در این اثنا دق‌الباب کرده گفتم: «خانم تشریف بیاورید! من می‌روم.»

در این بین حاجی مسعود آمد. گفت: «میرزا عباس با یک نفر که نمی‌شناسم آمده.»

گفتم: «بروند اتاق من، من هم می‌آیم.»

همین که رفتم میرزا به گوشم گفت: «این عرب را می‌گویند از دعانویسان مجرب است؛ ابراهیم‌بیگ را دیده دعایی بنویسد شاید مؤثر افتد.»

گفتم: «عیب ندارد!»

به محبوبه خانم گفتم: «برو منزل خود، مهمان آمده.»

بعد از بیرون شدن محبوبه ایشان داخل شدند. عرب قدری دعا و اذکار خفی خوانده به ابراهیم‌بیگ دمید. سپس دعایی نوشته که به پارچهٔ سبز بدوزند و بر بازوی راستش ببندند ان‌شاءالله معجلاً شفا خواهد یافت.

برخاسته بیرون آمدیم تا دم در مشایعت کرده برگشته دیدم حاجی مسعود به تعجیل از پی ایشان می‌دود. صدا کردم که: «به این عجله کجا می‌روی؟»

گفت: «محبوبه خانم ظاهراً در دستمال چند غروشی به جهت نیاز دعای عرب بسته. می‌روم او را بدهم.»

گفتم: «میرزا عباس حتی او را خواهد داد.»

دستمال را باز کرده دیدم سه لیرهٔ انگلیسی و یک حلقهٔ انگشتر الماس بریلیان که مرحوم حاجی به بیست و پنج لیره خریده بود بسته. گویا محبوبه از هول جان چنان تصور کرده که نیاز دعا هر قدر بیشتر باشد آن‌قدر دعا سریع‌التأثیر و مفیدتر می‌شود.

به حاجی مسعود گفتم: «بگو دادم!» و به جیب خود گذاشته سپردم که «محبوبه از قراری که معلوم می‌شود من‌بعد از این دیوانگی‌ها زیاد خواهد کرد. به تو هر چه بدهد [که] به فقرا و سادات ببخش، بیاور به من نشان بده و یا به حاجیه خانم بگو!»

شب شد. من چند روز است نخوابیده، رفتم بخوابم. ناگاه محبوبه با نشاط تمام آمد.

گفت: «عموجان مژده!»

گفت: «چهار پیاله شیر دادم خورد.»

گفتم: «تو چه‌طور؟ هیچ چیز خوردی؟»

گفت: «ای والله، اول من خورده، دید که من می‌خورم آن هم میل کرد.»

گفتم: «البته غذای شما قوت اوست و غذای او قوت شما. بارک‌الله! باید خورد و خوراند.»

پرسیدم: «خوابید؟»

گفت: «آری! بی‌بی هم خوابید؛ اما من یک دقیقه نمی‌توانم بخوابم، ابداً خوابم نمی‌آید. عموجان به آشپز بگویید قدری شیربرنج بپزد، من بخورم. شاید به آقا هم بخورانم.»

گفتم: «عیب ندارد.» رفتم پیش بیمار دیدم خواب است. به نظرم حالش بهتر از دیروز آمد.

حاجیه خانم به سکینه گفت: «آشپز را بگو شیربرنج درست کند.»

وقت ناهار رسید، ظرفی هم شیربرنج گذاشته بود. من هم نشستم. محبوبه ابراهیم‌بیگ را تکیه بر متکا داد. بیچاره می‌خواهد قاشوق را به دست ابراهیم‌بیگ بدهد نمی‌تواند بگیرد. خود دست او را مانند بچهٔ یک‌ساله با قاشوق گرفته، دست او هم می‌لرزید. می‌خواست به زور دهنش گذارد نمی‌توانست، گاهی نیم قاشوق می‌خورد، گویا می‌خواست به او بفهماند «که تو هم این‌طور بخور!» محبوبه مانند گل سرخ افروخته و عرق بر جبینش مانند مروارید نشسته و قطره‌قطره اشک از گوشهٔ چشمانش می‌چکید و بدنش مانند بید می‌لرزید؛ دختری چنان محجوب، گویا شرم و حیا را بالمره فراموش کرده. حاجیه خانم رقت نموده هم اشک می‌ریخت و هم تبسم‌کنان نگاه می‌کرد. مبهوت و متحیر سیر عالم محبت محبوبه را می‌نمود. این دختر بیچاره تمام هوش و حواسش در این بود که یک قاشوق شیربرنج به او بخوراند. اگر در آن حال محبوبه را آتش می‌زدندی و یا بدنش را ریز ریز می‌کردندی حس نمی‌کرد.

