The Seven Beauties, chapter 17
What is a masnavi?
Masnavi: a long poem in self-rhyming couplets, usually an epic or a tale.
چونکه خواننده خواند نامه تمامجوش آتش برآمد از بهرام
باز خود را به صد تواناییداد چون زیرکان شکیبایی
با چنان گرمییی نکرد شتاببعد از اندیشه باز داد جواب
کهآنچه در نامه کاتبان راندندگوش کردم چو نامه بر خواندند
گرچه کاتب نبوده چابک دستپند گوینده را عیاری هست
آنچه بر گفته شد ز رای بلندمیپسندم که هست جای پسند
من که در پیش من چه خاک و چه سیمسر فرو ناورم به هفت اقلیم
لیک ملکی که ماندم از پدرانعیب باشد که هست با دگران
گر پدر دعوی خدایی کردمن خدا دوستم خِرد پرورد
هست بسیار فرق در رگ و پوستاز خدا دوست تا خدایی دوست
من به جرم نکرده معذورمکز بزهکاری پدر دورم
پدرم دیگر است و من دگرمکهآن اگر سنگ بود من گهرم
صبح روشن ز شب پدید آیدلعل صافی ز سنگ میزاید
نتوان بر پدر گوایی دادکه خداتان از او رهایی داد
گر بدی کرد چون به نیکی خفتاز پس مرده بد نباید گفت
هرکجا عقل پیش رو باشدبد بدگو ز بدشنو باشد
هرکه او در سرشت بدگهر استگفتنش بد شنیدنش بتر است
بگذرید از جنایت پدرمبگذارید از آنچه بیخبرم
من اگر چشم بد نگیرد راهعذر خواهم از آنچ رفت گناه
پیش از این گر چو غافلان خفتماینک اینک به ترک آن گفتم
مقبلی را که بخت یار بودخفتنش تا به وقت کار بود
به که با خواب دیده نستیزدخسبد اما به وقت برخیزد
خواب من گرچه بود خوابی سختاز سرم هم نبود خالی بخت
کرد بیداربختیام یاریدادم از خواب سخت بیداری
بعد ازین روی در بهی دارمدل ز هر غفلتی تهی دارم
نکنم بیخودی و خودکامیچون شدم پخته کی کنم خامی؟
مصلحان را نظر نواز شوممصلحت را به پیشباز شوم
در خطای کسی نظر نکنمطمع مال و قصد سر نکنم
از گناه گذشته نارم یادبا نمودار وقت باشم شاد
با شما آن کنم که باید کردوز شما آن خورم که شاید خوَرد
ناورم رخنه در خزینهٔ کسدل دشمن کنم هزینه و بس
نیکرای از دَرم نباشد دوربد و بدرای را کنم مهجور
جز به نیکان نظر نیفروزماز بدآموز بد نیاموزم
دور دارم ز داوری آزرمآن کنم کز خدای دارم شرم
زن و فرزند و ملک و مال همهبر من ایمنتر از شبان و رمه
نان کس را به زور نگشایمبلکه نانش به نان برافزایم
نبَرَد دیو آرزوم از راهآرزو را گرو کنم به گناه
ننمایم به چشم بینندهآنچه نپسندد آفریننده
چون شه این گفت و رایها شد راستپیرتر موبد از میان برخاست
گفت ما را تو از خداوندیهم خردبخش و هم خردمندی
هرچه گفتی ز رای خوب سرشتخردش بر نگین دل بنوشت
سر تو زیبی، که سروری همه راسرشبان هم تو شایی این رمه را
تاجداری سزای گوهر توستتاج با ماست لیک بر سر توست
زند گشتاسبی به جز تو که خواند؟زندهدار کیان به جز تو که ماند؟
تخمهٔ بهمنی و داراییاز تو میپاید آشکارایی
میوه نو تویی سیامک رایادگار اردشیر بابک را
تا کیومرث از سریر و کلاهمیرود نسبت تو شاه به شاه
ملک با تو به اختیاری نیستدر جهان جز تو تاجداری نیست
موبدان گر نوند و گر کهنندهمه از یکزبان در این سخنند
