Page 3 of 5 · 40%

Həm Turi-fəzilət üzrə Musa,
Həm Qafi-qənaət üzrə Ənqa.

Musa imas irdi kilki-naqu,
Cəvfi ara müzmər etdi cadu.

Ənqa gər imas nədən həmişə
Söz qafidə üzlət etdi pişə?

Nəzm əhlinin əfsəhülkəlami,
Söz dürigə müntəzim Nizami.

“Fərhad və Şirin”dən:

Əgərçi Gəncədə aramı anın
Vəli Gəncə üzrə daim dami anın.

Tutub gövhərləri yeksər cahanı,
Ne çük kim xeyli i-əxtər asimanı.

Nə ol zinət ki asılqay qulaqdan,
Və gər açılsa ayrılqay qulaqdan.

Düri kim çun qulaqnı qıldı məskən,
Girib qılğay köngül dərcini məxzən.

Köngül dərcin demay qılğay ləbaləb,
Kim ol dəryağa salğay dürnü ta ləb.

Kim ol gövhərdən alsa xalq hər dəm,
Qüz ildə bulmağay mindən biri kəm.

Imas asan bu meydan içrə durmaq,
Nizami pəncəsinə pəncə urmaq.

“Yeddi gözəl”ə nəzirə yazılmış “Səb’ə-yi səyyar”dən:

Nüktəsi diqqət içrə rişteyi-can,
Piştəgə çaşni sərişteyi-can.

Nəzmi-övrağı pərdeyi-candan,
Həm siyahısı abi-heyvandan.

Elğə can bergili dəvatı anın,
Gəlibən çeşmeyi-həyatı anın.

Kilki Xızrı atəş qılıb bitab,
Hər kəs ol çeşmədən bulub sirab.

Əhli-nəzm əfsəhülkəlamı ol,
“Xəmsə”nin nazimi Nizami ol.

“Xəmsə” yox, pənc-gənci-Qaruni
Pasban ilğə gənci-mədfuni.

Leyk hər kim bulub cəvahirsənc,
Tapıb ol gənclərdə yüz min gənc.

Hər səmin dürrü məmləkətğə xərac
Anqa layiq ki, bulğay üstaidə tac.

Söz yolun öylə qət edib çalak,
Kim ipəkdə yürürsə, gövhər-i-pak.

“İskəndərnamə”yə nəzirə yazılmış “Sədd-i İskəndər”dən bir neçə beyt:

Tutub gənci bu çərx-i noh taqnı
Neçuk kim günəş nuri afaqnı:

Bu yanlığ ki, gənci-məani töküb,
Cəhan əhliğə cavidani töküb.

Bu beş gəncdən kim cahandır məla,
Ki kök cövfidə dəxi yoktur xəla.

Bu gərdun ara təb’i xurşid olub,
Anın nuri aləmdə cavid olub.

Şibahi-qələm çünki eylab təraş,
Tapıb səhfeyi-mehrə andan xəraş.

Nəvai özünü Nizaminin şagirdi saymaqla və ustadından mənəvi kamillik diplomu alması ilə öyünür və fəxr edir.
Bir əlindən Xosrov Dəhləvi, bir əlindən Əbdürrəhman Cami tutaraq, Nəvaini xəyal aləmində Nizaminin hüzuruna gətirirlər. Görüş əsnasında Nizaminin ruhu Nəvaiyə belə müraciət edir:

“Ki qıldın söz içrə tətəbbü manqa,
Nəy istərdə etdin təzərrü manqa.

Ki mən “Xəmsə”də eylab irdim vəid,
Ki hər kim ki ayturğa tutsa ümid.

Qılay tiğ-i bürran sözüm dasıdın,
Uray başın ol tiği-almasdın. Köb il açdı dəvağa söz başını,
Bu dəva ara qoydu öz başını.

Məgər sən ki, bu yolğa qoyğac qədəm,
Vücudnun xəyalını qaldın adəm!”

Nəhayət, türk ədəbiyyatında etdiyi ədəbi inqilabın tarixdəki əzəmətini dərk etmiş olan bu dahi adam öz şəxsiyyətinə qiymət verən fəxriyyəsində öz böyüklüyünü Nizamilə ölçərək belə deyir:

Fələk görmədi mən kimi nadiri,
Nizami kimi nəzm ara qadiri.

Klassik türk şerinin böyük dahisi Füzuli də özünü Nizaminin şagirdi saymışdır.