می‌گفت: «آقاجان بخورید، در ایران شیربرنج نخورده‌اید!» محبوبه زود قاشوق را میان لبان ابراهیم‌بیگ گذاشت.

ابراهیم لب‌ها را باز کرده گفت: «یا حق، یا مدد!» و شیربرنج را خورد. محبوبه زود زود قاشوق را به دهن او می‌گذاشت تا پنج و شش قاشوق به او خورانید. چنان مسرور و فرحناک شد که گویا سردار با غیرت و شجاعتی قلعهٔ دشمن را فتح کرده. جد و جهد تمام به عمل می‌آورد و به من اشاره می‌کرد.

من تبسم‌کنان گفتم: «دستمال بیار دهنش را پاک کن!»

ابراهیم‌بیگ خیره خیره به روی محبوبه نگاه می‌کرد و گاهی به روی مادرش می‌نگریست. بالجمله جا داشت که به مسرت خوراندن شیربرنج محبوبه این روز را «عید شیربرنج» قرار دهد و هر ساله در این روز شادمانی‌ها نماید. اما ندانسته بود که مؤید و مفتح دهان ابراهیم‌بیگ همان نام ایران بود، که چهار پنج قاشوق هم خورد؛ بعد هر چه کرد که دیگر بخورد نخورد. گویا محبوبه خیلی از اقبال خود ممنون و متشکر بود، آمده دست حاجیه خانم را بوسید.

من دیدم دیگر خودداری نمی‌توانم کرد، آمده در منزل خویش نیم ساعت گریه نمودم. امروز فهمیدم که عالم محبوبه چه عالم است.

باری، دو ساعت از شب رفته میرزا عباس و حاجی محسن آقا و حاجی... تبریزی آمده احوال پرسیدند.

گفتم: «بحمدالله بیمارمان امروز بهتر است.»

گفتند: «برویم نزد ابراهیم‌بیگ!»

گفتم: «بگذارید راحت شود [باشد]. خانم‌ها هم آن‌جایند.»

رفتیم کابینه. بعد از صحبت‌های متفرقه، حاجی محسن آقا گفت: «خوب! نقل نما احوالات سفر را ببینم چه گفتید و چه شنیدید و چه دیدید؟»

گفتم: «پریروز عرض کردم که مختصراً بد گذشت. در مشهد مقدس التماس کردم برگردیم، مآل این سفر به نظرم خوب نمی‌آید. بدش آمد. می‌ترسیدم که سلامت به مصر نرسد. باز صد شکر که بدن خشک و نیم‌جان او را آورده به مادرش تسلیم نمودم. در طهران کتک‌کاری کرده از بنده پنهان داشته بود - چنانچه عرض کردم - این واقعه را در اسلامبول، در سیاحتنامه، خوانده مطلع شدم. بدبخت حاجی‌خان، سبب این ناملایمات شده بود.»

میرزا عباس پرسید: «حقیقت حاجی‌خان کیست؟ پریروز هم گفتی که شما می‌شناسید.»

گفتم: «آری می‌شناسید! حاجی‌خان یعنی حاجی‌خان؛ حاجی‌خان، این حاجی‌خان، یعنی سرهنگ ایران، صاحب دو نشان. صلوات بفرستید!»

گفتند: «یوسف، بس است! از عادت قدیمت دست برنداشته‌ای؟ بگو ببینم کیست؟»

گفتم: «صلوات دویم را بلندتر از این بفرستید! حاجی‌خان همان حاجی‌خان، یعنی ملامحمدعلی کور و کل که چند سال پیش با حاجی‌جعفر آقای تبریزی و سه نفر دیگر آمده بودند و چهار روز مهمان حاجی مرحوم شدند.»

گفتند: «بابا، کدام ملامحمدعلی؟»

گفتم: «آن کوتاه‌قد نبود؟ بی‌عار! که میخکی می‌زد و پیچ زیر بغل می‌کرد؟ می‌جهید این‌جا، می‌تپید آن‌جا! آن هزله‌گوی هذیان‌سنج نبود؟»

گفتند: «آری شناختیم. همان هزل‌گویی او را به جایی رسانده؟»

گفتم: «آری! به ما زیاد احترام نمود و مهمانمان کرد. حالا صاحب نشان و لقب خانی شده. بیگ در سیاحتنامه اسباب ملاقات او را نوشته. او این بیچاره را به خانهٔ وزرا فرستاد، زدندش؛ عبا و ساعتش را بردند، من ابداً مطلع نشده بودم.»

گفتند: «عجب عالمی است!»