لیک ما بندگان در این بندیمکه گرفتار عهد و سوگندیم
با نشینندهای که دارد تختدست عهدی شدهست ما را سخت
که نخواهیم تاج بی سرِ اوبر نتابیم چهره از در او
حجتی باید استوار کنونکهآرد آن عهد را ز عهده برون
تا در آیین خود خجل نشویمنشکند عهد و تنگدل نشویم
شاه بهرام کاین جواب شنیدپاسخی دادشان چنانکه سزید
گفت عذر از شما روا نبودعاقل آن به که بی وفا نبود
این مخالف که تخت گیر شماستطفل من شد اگرچه پیر شماست
تاجش از سر چنان به زیر آرمکه یکی موی ازو نیازارم
گرچه موقوف نیست شاهی منبر مدارا و عذرخواهی من
شاهم و شاهزاده تا جمشیدملک میراث من سیاه و سپید
تاج و تخت آلتست و شاهی نهآلتی خواه باش و خواهی نه
هرکه شد تاجدار و تختنشینتاج او آسمان و تخت زمین
تخت جمشید و تاج افریدونهر دو دایم نماند تا اکنون
هرکهرا مایه بود سر بفراختاز پی خویش تاج و تختی ساخت
من که بر تاج و تخت ره دانمتیغ دارم به تیغ بستانم
جای من گر گرفت غداریعنکبوتی تنید بر غاری
اژدهایی رسید بر در غاروآنگه از عنکبوت خواهد بار؟
مور کی جنس جبرییل بود؟پشه کی مرد پای پیل بود؟
گور چندان زند ترانه دلیرکه ننالد سپید مهره شیر
نزد خورشید خاصه برج حملاین چنین صد چراغ را چه محل؟
خر که با بالغان زبون گرددچون به طفلان رسد حرون گردد
من به سختی به خانه دگرانخانهٔ من به دست خانهبران
خورش خصم شهد یا شکر استخورد من یا دل است یا جگر است
تیغ و دشنه به از جگر خوردندشنه بر ناف و تیغ بر گردن
همه ملک عجم خزانهٔ مندر عرب مانده خیلخانهٔ من
گاه منذر فرستدم خوانیگاه نعمان فدا کند جانی
نان دهانم بدین کلهدارینان خورانم بدان گنهکاری
من چو شیر جوان ولایت گیرجای من کی رسد به روبه پیر؟
کی منم، کی برد مخالف تاج؟جز به کیزاده کی دهند خراج؟
هست جای کیان سزای کیانجز کیان را مباد جای کیان
شاه ماییم و دیگران رهیاندما پُریم آن دگر کسان تهیاند
شاه باید که لشگر انگیزداز سواری چه گرد برخیزد؟
می که پیر مغان ز دست نهادجز به پور مغان نشاید داد
نیک دانید کان چه میگویمراستکاری و راستی جویم
لیک از راه نیکپیمانینز سر سرکشی و سلطانی
آن کنم من که وفق رای شماسترای من جستن رضای شماست
وانکه گفتید حجتی بایدکه بدو عهد بسته بگشاید
حجت آنست کز میان دو شیربهره آنرا بوَد که هست دلیر
بامدادان دو شیر غرندهخورشی در شکم نیاکنده
وحشی تیز چنگ خشمآلودکز دم آتشین برآرد دود
شیردار آورَد به میدانگاهگِرد بر گرد صف کشند سپاه
تاج شاهان ز سر به زیر نهنددر میان دو شرزه شیر نهند
هرکه تاج از دو شیر بستاندخلقش آنروز تاجور داند
چون سخن گفته شد به رفق و به رازسخن دلفریب طبعنواز
نامه را مُهرِ خود نهاد بر اوشرح و بسطی تمام داد بر او
به پرستندگان خویش سپردتا برندش چنانکه باید برد
شهپرستان که مهر شه دیدندوان سخنهای نغز بشنیدند
بازگشتند سوی خانهٔ خویشصورت شاه نو نهاده به پیش
گشته هریک ز مهربانی اوعاشق فر خسروانی او
همه گفتند شاه بهرام استکه ملک گوهر و ملک نام است
نتوان بر خلاف او بودنآفتابی به گِل بر اندودن