“Beşlik” şairini düşündürmüş olan “Leyli və Məcnun” mövzusunun çətinliyi qarşısında “təvəkkülə rücu edən” Füzuli eyni tərəddüdü göstərmiş olan Nizamidən bu surətlə bəhs etmişdir:

“Bir iş ki qılır şikayət ustad,
Şagirdə olur rücu’ü bidad!”

Füzuli həmin əsərində dövründəki “Söz mülkünün nizamsızlığından” bəhs etdiyi “Saqi-namə”sində keçmiş dövrlərdəki böyük şairlərin söz sənətini anlayıb sevən bütün hökmdarların himayəsini gördüklərini həsrətlə yad edir. Burada diqqəti cəlb edən odur ki, ustad Füzuli farsca yazan belə şairlər arasında Nizamini də göstərmişdir. O, belə deyir:

“Türkü ərəbü əcəmdə əyyam,
Hər şairə vermiş idi bir kam:

Şad etmiş idi Əbu-Nəvası
Harun xəlifənin atası.

Bulmuşdu səfayi-dil Nizami,
Çirvan şahına düşüb girami.

Olmuşdu Nəvayi-süxəndan
Mənzuri-şəhənşəhi-Xorasan”.

Osmanlı türk klassiklərindən Nabi də Nizami və Xosrov Dəhləvinin “Xəmsə”lərini nəzərdə tutaraq yazır: “Onların hər biri cilvədə bir təzə məna ifadə edirlər”.

Ətai eşq məsələsinin “Yeddi gözəl”dəki şərhini qəbul etməyərək, əsərin müəllifini tənqid etməsi ilə bərabər, Nizamini məsnəvi yazanlardan seçdiyi üç sənətkar sırasına daxil edir:

“Bexüsus içlərində üç ustad,
Şəsti-pürzurinə verincə quşad

Tirvəş qeyri qodu padərgil,
Həssi-ecazı eylədi mənzil.

Biri Xosrov, biri Nizamidür
Biri sərməst-i eşq Camidür”.

Mərhum Ziya Paşa isə “Xərabat” adlı tanınmış əsərində İran şairlərini xarakterizə edərkən, Nizami haqqındakı rəyini belə vermişdir:

“Təkidi buraxsa gər Nizami,
Ecazə yetər idi kəlami.

Bihudə deyilmi təb’i iza,
Söz yerinə söyləmək müəmma.

Vermiş ona şöhrətü səlabət,
Təksir-i tənafürü ğərabət.

Birdir yenə leyk o piri-fani
Yox “Xəmsə”sinə nəziri-sani.

Tənzirə onu Əmiri-Xosrov,
Etmiş idi gərçi himməti-nov.

Təbinə bihudə verdi rəncə
Qanda Dehli və qanda Gəncə.

Aləmdə durur ikən Nizami,
Aqil edəməz bu iltizami”.

Bəhsi keçən iki “Xəmsə”nin müqayisəsi nəticəsində Ziya Paşanın verdiyi hökmü qəbul etməklə bərabər, H.Daniş, Dəhləvinin fars dilində yazmış olan şairlərin ən böyüklərindən biri olduğunu da qeyd edir – bu isə Nizaminin söz sənətində tək olduğunu bir daha bildirir.

Nizaminin nəzmi:

“Xosrova, guş et, Mühibbi şerinə eylə nəzər,
Nəzm tərzində - Nizami, mənada – Xacu imiş!”

  • deyən sultan Süleyman Qanuninin (“Mühibbi” – onun təxəllüsüdür) də örnəyidir.

Istanbul universitetində uzun illər İran ədəbiyyatından dərs demiş Hüseyn Daniş yazır: “Şərqli və qərbli bütün tənqidçilər bir məsələdə yekdil və həmfikirdilər: “Nizami nəcib, müstəqil və vüqarlı bir dühaya malik olan şairdir”. Sonra o, davam edir: “Nizami yüksək bir dühanı sonsuz dərəcədə təmiz bir vicdanla birləşdirərək, fars ədəbiyyatı aləmində misilsiz və son dərəcədə yüksək bir yer tutmuşdur”.

Ustad M.F.Körpülü V.Bartoldun “İslam mədəniyyəti tarixi” adlı kitabına yazdığı qeydlər arasında Nizami barədə demişdir ki, Nizami “İran və türk məsnəviçilərinin ən böyük ustadı, İranın ən böyük şairlərindən biridir və onun şerlərində olduqca təravətli türk sözlərinə də təsadüf edilir”.

Bundan bir neçə il əvvəl nəşr etmiş olduğu “Danişməndani Azərbaycan” (“Azərbaycan biliciləri”) adlı təzkirəsində İran Azərbaycanının məşhur alimi Məhəmməd Əlixan Tərbiyət Nizamini “İran şairlərinin ən məşhuru və Azərbaycan fəsihlərinin ən fəsahətlisi” kimi səciyyələndirmişdir.