گفتم: «بلی عجب بالاتر از عالم است! تنها یک حاجی‌خان نیست. مسخره و هذیان‌گوی امثال او خیلی هستند. از مطربان و رقاصان هم خیلی هستند که نفوذ کلمه و قولشان در نزد امرا و وزرا پیشرفت دارد. تمام ماشاءالله لقب خانی و معتمدی دارند. هر یک صاحب تنخواه کلی شده و علاوه پنجاه نفر را هم یکی از آن‌ها حمایت می‌کند یعنی - به عبارت قولچوماقانه - به حقوق فقرا و ضعفا تجاوز می‌کنند. لطف این‌جاست که موافق دلخواه خود راه می‌روند و به هر کس هم از دست آن‌ها متظلم شود اعتنا نمی‌کنند. بیگ، حاجی‌خان را فوری شناخت، من هم به حالات بعضی مطلع گشتم ولی مانع شدم از اخبار مشهدی حسن به ابراهیم‌بیگ. حتی از جنابان معمم هم مسخرهٔ امرا و وزرا هستند.

بنده اکثر با مشهدی حسن به سیر چارسو و بازار می‌رفتم. روزی بغتتاً شخص معمم عجیب‌الشکل با هیکل غریب و هیولای مهیب دیدم؛ کمرباز و شکم گشاده، با ناف بزرگی مانند گردو بیرون آمده، زیرجامهٔ سفید پاچه گشاد پوشیده و از زیر شکم بسته و بند زیرجامه را تا زانو آویخته، دستش را از زیر پیراهن به شکم برده خاش خاش می‌خراشید و خود به خود از دماغ خویش سورنا می‌زد. من خیره‌خیره نگاه به او کرده، متحیرانه پرسیدم: «این مرد لاابالی کیست؟»

مشهدی حسن گفت: «درست شکل و شمایل و قواره او را نگاه کن!»

گفتم: «آخر بگو ببینم این دیوصورت زشت‌سیرت کیست؟»

گفت: «بابا آهسته باش که این شخص اول ایران است. بیا برویم قهوه‌خانه؛ برای تو نقل می‌کنم!»

کم‌کم رفتیم قهوه‌خانه.

مشهدی حسن گفت: «این شخص رفیق شفیق و هم‌قطار حاجی‌خان ماست، ولی این را هم بدان که حاجی‌خان غیر از این از کسی دیگر در این شهر حساب نمی‌برد.»

گفتم: «چه کاره است؟»

گفت: «هزل‌گوی عجیب و مسخره و مقلد غریبی است؛ به صدراعظم و وزرا حرف می‌گیرد؛ به قدر سی هزار تومان ثروت پیدا کرده. روضه‌خوانی می‌کند. تکیه دارد؛ از امرا پول می‌گیرد به فقرا می‌دهد؛ یعنی زور سی و چهل تومان از آن‌جا می‌گیرد و پنج شش تومان را هزار دینار هزار دینار به فقرا می‌دهد و باقی را در جیب خود می‌ریزد. و اسم مبارکش «شیخ شیپور» است. همه او را می‌شناسند، در نزد همه کس گستاخ است. حتی یک روز شنیدم به قبلهٔ عالم هم گستاخی کرده، ناسزایی گفته بود؛ فوراً امر به قتلش فرمودند. گریخته در مقبرهٔ حضرت شاه‌عبدالعظیم بست نشست. همان وزرا و امرا التماس کردند. شاه هم عفو فرمود و از بست بیرون آمد. از آن وقت دانست که مسجد جای ر... نیست! شیوه‌هایی که این مرد دارد حدی از مقلدان و هزل‌گویان این شهر ندارد؛ اولاً کم و بیش «کمثل الحمار یحمل اسفاراً» علم خوانده. ثانیاً مانند خر عرعر می‌کند؛ به قسمی که اگر کسی آواز عرعر او را بشنود و رویش را نبیند، گمان می‌کند خر واقعی است. ثالثاً تقلید شتر و گوسفند و گربه و سگ را به نوعی درمی‌آورد که ابداً فرق از اصل نمی‌توان گذارد و کسی تشخیص اصل و نقل را نمی‌دهد. بالاتر از همه این‌ها تسخیر احمق هم دارد؛ جمیع اعیان و وزرا را شیفتهٔ همین صفات خود کرده. مثلاً بیضتین او عمده اسباب معیشت و رزق وی گردید: هر خایه‌اش به بزرگی تخم شترمرغی است که گویا به کیسه گذاشته بین دو ران خود آویخته است. با کمال مهارت می‌ایستد و پای‌ها را به چهار وجب از همدیگر دور گذاشته، سرین خود را به پس و پیش حرکت می‌دهد، خایهٔ صاحب‌مرده‌اش گاه به شکم گاه به مقعدش برمی‌خورد، صدای شاپ شاپ بلندی می‌دهد، اکثر مردم از خنده ضعف می‌کنند. اسم این مضحکه شاپ‌وشاپ یا شلف‌لف است. از برکت چنین اسباب با برکت، رزق خورده و مداخل می‌کند؛ دارای سی هزار تومان گشته. این است حساب بودجهٔ مالیهٔ ایران و این است تهذیب اخلاق مردم طهران، خصوصاً وزرا و اعیان، خاصه شاهزادگان و درباریان ایران!