تند شیریست آن نبرده سوارکهاژدها را کند به تیر شکار
چون شود تندشیر پنجهگشایهیچکس پیش او ندارد پای
بستاند سریر و تاج به زورسروران را برد به پای ستور
به که گرمی در او نیاموزیمآتش کشته بر نیفروزیم
قصهٔ شیر و برگرفتن تاجبه چنین شرط نیست او محتاج
لیکن این شیر حجتی است بزرگکهآگهیمان دهد ز روبه و گرگ
سوی درگه شدند جمله ز راهباز گفتند شرط شاه به شاه
نامه خواندند و حال بنمودندیک سخن بر شنوده نفزودند
پیر تخت آزمای تاجپرستتاج بنهاد و زیر تخت نشست
گفت ازان تاج و تخت بیزارمکه ازو جان به شیر بسپارم
به که زنده شوم ز تخت به زیرتا شوم کشته در میان دو شیر
مرد زیرک کجا دلیر خوردطعمهای کز دهان شیر خورد
وارث مملکت به تیغ و به جامهیچکس نیست جز ملک بهرام
وارث ملک را دهید سریرصاحب افسر جوان بِه است که پیر
من ازین شغل درکشیدم دستنیستم شاه لیک شاهپرست
پاسخ آراستند نامورانکای سر خسروان و تاج سران
شرط ما با تو در خداوندینیست الا بدین خردمندی
چون به فرمان ما شدی بر تختهم به فرمان ما رها کن رخت
نیست بازی ز شیر بردن تاجتا چه شببازی آورَد شب داج
شرط او را به جای خویش آریمشیر بندیم و تاج پیش آریم
گر بترسد سریر عاج تراستور شود کشته نیز تاج تراست
گر شود چیر و تاج برداردوز ولایت خراج بردارد
در خور تخت و آفرین باشدلیک هیهات اگر چنین باشد
ختم قصه بر این شد آخر کارکهآنچه شرط است نگذرد ز قرار
روز فردا چو در شمار آیدشاه با شیر در شکار آید
Məktubu oxuyan eylədi tamam,
Coşdu, ildırımtək, od saçdı Bəhram.
Yüz qüvvəylə verdi özünə toxtaq,
Səbr etdi yenə də zirəklər sayaq.
Qızışmış olsa da etmədi şitab,
Ətraflı düşünüb, o verdi cavab:
"Oxundu qarşımda katiblər yazan,
Qulaq asdım bütün, əyandır, əyan.
Qabil olmasa da katibin əli,
Nəsihət edənin, bunu bilməli,
Vardır bir ölçüsü; ağıl üzündən
Deyilən sözləri xoşlamışam mən.
Nə torpaq, nə gümüş, nə gövhər, nə qaş
Mənə əydirmədi bu cahana baş.
Taca varis edib atalar məni,
Öldürər, bilirəm, ayıb, ar məni,
Qismət olarsa bu mirasım yada,
Tanrılıq etmişsə atam dünyada,
Allahı, kamalı dost tutmuşam mən.
Tanrılıq eyləyən, Tanrını sevən
Başqa-başqadırlar, bu aşikardır,
Damarca, dərica fərqləri vardır.
Mən ki günahsızam, tutmayın nöqsan,
Uzağam atamın günahlarından.
Atamla xilqətən sanma birəm mən,
O daşdırsa əgər, cəvahirəm mən.
Qaranlıq gecədən sabah baş verər,
Saf ləli dünyaya doğar, daş verər.
Atama bir daha tutmayın irad,
Tanrı ondan sizi eyləmiş azad.
O, pislik etsə də, tapdı xoş məzar,
Ölünün dalınca pis danışmazlar.
Tapılmaz dünyada pis söz danışan,
Olmasa pisliyə bir qulaq asan.
Kimin ki, olarsa əsli bədgövhər
Pis sözlər danışar, pis sözü dinlər.
Vaz keçin atamın cinayətindən,
Xəbərsiz olmuşam bu xislətindən.
Üzr istərəm keçmiş günahçın, əgər
Yolumu kəsməsə mənim bədnəzər.