“Xəmsə”nin hicri 1313-cü ildə Şirazda çap edilmiş əlimizdəki nüsxənin başlanğıcında şair haqqında aşağıdakı fikirlərə rast gəlirik: “Fars dilində Nizaminin ifadəsindən daha şirin və səlis bir üslubda heç kim söz söyləməmişdir; belə rəvan söz, olsa-olsa, yalnız Tus bilicisi Firdovsidə tapmaq olar. Lakin Firdovsidə də Nizami sözündən yaxşısını tapmaq mümkün deyil. Halbuki aşiqanə məsnəvilər yazmaq və özünə xas bir sənət olan təmsilçilikdə əvvəlkilərdən heç kim Şeyx həzrətlərinin dərəcəsinə yüksələ bilməmişdir. Tus bilicisi Firdovsinin “Yusif və Züleyxa” poeması bu iddianın şahididir. Bundan başqa, orta əsrlərdə yaşamış və axırıncı əsrlərdə meydana çıxmış sənətkarlar ümumən o dərəcəyə yüksələ bilməmişdir.

Sırtıqlıq və yarışıb özünü göstərmək üçün deyil, yalnız həkim Nizaminin izi ilə getmək və onun xırmanından qalan başaqları toplamaq məqsədi ilə Əmir Xosrov Dəhləvi kimi bir qrup şairlər onu təqlid edərək “Xəmsə”lər yazmışlarsa da, əsərlərinin yalnız adlarını ustadınkılara bənzədə bilmişlər”.

Vəhşi Bafqi Kirmaninin “Fərhad və Şirin”ində, Məktəbi Şirazinin “Leyli və Məcnun”unda yüksək bir ilham və istedad izlərini təqdir etməklə bərabər, yuxarıdakı Şiraz naşiri öz sözlərini belə bitirir: “ Şübhəsiz olan bircə həqiqət budur: fars ədəbiyyatının yarandığı gündən bəri “Xosrov və Şirin” ilə “Həft peykər” kimi dəyərli bir eşq hekayəsi heç kimsə tərəfindən indiyə qədər yazılmayıb və o cənab (Nizami) öz “İskəndərnamə”si ilə də, Firdovsidən sonra, öz növündə tək qalmışdır”.

Nizamiyə nəzirə yazanlardan yuxarıda adı çəkilən Vəhşi Bafqi Kirmani “Xold-e bərin” adlı əsərində Şeyxin “Məxzən-ül-əsrar”ından bəhs edərkən: “bu əsası qoyan yaradıcının (Nizaminin) müqayisəedilməz bir sərmayeyə malik olduğunu” etiraf edərək yazır: “Nizami “Xəzinə”sindəki sirlər sonsuz və tükənməzdir”.

Yuxarıda çəkdiyimiz adlardan başqa, digər Şərq tənqidçi və şairlərinin Nizami haqqındakı bitməz-tükənməz təqdirlərini bir-bir qeyd etsək, ustadın sənət və yaradıcılığı qarşısında heyranlıq ifadə edən bir-birinə bənzər cümlələri təkrarlamaqdan başqa bir şey etmərik. Bunu nəzərə alaraq, Nizami haqqında farsca deyilmiş bir parçanı da oxuculara təqdim etməklə kifayətlənirik:

Nezami ke dər nəzm oula kəlam,
Cəhan-e soxənrast nəzm-o-nezam.

Qələm rand bər səfhe-ye ruzgar,
Be tərif-e Eskəndər-e namdar.

Bedaneş cəhan-e soxənra gereft,
Bedansan ke aməd xerədra şegeft.

Kohən dastanha ə-zu taze şod,
Sekəndər əz-u sahebavaze şod.

Peyğəmbər təvan qoft bər an cənab
Ke çun “Xəmse”i həst ura ketab.

Be ezhar-e ecaz-e u “Xəmse” bəs,
Ço u noktesənci nədidəst kəs”.

Mənası:

Tayı yoxdur şerdə, ustaddır Nizami,
Söz mülkünün sultanı, ona verən nizamı.

Çaldı qələm, aləmin anlatdı əhvalını,
Tanıtdırdı yaxşıca İskəndərin namını.

Sözündəki sənətlə tutdu bütün cahanı,
Şerdəki sehrinin oldu ağıl heyranı.

Use ← → keys to move, R for a random poem

Random poem

More by this author

Poems by other poets