بیچاره حاجی‌خان ما از این شیرهٔ‌ها بلد نمی‌باشد، این است که رقابت با او دارد مگر مقابله با وی نمی‌تواند کرد؛ لهذا با کمال تملق با او راه می‌رود. ولی منتظر فرصت است. چنانچه روزی به من گفت: «مشهدی حسن، چارهٔ این شیخ شیپور را باید کرد!»

گفتم: «حاجی‌خان تو که آن اسباب و آلت شاپ و شوپ نداری.»

گفت: «نه بابا! شهرت او تمام از این نیست. او به جهت پول دادن به فقرا و دراویش شهرت کرده؛ تو دم بعضی کسان که می‌روند و این هیاهوها را در بازار می‌اندازند بفرست بیایند پیش من؛ شاید من هم به این تدبیر کاری از پیش بتوانم برد.»

من هم بعضی از دراویش و شیادان و بنگیان لاابالی و الواط بی‌سر و پا را نزد او فرستادم، بیچاره تقریباً نود تومان رفته‌رفته به این جور اشخاص احسانات ریایی کرد. روزی پرسید: «در چهار سوق و بازار از احسان و انعام و جود و سخای من گفت‌وگویی هست؟»

گفتم: «چیزی نشنیده‌ام.»

او هم ترک این تدبیر یا تزویر را نمود. باری، این‌گونه معمم‌های ننگ نوع، هر رنگ و هر جنس که هستند القاب باشکوه دارند. چنانچه روزی یکی را مشهدی حسن نشان داد و گفت: «این شمشیرالذاکرین است، الان می‌رود منبر روضه می‌خواند، شب که شد می‌رود در مجلس امرا مسخرگی می‌نماید. بسا اوقات تنبانش را کنده شمع کافوری به هرجا بدترش کرده و روشن می‌نماید. صنعتش این است که تیز می‌دهد و شمع را به هوا می‌پراند، و به هر عدد که بگویند گوز فندقی می‌دهد.»

حاجی... تبریزی گفت: «یوسف‌آقا! راست بگو ببینم در تبریز هم از این قسم مزخرگی‌ها دیدی؟»

گفتم: «اگرچه از آن‌ها این قسم حرکات رذیلهٔ کثیفه ندیدم، لکن «اهل ریبه» که می‌گفتند دیدم.»

حاجی گفت: «نه، آن‌ها را با این‌ها قیاس نمی‌توان کرد. آن‌ها شوخی و مزاح می‌کنند.»

گفتم: «حاجی‌جان ببخشید! در خانهٔ شما به ما خیلی خوش گذشت و برادر شما زیاد به ما محبت و مهربانی کرد و من بسیار ممنون و متشکرم، لهذا خجلت می‌کشم همه چیز را بگوییم، والا نقایص بیشتر از این‌هاست. علناً من دیدم که اهل ریبه به دین و آیین توهین می‌کنند. اگر آنچه من دیدم ابراهیم‌بیگ می‌دید، قطعاً هنگامه برپا می‌کرد و دعوایی راه می‌انداخت که خجلت و صدمه‌اش به برادر شما عاید می‌شد.»

حاجی گفت: «مرگ من، بگو چه دیدی؟»

گفتم: «روزی ابراهیم‌بیگ با برادر شما رفته بودند بیرون؛ من هم با میرزای شما از حجره بیرون آمده، خواستیم به گردش روم. از دم مسجدی گذشتیم.

میرزا حبیب منشی شما گفت: «میل داری برویم مسجد؟»

گفتم: «چه عیب دارد. هر دیدنی برای ندیدن بود ضرر. من وضع مساجد تبریز را ندیده‌ام.»

رفته نشستیم، کم‌کم مردم جمع شده، یک نفر ملا رفت بالای منبر و با وقار تمام نشست. از میرزا اسمش را پرسیدم. گفت: «آقا میرزا حسن.» ملا خواست آغاز به خطبه خواندن نماید، به محضی که دهن باز کرد الحمدالله گوید، تقریباً دویست نفر به آواز بلند گفتند: «اللهم صل علی...»