Yatdım qafil kimi bundan qabaq mən,
Ayıldım yuxudan indicə, bax, mən.
Bir xoşbəxtə əgər baxtı olsa yar,
İş vaxtına kimi ancaq o yatar.
Nə lazım yuxuyla qalxıb savaşmaq,
Gərəkdir gec yatıb, erkən göz açmaq.
Yuxum bərk olsa da, bəxtim oyaqdır,
Bu xoş bəxtim mənə möhkəm dayaqdır.
Yar oldu ömrümə ayıq taleyim,
Oyandırdı məni sayıq taleyim.
Üzüm yaxşılığa sarıdır indi,
Ürəyim qəflətdən arıdır indi.
Mən öz xeyrim üçün bir iş görmədim,
Püxtəyəm, xamlara könül vermədim.
Yaxşı adamlara olaram dayaq,
Məsləhətə daim asaram qulaq.
Kim xəta işləsə gözə almaram,
Cana da, mala da tamah salmaram.
Keçmiş günahlara hər zaman yadam,
Zaman nə göstərsə, razıyam, şadam.
Sizlə layiqincə dolanaram mən,
Nə gərəksə, onu istərəm sizdən.
Dostlar xəznəsinə salmaram rəxnə,
Düşmənin malından toplaram xəznə.
Xeyirxahlar olmaz yanımdan uzaq,
Pisləri eylərəm canımdan uzaq.
Yaxşılardan qeyrə nəzər salmaram,
Yaman adətlidən bilik almaram.
Şahlıqdan hiyləni tutmuşam uzaq,
Tanrı duyğusudur qəlbimə dayaq.
Sürünü gözləyən çobandan artıq
Rəiyyət qeydini çəkərəm sayıq.
Mənə özgə malı olmamış gərək,
Bəlkə artıraram çörəyə çörək.
Arzu divi məni azdıran deyil,
Arzum günahımın girovudur, bil.
Nəyi bəyənməsə böyük Yaradan
Baş verməz o əməl məndən heç zaman".
Beləcə, rəylərə şah bəzək vurdu,
Ən qoca bir möbid ayağa durdu.
Söylədi: "Ey padşah, böyüksən bizə,
Ağlın işıq saçdı kor beynimizə.
Yaxşı söz insanın batar başına,
Ağıl yazar onu ürək qaşına.
Böyüksən, şahlığa sən yaraşarsan,
Layiqdir olasan sürüyə çoban.
Zatına biçilmiş tacidar olmaq,
Tac bizimlədirsə səndədir ancaq.
Gəştasib zəndini oxuyan sənsən,
Kimdir səndən qeyri Kəyan nəslindən?
Daradan, Bəhməndən tum sən qalmısan,
Varlıq aləminə bəzək salmısan.
Sayəməkin təzə, tər bir barısan,
Ərdəşir Babəkan yadigarısan.
Şah olmuş əcdadın Kəyumərsədək,
Şahlığa nisbətin yüksəkdir, yüksək.
Könüllü olmamış sənin məmləkət,
Yoxdur bərabərin dünyada, əlbət.
Təzə, köhnə möbid, bil, həmfikirdir,
Hamının sözü bir, ürəyi birdir.
Sənə qul olsaq da, ürəkdən ancaq
And içib olmuşuq bir əhdə dustaq.
O taxtda əyləşən yeni şah ilə
Əhdimiz, şərtimiz belədir, belə:
Taxtü-tac olmasın qoy uzaq ondan,
Əsla götürməyək üz qapısından.
İndi bizə möhkəm bir sübut gərək,
Verdiyimiz əhdi sındıra bilək.
Ta xəcil olmayaq işimizdə biz,
Çəkməsin mənəvi əzab qəlbimiz..."
Qocanın sözünü Bəhram dinlədi,
Verib ləyaqətli bir cavab, dedi:
"Sizə üzr istəmək yaraşmaz əsla,
Aqil o kəsdir ki, vəfadar ola.
Taxtınızı tutan yaramaza bax,
O sizcə qocadır, məncə bir uşaq.
Onun mən tacını alaram elə
Ki, dəyməz başında ziyan bir telə.
Şahlığım heç şeyin deyil möhtacı,
Üzrə, müdaraya yox ehtiyacı.
