزل‌گران نسبت، چه آن هم از جای دیگر قرض کرده است. کمتر از این نمی‌شد. البته چیزی که هست شرایطش ناموس‌شکنانه است و دولت روس امتیازات بزرگ ایران ویران‌کن در سایهٔ این استقراض حاصل نمود -که شرح آن درین عریضه نگنجد- و عمل صرافیهٔ آن هم فوق تصور است. در روزنامهٔ رسمی اعلان شد که دولت ایران از خسارت لغو عمل رژی متضرر و مقروض بود به سود گزاف. از این رو، استقراضش لازم آمد که قرض انگلیس را بدهد، و بعض مواجب نوکر و قروض غیررسمی را هم که دارد به بانک‌ها بپردازد و بند اهواز را هم ببندد، به قزوین هم آب بیاورد. باقی را هم یک بانک دولتی باز کند که از ملزومات است، چه این بانک شاهنشاهی و غیره خون مردم را، خصوصاً بیوه‌زنان را، مانند زالو می‌مکد.

اهالی، اول جهت این مصارفی که اعلان شده بود، رضا به استقراض دادند، یعنی ساکت شدند، ولی از مصارفی که ذکر شده بود به هیچ‌کدام صرف نکردند. گویا قرضهٔ رژی را روس‌ها خود از این وجه دادند که دست رقیب‌شان یک‌دفعه کوتاه شود. در افواه، بعد از استقراض مشهور شد که قبلهٔ عالم سفر فرنگستان خواهند فرمود، لکن کسی باور نمی‌کرد. حالا گویا محقق شده، چه، یک ماه است رسماً اعلان دادند و در تدارک نشان و تهیهٔ سفر فرنگستان می‌باشند. یک نفر ارمنی ده هزار تومان به صدراعظم پیشکش کرد که نشان‌ها را او تدارک نماید، لیکن صنیع‌الممالک دوازده هزار تومان داد به او واگذار کردند. دیروز پسرش را به اسلامبول فرستاده، از قراری که ذکر می‌کنند، عمل نشان‌ها بالغ به صد و پنجاه هزار تومان است. یکایک مداخل دارد. همهٔ رقیبان صنیع‌الممالک بر این مدخول هنگفت و حسد می‌برند. امروز عموم گردن‌کشان عتیق و جدید دست و پای امین‌السلطان را بوسیده و او را سجده می‌کنند که در این سفر در رکاب باشند. و مایه‌گذاری زیاد هم در این باب می‌نمایند و اشخاصی که در عزل امین‌السلطان بدگویی از او کرده بودند، پس از منصوبی وی، بعضی را خانه‌نشین و برخی را آواره از وطن نمود، همه را پراکنده ساخت. فعلاً در همهٔ ولایات هم اغتشاش است و حکام را رعایا بیرون می‌کنند و خانه‌ها را هم تاراج می‌نمایند. از آن‌جمله در تبریز خانهٔ نظام‌العلما و خانهٔ برادرش علاءالملک -که سفیرکبیر پای‌تخت عثمانی است- تاراج و یغما نمودند. به بهانهٔ این‌که گندم انبار کرده و نمی‌فروشند و حال آن‌که از علاءالملک یک من گندم بیرون نیامده، بسیار مظلوم واقع شد. آدم بدی نیست. از قراری که می‌گویند این یغماگران را به جهت امیر نظام مهیا کرده بودند. از برکت تمهید امیر نظام خانهٔ علاءالملک فدیهٔ نجات او گشت. غرض، خبر خوش در میان نیست. زیاده جسارت گردید. خدمت عمو یوسف سلام مخصوص دارم. اقل حسن کرمانی.

امروز میرزا عباس آمد مرا کشید به گوشهٔ باغچه گفت: «پس از گفت‌وگوی بسیار ابراهیم‌بیگ را راضی به تأهل نمودم، ولی می‌گوید شیرینی بخورند لکن عروسی سال آینده بماند؛ خیال دارد عیش بزرگی برپا و عروسی مطنطنی بکند. چنان‌چه گفت «خویش و اقوام داریم، لازم است از ایران و اسلامبول و غیره همه را سه چهار ماه پیش وعده بگیریم.» و سپرده است که به حاجیه خانم بگویم که مراسم ازدواج او، از من‌البدو الی‌الختم، به رسوم ایران باید اجرا شود، در هیچ امر تقلید از رسوم عرب و ترک و فرنگ نکنند.»

رفتم به حاجیه خانم گفتم. بسیار مسرور و شادمان گردید. امر کرد چند نفر از زنان همسایه و آشنایان را جهت روز دوازدهم وعده بگیرند، و به بنده هم گفت یک طاقهٔ شال و یک حلقهٔ انگشتر با یک عدد آینه بگیرم اگرچه همهٔ این‌ها در خانه موجود بلکه زیاد بود، لکن خیالم قوت گرفت که همگی به اسم محبوبه خرید شود.

گفتم: «بیگ سپرده است جمیع آداب و رسوم ایرانی مرعی شود.»

گفت: «خیلی خوب، اما من از شما توقع دارم که این‌ها هر دو پدر ندارند، شما وظیفهٔ پدری را در عهده گیری، که غیر از شما کسی را نداریم؛ من هم مادر هر دو هستم، اما باید اول از محبوبه اجازه بگیریم، بفرستم زهرا خانم، مادر رفیقه، بیاید از محبوبه اجازه بگیرد.»