ملا خواست رب‌العالمین گوید، باز به طریق اول صلوات فرستادند. خواست بسم‌الله گوید، باز صدای صلوات بلند شد. من متحیر به اطراف خود نگاه می‌کردم که یعنی چه؟ واعظ می‌خواهد دهان بگشاید، صدای صلواتش منع می‌کند، یک کلمه نگفته مردم پنج صلوات می‌فرستند. درست نگاه کرده دیدم همه می‌خندند، در این اثنا بغتتاً چهار نفر چهارپایهٔ منبر را گرفته آوردند میان مسجد گذاشته به آواز بلند فریاد زدند: «آقا! چون صدای شما را همه کس نمی‌شنید و بی‌فیض می‌ماند، خوب است درین‌جا قرار گیرید.»

از میرزا متحیرانه پرسیدم: «این چه هنگامه است؟»

گفت: «اهل ریبه‌اند.»

گویا مسجد را به سر من زدند.

گفتم: «پاشو برویم، شماتت لایق این‌جور عباد و عبادتگاه! این چه مسلمانی است؟ خانهٔ خدا را صحنهٔ تیاتور کرده‌اند؟ یک نفر در میان آن‌ها صاحب غیرت و مسلمان حق‌پرست نیست؟ این چه بی‌ناموسی، این چه حکومت شرعی و این چه علما بازی است؟ اگر یک نفر از طلاب را یک حرف حسابی به درشت گفته آید، می‌ریزند و می‌زنند و می‌کشند که توهین شریعت شده، در خانهٔ خدا، در شهر شهیر مسلمانی و نبةالاسلام، این‌قدر بی‌ادبی و گستاخی می‌کنند، احدی نمی‌پرسد که این چه عمل قبیح است؟ اگر در میان ایشان یک نفر از پروتستان‌ها در لباس اسلام پیدا شود و ببیند، چه خواهد گفت؟ البته سعی ایشان بیش‌تر خواهد شد که این‌گونه ملت کم‌عقیدت به مذهب خود را به کیش و آیین خود بکشند. در این صورت به پیروان مذهب پاپ که در پی همه‌گونه بهانه‌جویی‌اند، چه ایراد توان کرد؟ آیا نخواهند گفت که قدر و قیمت و شأن و منزلت مذهب پاک حضرت محمد - صلی‌الله علیه و آله - در نزد شما معلوم شد که به این قسم در انظار خودی و بیگانه خوار و بی‌مقدار می‌نماید، بلکه اسباب مضحکه و مسخره فراهم آورده‌اید؟ این وضع موعظه، این نحو تعزیه‌داری، این حرمت معبد، جز این ثمر نمی‌بخشد که روزبه‌روز بدین تیره‌روزگاری گرفتار شویم.

گر مسلمانی همین [ازین] است که حافظ دارد

وای اگر از پی امروز بود فردایی!

خسر الدنیا و الاخرة ذلک هو الخسران المبین. خداوند به فریاد ما مسلمانان برسد و بر اسلام ترحم فرماید.

خصمیت کفر از پریشانی ماست آبادی میخانه ز ویرانی ماست

اسلام به ذات خود ندارد عیبی هر عیب که هست از مسلمانی ماست»

حاجی قاه‌قاه می‌خندید و می‌گفت: «بگو یوسف‌آقا! بگو ببینم دیگر چه دیدی؟»