Cəmşid nəslindənəm, ulu bir şaham,
Qara, ağ nə varsa, mənimdir tamam.
Əsil tacidarlıq özgə halətdir,
Taxtü-tac şahlığa yalnız alətdir.
Kimin ki, padşahlıq haqqı, baxtıdır,
Göylər onun tacı, yerlər taxtıdır.
Firidun taxtından, Cəmşid tacından
Görülməmiş daim bəhrələr alan.
Hər baş qaldıran ki, ləyaqəti var,
Qazanıb şahlığı olur tacidar.
Mənim səltənətə açıqdır yolum,
Qılıncla alaram, güclüdür qolum.
O qəddar yerimi gəlib tutsa da,
Hörümçək tor hörmüş məncə kahada.
İstəsə kahaya əjdər yol sala,
Gərək hörümçəkdən icazə ala?
Həmcinsmi qarışqa, de, cəbrailə?
Ağcaqanad hərif olarmı filə?
Kəsilər gurların gurlayan səsi
Ucalanda göyə aslan nərəsi.
O gün ki Həmələ gün qalxıb gedər
Yüz belə çırağa kim rəğbət edər?
Mən yadlar evində əziyyət çəkim,
Olsun talançılar evimə hakim?!
Düşmənin qisməti şəkərim olsun,
Mənimsə yediyim ciyərim olsun?
Xoşdur qılınc, bıçaq ciyər yeməkdən,
Burax para-para doğransın bədən.
Xəznələr mənimkən mülki-İranda,
Alləm qalmışdır Ərəbistanda.
Yeməyimi verər arabir Münzər,
Gah da Neman mənə can fəda eylər.
Çörək verənlərim belə sərafraz,
Malımı yeyənlər alçaq, yaramaz.
Mən ki cavan şirəm, ölkələr alan,
Qoca tülkü sürsün yerimdə dövran?
Key mənəm, düşməndən Kəyan tac alar!
Keyzadədən qeyri kim xərac alar?
Kəyana layiqdir Kəyanın yeri,
Onu qəsb etməsin özgənin biri.
Başqalar torpaqdır, şahıq, uluyuq.
Onların içi boş, bizlər doluyuq.
Ordu düzəltməli şanlı hökmüdar,
Bir atlıdan göyə çoxmu toz qalxar?
Muğan qocasından qalan piyalə
Muğan cavanına gərək verilə.
Yaxşı bilməlidir məni dinləyən,
Doğruluq gözlərəm hər bir işdə mən.
Şahlıq azğınlığı məndən uzaqdır,
Doğruluq işimə möhkəm dayaqdır.
Sizin arzunuzca olar əməlim,
Arar rizanızı hər zaman əlim.
O bağlı düyünü açmaq üçün siz
Qüvvətli bir dəlil istəyirsiniz.
Dəlil budur sizə, hünəri olan
Qoy tac alsın iki şir arasından.
Səhər çağı gəlsin şirban meydana,
Səf çəkib ordular dursun yan-yana.
İki şir gətirsin yırtıcı, qanlı,
Nəfəsi od saçan, ağzı dumanlı,
Bir şərt də odur ki, şirlər olsun ac,
Qoyulsun onların arasında tac.
Tacı şücaətlə alıb da yerdən,
Salamat qurtarsa kim iki şirdən
Onu şah çağırsın bütün bu cahan".
Mehribanlıq dolu, ürəyə yatan,
Könüllər aldadan o şirin sözlər
Deyilib yazıldı cümlə sərasər.
Şah bu məktuba öz möhrünü vurdu,
Üstəlik məna da verərək, durdu:
- Necə ki, lazımdır aparın, - deyə,
Pərəstişkarlara etdi tövsiyə.
Gördü şah sevənlər şahdan xoş rəftar,
Gözəl söz eşidib fərəh tapdılar.
Bəhram xəyalıyla döndülər geri,
Gözləri önündə şahlıq təsviri.
Onun qüdrətindən, onun halından,
Şaha layiq olan bu kamalından
Heyran danışdılar, valeh oldular:
- Bəhramdır, - dedilər, - əsil hökmüdar.