عرض کردم: «در مرض ابراهیم‌بیگ من با محبوبه هم اسرار شدم. خودم به محبوبه می‌گویم و اجازه می‌گیرم.»

شب رفتم منزل محبوبه، گفتم: «خانم کوچک! تو نذر کرده بودی در پیش بی‌بی برقصی، روز دوازدهم ماه مهمان دارید، موقع رقصیدن است.»

خندید و گفت: «چه مهمانی است؟»

گفتم: «کار خیر است.»

کم‌کم از کنایه به صراحت کشیده، بیان کردم «جواب بگو!»

سر به زیر افکنده خاموش شد.

گفتم: «جواب باید بدهی. چه، این رسم و شرعی است.»

به همان حالت محجوبی گفت:

«زنده جاوید کیست؟ کشتهٔ شمشیر دوست

دل که مرا در بر است به که به زنجیر دوست.»

گفتم: «شاعره خانم! در این موقع جواب صریح باید. کشتهٔ بند و زنجیر مناسبت ندارد، شعری بگو که حیات و مبارکی در او باشد.»

گفت: «شعر از من نیست، مال قاآنی است.»

بی‌اختیار بر زبانم جاری شد، گفتم: «مبارک باشد! راضی هستی؟»

سکوت کرد، معلوم است که سکوت به معنی رضاست.

رفتم پیش میرزا عباس، گفتم: «به ابراهیم‌بیگ بگو با هم برویم شال و آینه و انگشتر بگیریم، تا دوازدهم ماه حاضر باشد.»

آدم فرستادیم آمد. دیدیم آن هم خجالت می‌کشد، و گویا رودرواستی دارد.

گفتم: «نور دیده! این حکمی است از احکام خدا و سنت محمد مصطفی (ص). خدا به همه قسمت کند! در این مورد سر زیر افکندن لازم نیست. باید با کمال دلخوشی و شادمانی آغاز به کار نمود.»

هیچ نگفته، صد و پنجاه لیرا چک بانک نوشته به من داد و گفت: «از بانک بگیرید و هر چه لازم است ابتیاع نمایید. بردن من ضرور نیست.»

بالجمله اشیا را خریده، بردم. حاجیه خانم پسندید و از مهمانان وعده گرفت. شیرینی و لوازمات دیگر هم حاضر شد. روز دوازدهم کالسکه را بستند. ابراهیم‌بیگ با میرزا عباس سوار شده رفتند به گردش. مهمانان از خاتونان عرب و عجم بسیار جمع شده بودند. چنان‌چه قاعدهٔ زنان است به محبوبه زینت دادند. زلفش را شانه زده پریشان ریختند. حقیقتاً مشاطهٔ قدرت، محبوبه را چنان هر هفت نموده و به قلم قدرت نقش کشیده بود که عقل از نقش‌بندی آن محبوب‌القلوب در دریای حیرت غوطه‌ور می‌شد.

حاجت مشاطه نیست روی دل‌آرام را

در منزل خود نشسته بودم. ناگاه محبوبه را کشان‌کشان پیش من آوردند: انگشتر نشان در انگشت و شال عروسی در سر. حیا مانع از آمدنش بود. داخل شده تعظیم کرد. نگاه کردم: چه محبوبه؟ زیبایی و رعنایی او مسلم! «علی‌الخصوص که پیرایه‌ای بر او بستند.»

بی‌اختیار گفتم: «فتبارک‌الله احسن الخالقین! به قامت چو سرو [و] به رخسار ماه!»

با حجاب تمام آمد دستم را بوسید. رقت مرا دست داده، بداهتاً این شعر را انشاد کرده گفتم:

«الله تعالی انشاءالله / بخت شما را فیروز کند

اختر شما را آشتی داده / روز شما را نوروز کند!»

سکینه بناکرد به خندیدن: «ها، ها، ها، ها، والده والده یوسف عمو شاعر اولوب! ها، ها، ها، ها» تمام خانم‌ها: «ها، ها، ها، ها، شاعر شاعر شاعر باشی! ها، ها، ها.» می‌خندیدند.

به سکینه گفتم: «هایدی شیطان! مرا مسخره کردی؟»

باز: «ها، ها، ها، شاعر، شاعر.»

ناچار من گریختم. آن‌ها متصل می‌خندیدند، امروز با مسرت تمام و فرح مالاکلام گذشت. محبوبه دماغش ششدنگ خوش، عجب عالمی دارد. واقعاً عجب خلقتی، و عجب قانونی است! اگر انسان درست غور و تأمل نماید، می‌فهمد چه مرحله‌ها و چه مقامات طی می‌کند. ولی صد افسوس که بقا و ثباتی در کارهای دهر نیست. گل بی‌خار، نوش بی‌نیش، شهد بی‌زهر زمانه ندارد. نوش و نیش و غم و شادی توأم و به هم آمیخته است.

امشب به خانهٔ حاجی محسن آقا جمع شده قدری شوخی و ظرافت [با] ابراهیم‌بیگ نمودیم، حاجی محسن آقا گفت: «حبل‌المتین قصیدهٔ وطنیه‌ای درج نموده، گوش دهید تا بخوانم:

← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir

Təsadüfi şeir

Müəllifin digər əsərləri

Başqa şairlərin şeirləri