گفتم: «چه بگویم؟ تو خود بهتر می‌دانی در مساجد و منابر ایران خصوصاً تبریز چه فضیحت‌کاری‌ها می‌شود. نمی‌دانم در چه کرند؟ اهالی مسجد را گویا مغازه قرار داده، آخوندها دکان فضل‌فروشی خویش. همین‌که بیچاره‌ای داخل مسجد شد پنج ساعت تمام باید بنشیند. دو واعظ، چهار روضه‌خوان، چند شاگرد، یکی بالا می‌رود، دیگری پایین می‌آید. اگر یک نفر از جالسین را به اقتضای طبیعت بشری تقاضایی پیش آید و یا کار واجب فوتی برسد و بخواهد از جای خود برخیزد، گویا از دین اسلام و شریعت ارتداد جسته، با حقارت تمام از بالای منبر داد می‌زنند: «ای خبیث، مجلس را به هم مزن!» یعنی بنشین و آن‌چه به دهن من از نیک و بد، راست و دروغ می‌آید گوش داده، زشت و زیبای مرا تصدیق کن و در آخر هم آن‌چه از نقد و جنس داری به من احسان نما! نه خود تمیز دارند و نه تمییزی در میان خلق دیده می‌شود که صدق را از کذب تشخیص دهد و حق را از باطل فرق گذارد. شما خود بهتر می‌دانید در تبریز معارف نیست؛ حکومت نیست، عقل نیست؛ مروت و انصاف نیست. هر مخرب دین و مذهب یهودی‌سیرت اسلام‌کسوت، هزار سال پیش هر استبعادهای عقلی و شرعی که شنیده در ورق‌پاره‌ای نوشته «کاللوح المنزل» قرار می‌دهند و گمانشان این است و یا همچو جلوه می‌دهند که «هر کس اعتقاد به این خرافات ننماید کافر است و از دین و آیین بری.» و هیچ ملتفت نمی‌شوند چه خیانت بزرگ به اسلام و اسلامیان است که روضه‌خوان‌های بی‌سواد و ملانماهای بی‌علم و عقل، هر چه بگویند و تصدیق نکنی کافر می‌شوی. یک ملک بدین بزرگی، کاسهٔ سر حوض به این بزرگی؛ در حوض ماهیان بدین بزرگی، چشمان ماهیان از یاقوت سرخ به این بزرگی و بدین قیمت. هر کس به آخوند پول دهد قسمت او خواهد شد. شک نیست که قدرت کامل‍هٔ قادر متعال زیاده از آن و فزون از حد و بیان است ولی دخل بر حقانیت و صداقت این‌گونه خرافات ندارد. علمای اعلام و فقهای کرام - رضوان‌الله علیهم و کثرالله امثالهم - که احکام شریعت مطهره و فروع دین که واجب به هر یک از مؤمن و مؤمنه و مسلم و مسلمه است بیان فرموده، و عمل و اعتقاد بر آن را واجب و ثواب و تارک آن را گناهکار و معاقب نوشته‌اند: با وجود این احکام و فرمایشات نبوی - یعنی احادیث را ظنی‌الصدور می‌فرمایند و هیچ‌یک را قطعی‌الصدور ندانسته‌اند - آخر این آخوندهای ما چه‌طور و به چه جرئت نوشتهٔ ملا بومملی را کاللوح المنزل دانسته و اشعار فلان شاعر را تالی فرمایش امام پنداشته‌اند؟ اجر تعزیه‌داری حضرت سیدالشهدا علیه‌السلام زیاده از آن است که زبان وصف او تواند نمود؛ ولی این را هم از قول آن حضرت می‌گویند که هر کس از زبان من دروغی جعل نماید و بگوید جفایش از جفای شمر - علیه‌اللعنه - بر من کمتر نیست. این اخبارات کاذبه از زبان ائمه علیهم‌السلام از روات غیرمعلوم مانند ابوالخطاب محمدابن ابوزینب، ابوشاکر میمون، مغیرةبن سعید، مولی صالح‌بن عبدالقدوس ازدی، علی‌بن جمل سمالی، یحیی‌بن زیاد، عجزه، حمل‌بن محفوظ و فلان و فلان که تماماً عالماً و عامداً مخرب دین و آیین ما بوده‌اند، برای عوام و خواص بی‌آن‌که شرم کنند می‌گویند و حال آن‌که هزاران حدیث معتبر است که بنی‌امیه - لعنهم‌الله - به آل رسول مختار - علیهم‌السلام - چه‌ها کردند و چه ظلم‌ها نمودند و چه ستم‌ها بر آن‌ها روا داشتند. در این صورت، چرا باید به قول این روات غیرمعلوم آل رسول را خوار و ذلیل کنند و کسی هم نتواند به آن‌ها بگوید این خرافات چه است که بر منبر رسول می‌گویید؟ هر کس هم می‌شنود می‌گوید در بساط سیدالشهدا چیزی نتوان گفت. تقصیر جسارت این‌ها بر دوش رؤسای ملت و حکومت روحانی و امت است، که هر کس دو ذرع تنزیب و یا یک شال کوسه به سر پیچید در منبر رسول جای گزیده با جرئت تمام کلام هر بی‌سروپایی را نسبت به فرمایشات گوهر انتظام آن پیشوای مقتدیان و اصدق‌الصادقین می‌دهد. اهالی هم سراپا گوش شده می‌شنوند. چه فایده که امور شرعیهٔ ما امروزه در تحت یک قانون صحیح که این اساس زندگانی ملک و ملت است نیست؛ ورنه روضه‌خوان و واعظ و رعیت و حکام و اعیان همه تکلیف‌شان معین و مشخص می‌گردید.»

حاجی باز قاه‌قاه خندیده گفت: «دیگر چه داری از تبریز آقا یوسف؟ بگو بشنوم!»

گفتم: «تو خود از من بهتر می‌دانی؛ قدری هم خودتان بگویید!»

همه از اصرار حاجی و صحبت‌های بنده می‌خندیدند.

گفتم: «بابا! برای رضای خدا دست از من بدار! قدری خودت از اوصاف خودتان بیان فرما تا مستفیض شویم!»

حاجی گفت: «من خیلی وقت است از تبریز بیرون آمده‌ام. هم اوضاع ولایتی را فراموش نموده؛ و هم تغییر و تبدیلات جدید را ندیده‌ام.»