Kamillər belə bir şaha ağ olmaz,
Günəşi palçıqla suvamaq olmaz!
O şah xislətlidir, o şah adlıdır,
Acıqlı aslandır, igid atlıdır.
Bir ox atsa əgər, əjdaha ölər,
Açarsa şir kimi pəncə bir nəfər,
Ona tab gətirib durmaz önündə,
Taxtü-taclar alar dava günündə.
Heyvan ayağına şahlar saldırar,
Onu cırnatmayaq, tufan qaldırar,
Gəlin od vurmayaq ədavətinə,
Dayana bilmərik hərarətinə.
İstəsə keçirər əlinə tacı,
Şir hekayətinə yox ehtiyacı.
Ancaq tanınmağa tülkü ilə qurd,
Bizimçün bu gözəl sübutdur, sübut.
Hamı saray deyə yollandı daha,
Şahın şərtlərini dedilər şaha.
Məktubu açdılar, gəldilər dilə,
Üstünə qoymayıb bircə söz belə,
Ərz etdilər şaha ucadan-uca.
Taleyi sınanmış tacpərəst qoca
Taxtından enərək, oturdu yana,
Söylədi: "Gəlmişəm şahlıqdan cana.
Yaxşıdır taxta yox, oturum yerə,
Canımı verməyim qurban şirlərə.
Enməyim yaxşıdır bu taxtdan diri,
Şirin pəncəsindən tikəni biri
Keçirib əlinə yeyərmi rahat?
Əzəldən belədir qoca kainat.
Yaraşır şahlığa haqqıyla Bəhram,
O varisdir buna, qılınc ilə cam
Ondan ayrılmasın heç zaman gərək,
Ölkə varisinə taxtını verək.
Qoca tacidardan cavan şah gözəl.
Mən öz şahlığımdan çəkdim artıq əl,
Hökmüdar deyiləm, şah sevənəm mən".
Başçılar da ona söylədi həmən:
"Vaxtıyla səninlə şərt bağladıq biz,
Ağıldan başqa şey deyil şərtimiz.
Biz səni hökmüdar etdiksə, ancaq
Taxtdan düşməyin də bizdən olacaq.
Vuruşmaq istəyir Bəhram şir ilə,
Qoy hünər göstərsin bu tədbir ilə.
Oyuncaq deyildir şirdən tac almaq,
Kor gecə gör necə oyun açacaq.
Bağlayaraq şiri, şərti gözləyək,
Qızıl tac meydana qoyulsun gərək.
Taxt sənindir, əgər şah qorxu bilsə,
Tac sənindir yenə, gənc Bəhram ölsə.
Şir olub şirlərdən götürərsə tac,
Məmləkətdən ona yetişər xərac.
Sitayişə, taxta layiq olacaq,
Baş tutarmı belə bir tədbir ancaq?"
Qurtardılar sözü belə nəhayət
Ki, şərtə tez əməl edilsin, əlbət.
Sabah gün çıxanda, güləndə hava,
Şiri ovlamağa şah çıxsın ova.
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/en/works/nizami-yeddi-gozel-17
Use ← → keys to move, R for a random poem
More by this author
—A partridge seized an ant, resolved to killThe feeble creature with his horny bill;
Layla and Majnun, chapter 19Lailí in beauty, softness, grace,Surpassed the loveliest of her race;
Layla and Majnun, chapter 20That day on which she pensive strayedAmidst the Grove of Palms — that day
Layla and Majnun, chapter 21Majnún, 'midst wild and solitude,His melancholy mood pursued;
Poems by other poets · Praise
Artardı zülmü zillət içində əzabımız,Göstərməsəydi mehri-ruxin inqilabımız.
Qarı və Şah Sənəm— Qarı:Otağımdan durdum, gəldim yanına,
Birdi, birBizi yoxdan var eyləyən, Qəni Sübhan birdi,bir,Abu,atəş,xaki, baddan xəlq olan can birdi,bir.
Rəhi-eşq içrə mənzurum mənim ol tacdarımdırRəhi-eşq içrə mənzurum mənim ol tacdarımdır,Könül mülkündə sultanım, xücəstə şəhriyarımdır.