-Aydın bir mayıs gecəsi... Kürdən azacıq kənarda çiçəkli yeşil bir dağ kəməri... Şeyx Sən’an Xumarı qolları arasında tutmuş olduğu halda pək güc nəfəs alaraq, yorğun adımlarla dağın təpəsinə çıqmaq istər, fəqət yürüməyə taqəti qalmadığından, Xumarın duyğusuz, hərəkətsiz vücudunu yerə bıraqır və başını dizi üstünə alaraq, dağınıq saçlarını oqşamağa başlar.*

Şeyx Sən’an
Ruhum, ey qönçeyi-bahar Xumar!
Nazənin dilbərim Xumar, Xumar!
Sən niçin böylə duyğusuz qaldın?
Nə çətin yerdə uyquya daldın?
(Böyük bir heyrət və məczubiyyətlə)
Nə qadar şairanə, solğun nur!
Aman, Allah, nasıl da xoş uyuyur.
(alnından öpərək)
Bu ilahi sükutə qarşı, Xumar!
Həp mələklər olur pərəstişkar.
Xaliqi-hüsnü eşq, xaliqi-hiss,
Səni, hiç şübhə yoq, edər təqdis.
(saçlarını oqşayaraq)
Uyu, ey gülnihali-qüdsiyyət!
Uyu, nazəndə heykəli-iffət!
Uyu, ey yari-məhcəbinim, uyu!
Uyu, ey tifli-nazəninim, uyu!..

Şeyx Hadi
(sür’ətli adımlarla gələrək)
Şeyx, ya şeyx! Qalq, aman, gedəlim.

Şeyx Sən’an
(məcnunanə)
Nə diyorsun, nə?.. Söylə kimsin, kim?

Şeyx Hadi
Səni itlaf için qoşar cühəla;
Gedəlim, başqa çarə yoq əsla.

Şeyx Sən’an
Ah! Sərxoşmusun, nasıl gedəlim!?
Uyuyor İştə qayeyi-əməlim.

-Şeyx Hadi daha yaqlaşaraq Xumarın nəbzinə baqmaq istər, Şeyx Sən’an ona sərt bir sillə eşq edərək, hiddətlə.*

Xain, alçaq! Təcavüz etmə, saqın!
Bir düşün sən nə yapdın, ah, azğın!

Şeyx Hadi
Şeyx, bihudə etdiyin israr,
Çünki pək çoq uzaqda şimdi Xumar.
Sana biganədir o tifli-əməl,
Onu səndən, əvət, ayırmış əcəl.

Şeyx Sən’an
(çılğın)
Nə diyorsun, nə! Hiç ölürmü mələk?

Şeyx Hadi
Möhtərəm şeyx, bir düşün...

Şeyx Sən’an
(pək hiddətli)
Nə demək!?
Varmı bir məqsədin, səfil insan!

Bu sırada Şeyx Mərvan gələrək yaqlaşmaq istər.

Şeyx Hadi
(Şeyx Mərvanə)
Gəlmə!..

Şeyx Sən’an
Yaqlaşma, a-h, kor şeytan!
(hər ikisinə)
Bizi məhv eyləməkmi məqsədiniz?
Gediniz, haydı, dəf’ olub gediniz!..

-Hər ikisi çəkilib bir tərəfdə durur. Şeyx Mərvan müğbər və hiddətli, Şeyx Hadi isə mütəəssif və mərhəmətli baqışlarla Şeyx Sən’anın halını seyrə dalar.*

Oyan artıq, Xumar, oyan, gedəlim,
Şu müləvvəs mühiti tərk edəlim.
Hər tərəfdən hücum edər əğyar,
Qalq, oyan, nazənin Xuma-r, Xumar!

(Xumarın əllərini alıb öpər, lakin bıraqdıqda bihiss olaraq düşüverdiyini görüncə halı dəyişir, təkrar yüz-gözünü, saçlarını öpüb oqşayaraq, şaşqın və sarsılmış bir halda)

Bizə düşmandır İştə həp aləm,
Xumar, insaf et, of! Qılma sitəm.

-(Bir qadar çılğın və sərsəmcə baqmaqda dəvam edər, sonra şiddətli, fəqət qorqunc bir qəhqəhə ilə)*

Yeni gülmək dilərdi taleyi-dun,
Ah, vəfasız mələk, niçin susdun?
Bəni atmaqmı istiyorsun? A-h!
Bana sənsin fəqət yeganə pənah.
(təkrar zəhrxənd ilə)
Bu sükutunda başqa mə’na var,
Yenə küsdünmü? Söylə, söylə, Xumar!
Nazəninim! Düşün, deyilmi günah,
Atsa həmrahı yolda bir həmrah?
(təbdili-tevr ilə)
Qaçamazsın, xayır, xayır... hər an
Səni izlər şu dərbədər Sən’an.

(Azacıq məcnunanə baqışlarla Xumarı süzdükdən sonra bütün-bütünə sarsılaraq yaralı bir ahənglə)

Qalq, oyan, dilbərim, aman, gedəlim,
Xumar, insaf et! Ah, oyan gedəlim!