گفتم: «من چهل و شش سال پیش تبریز را دیده بودم، حالا تجملات زیاده از آن است که گفته شود؛ خانه پر است از اسباب چراغ مانند لاله و مردنگی، جارهای بزرگ و کوچک، و تالارهای آینه‌بندی. آن‌چه از جلال و جبروت اهل تبریز وصف کنم کم گفته‌ام. اما اتفاق و محبت در میان ایشان مفقود، نفاق و عداوت و حسد بین‌شان زیاد است.»

حاجی باز گفت: «دیگر بگو!»

گفتم: «دیگر طاقت ندارم، غصهٔ مرگ شدم. این‌قدر دربارهٔ تبریز شما کافی است که شهری به آن بزرگی و عظمت، دارای یک روزنامه و یک باب مکتب نیست که امروز شرف هر ملت بسته بدین دو مادةالسعادت است. تو خود فکر کن و انصاف ده! شیبانی خوب سروده، جمیع اهل ایران و اهل تبریز را امتیاز داده.»

حاجی پرسید: «چه گفته؟»

گفتم: «حاجی مسعود، در میان کتاب‌ها یک جلد کتاب سبز جلدی است، بیاور بده به میرزا عباس، برای حاجی آقا بخواند.»

حاجی مسعود رفت و آورد. باز کرده به میرزا عباس نشان دادم که از این‌جا بخواند. این اشعار را خواند:

«از بهر عمامه منشین فکر بفرما کن چارهٔ تجویز

نعلین به پا پوش، ز آهن به کف امسا درگیر عصا نیز

زیر قدم افکن همه مخلوق سراسر با نیک و بد آمیز

می‌پرس ز هر ملت و هر جنس خصوصاً از مردم تبریز

نه غصه ز پس هست و نه از پیش غم اصلاً بی‌پرده و پرهیز

تن ده به قضا، باش پیاپی پی سودا منگر به دگر چیز

تا این‌که به دست آید، چل چاق بلوری از لندن و پاریز

آن وقت که حاضر شد و آماده مهیا ز تالار بیاویز!»

گفتم: «از مشهدی و حاجی و خان و غیره، جز از تزیینات لاله و چراغ دیوارکوب، ابداً در فکر آبادی مملکت و ترقی ملت نیستند.»

گفت: «یوسف! ان‌شاءالله این‌ها را تماماً محفوظ داشته به ابراهیم‌بیگ خواهم گفت؛ که یوسف‌عمو در مادهٔ تبریز چه بحث می‌کرد و چه‌ها گفت.»

قاه‌قاه خندیده گفتم: «خبر نداری که بیگ خود در سیاحتنامه چه‌ها نوشته است! من از میرزای شما التماس کردم کیفیت مسجد را از او پنهان دارد و به او نگوید، خود بیگ هم که خواست مسجد برود، به تدبیر مانع شده نگذاشتم؛ همهٔ این‌ها را حقیر خود خواهم نوشت، که ان‌شاءالله بعد از صحت به او دهم، چه خیال دارد سیاحتنامه را به [...]

← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir

Təsadüfi şeir

Müəllifin digər əsərləri

Təbriz səyahətinin icmalı, 7

Batumda dörd gün işsiz oturub gəminin gəlməsini gözləməli olduğuma görə bu neçə kəlməni də, səyahətnamənin mövzusundan kənar olsa da, onun axırında yazmaq istədim. Əsas məqsəd həmvətənlərimi müasir elmləri təhsil etməyə yönəltmək olduğuna görə bu müxtəsər nəsihətnamə də mənfəətsiz olmaz.Mənim gördüyümə görə, İranda hər bir kəs hansı təbəqə və zümrədən olur-olsun, hər bir mənsəb, ləqəb və vilayət hakimliyini pulla ala bilər. Bu işin müəyyən çətinlikləri varsa, o da peşkəş, hədiyyə ünvanı ilə verilən pulun az-çoxluğundan asılıdır. Bu sözə hər kəs etiraz edərsə, günəşi palçıqla örtmək kimi faydasız bir iş görmüş olar. Bu məsələlər o qədər aydındır ki, onu heç kəs dana bilməz. Amma İranda yalnız bircə iş və vəzifə vardır ki, bu ümumi qaydadan kənardır. O yeri heç kəs pulla, rüşvətlə, peşkəşlə ala bilməz. Çünki o yeri tutmaq üçün elm lazımdır. Elə buna görə də həmin vəzifə elmin bərəkətindən hünərsiz pulluların hər cür təcavüzündən kənarda qalmışdır. Əgər siz həmin vəzifəni tapa bilmədinizsə, mən sizə onu göstərərəm. Bu vəzifə İran teleqrafxanalarındakı qulluqdan ibarətdir. Orada işləmək üçün həmin işi bilmək lazımdır. İranda bircə gün ərzində on nazir və ya sərtib, sərhəng və hətta ondan yuxarı olan hərbi vəzifəli adamlardan beş yüz nəfər öz işindən geri çəkilərsə, həmin gün axşamadək hamısının yeri dolar. Amma teleqrafxana məmurları bu gün birdən-birə işləməsələr, rabitə işləri tamamilə pozular, ölkədə böyük bir hərcmərclik yaranar. Ona görə ki, teleqraf fənnindən hər adamın xəbəri yoxdur. Halbuki, xarici ölkələrdə bu fənni hər bir məktəbli uşaq da öyrənə bilir. Bu fənn ən asan fənlərdən biridir. Ona heç əhəmiyyət verən də yoxdur. Beləliklə də, elmin və biliyin yüksək məqamını buradan dərk etmək olar. Bu işi bilməyən adam yüz min tümən peşkəş versə də teleqrafçının yerini ona tapşıra bilməzlər. Elmin şərəfi və hörməti o qədər yüksəkdir ki, onu göstərmək üçün bu kimi dəlillərə heç ehtiyac yoxdur. Vətənin məktəbləri, bildiyimiz kimi, yenidən qurulsa, vətən övladı müasir elmləri və fənləri lazımınca kəsb etsə, onda daha özlərinin və balalarının ehtiyacını təmin etmək üçün yalan danışmağa məcbur olmaz, yaxud başqasının zərərinə razı olmaz, öz dövlətinə, millətinə, vətəninə xəyanət etməz. Şərq ölkələrində yaşayanların inandıqları mövhum kimya əslində elə elmin bir hissəsidir. Məlum olduğu kimi, həmin mövhum kimya İranda çoxlu varlı-karlı evləri yıxmışdır. Özlərini kimyagər adlandıran bir çox fırıldaqçı, şarlatan dünyanın başqa yerlərində elmin bərəkətindən onların kələyinə uyan olmadığı üçün İrana gəlib xalqın cəhalətindən istifadə etməklə camaatın evini yıxır. Bir çox möhtərəm şəxsləri məcbur edirlər ki, axşamdan səhərədək görük basıb kürəni isti saxlasınlar. Onlar öz arvad-uşağının yanında oturmaq ləzzətindən məhrum olmaqla bərabər həmin yoluxucu xəstəliyi xələflərinə də miras qoyub gediblər. Mən İranda bir çox böyük, mötəbər evlərin kimya oduna yaxılıb bir ovuc külə döndüyünü öz gözümlə görmüşəm. Əgər bir şəxsin müasir elm və fənlərdən xəbəri olsa bilər ki, bir şeyin mahiyyətini dəyişdirmək mümkün deyil. Bir şeyin zahiri rənginin dəyişilməsi onun mahiyyətinin dəyişməsi demək deyil.

13 dəq
Təbriz səyahətinin icmalı, 8

Allaha yalvarıb ondan iltimas edirəm ki, "möhtərəm cənabın" mənə Tehranda vəd etdiyi səadətli günləri öz gözümlə görəm. O səadətin ələ gəlməsinin ilk şərti məmləkətin nazirləri və başçıları arasında birliyin yaranmasıdır. Onlar mərdliklə qərara gəlib xüsusi qərəzləri könüllərinin lövhəsindən bir dəfəlik silib kənara tullasalar, əl-ələ verib vətəndə olan nöqsanları aradan qaldırarlar. Onlar vətənə xidmət etməkdə, eləcə də dövlətpərəstlikdə gərək sair dövlətlərin nazirləri kimi olsunlar".Mən bu xəyallarla əlbəyaxa ikən birdən Yusif əmi sözə başlayıb dedi:

13 dəq
İstanbula daxil olandan sonra İbrahim bəyin sərgüzəşti

Bir qədər söhbət elədik. Sonra dedim şam gətirsinlər. Elə bu vaxt İbrahim bəyin ünvanına Misirdən məktub çatması yadıma düşdü. Dedim:“Qardaş, doğrudan da, yadımdan çıxdı sizə deyim ki, Misirdən sizə məktub gəlibdir.”

18 dəq
İstanbula daxil olandan sonra İbrahim bəyin sərgüzəşti, 2

İbrahim dedi:“Qardaşım, mən müxaliflərin əlinə bəhanə verməmək, onların məzəmmətinə düçar olmamaq üçün vətəndə gördüklərim xoşagəlməz cəhətlərin hamısını yazmamışam. Doğrusu, qorxmuşam ki, onlar öz ağır şəmatətləri ilə mənim işıqlı gündüzümü qaranlıq gecəyə çevirsinlər.”

19 dəq

Başqa şairlərin şeirləri