(Xumarı qaldırmaq istər, fəqət büsbütün ruhsuz bir cəsəd olduğunu görüncə mə’yus və çılğın bir halda göyə doğru)

Mərhəmət yoqmu? Ey böyük Yaradan!
A-h ədalət!?
(Xumarə)
Xumar, ey afəti-can!
(Yaralı və dərin ahlar çəkərək gah göyə, gah Xumara baqar. Sonra məcnunanə bir tevr ilə sırıtaraq həm gülmək, həm də ağlamaq istər, lakin hiç birinə müvəffəq olamaz. Gözləri dışarı fırlamış olduğu halda, Şeyx Hadi ilə Şeyx Mərvana hücum etmək istər. Birdən-birə dönüb Xumara baqar, təkrar sırıtaraq fələkzədə bir sərxoş kibi yarım səslə – “A-h!” deyə düşüverir.)

Şeyx Hadi
Getdi, Sən’an da söndü, getdi... əvət,
Söndü, məhv oldu şö’leyi-hikmət.

Şeyx Mərvan
(yapma bir təlaş ilə qoşaraq)
Baqalım, bəlkə var ümidi-nicat...

Şeyx Hadi
Hiç təlaş etmə, çarə yoq, heyhat!..
Onu yalnız bıraqmamışdı Xumar.
O, Xumarsız nasıl cihanda yaşar?
Bəllidir, ay günəşdən ayrılmaz,
Günəş olmazsa, ay ışıq salmaz.

Ş e y x l ə r v ə m ü r i d l ə r
(qoşub gələrək ahəngi-məxsus ilə)
Nə müdhiş səadət! Nə dilbər fəlakət!
Oyan, qalq! Oyan, ey əsiri-məhəbbət!
Oyan, şeyx! Oyan, şeyxi-sahibkəramət!
Deyil şimdi əsla dəmi-istirahət.
Oyan, şeyx, oyan, şeyx, oyan, Şeyx Sən’an!
Ayıl xabi-rahətdən, ey piri-irfan!

Gürcülər
(gələrək ahəngi-məxsus ilə şeyxlərə)
Nə oldu? Söyləyin, nə var?
Nədir bu hali-pürfəğan?
Bu levhə nuri-qəm saçar,
Nədir bu xabi-naz, aman?
(Xumarə)
Oyan, ərusi-nevbahar!
Ayıl, ey afəti-cihan!
Oyan, Xumar, oyan, Xumar!
Oyan, oyan, Xumar, oyan!..

Ş e y x l ə r v ə m ü r i d l ə r
Qavuşdun, böyük şeyx! O dilbər Xumarə,
Fələk vermədi fürsət amma... nə çarə.
Bahari-ümidin dönüb son baharə,
Nihayət vida etdin əğyarə, yarə...
Oyan, şeyx, oyan, şeyx, oyan, Şeyx Sən’an!
Ayıl xabi-rahətdən, ey piri-irfan!

Gürcülər
Xumar, oyan, gözəl mələk!
Nə tez dəyişdi halətin!
Pozuldu sanki bir çiçək,
Təravətin, lətafətin.
Visalə irmədin, demək
Gönüldə qaldı həsrətin...
Oyan, Xumar, oyan, Xumar!
Oyan, oyan, Xumar, oyan!

Dərviş
(Dağın təpəsindən enərək, istehzalı qəhqəhələrlə)
Əcəba nerdə şeyx? Nerdə Xumar?
Allah, Allah, nə cahil insanlar?
Nə için anlamam şu ahü fəğan?
(cənazələrə işarətlə)
Bunların fərqi varmı topraqdan?

Müridlər
(Dərvişə)
Səndə bir söz var, aç, bəyan eylə.

Gürcülər
Nə demək istiyorsun? Aç söylə!..
-Ümum, böyük bir məraq ilə cənazələrin ətrafını sararlar*.

Dərviş
(ümumə)
Pək tuhaf, bən nə söyləyim!.. Həpiniz
Adəta canlı bir cənazəsiniz.
Şeyx Sən’an Xumarı izləyərək,
Rəqs edər göydə şimdi, sanki mələk.
Sizdə yalnız gurultu, dəhşət çoq;
Fəhmü idrak yoq, bəsirət yoq.
Hər kimin kor deyilsə vicdanı,
Görür əl’an Xumarı, Sən’anı.

-Bu sözlərdən hər kəsə böyük bir şaşqınlıq gəlir. Dərviş sağ əli ilə üfüqlərə işarətlə*.

Baqınız, ərşə yüksəlir onlar,
Baqınız İştə Şeyx! İştə Xumar!

-Hər kəs diqqətlə baqmağa başlar. Şeyx Hadi ilə Şeyx Sədra dalğın, Dərviş isə məğrur və laübali bir vəziyyət alır.*

Şeyx Mərvan
Həp yalan, saçma... Həpsi mevhumat...

Şeyx Nəim
Həm də əhməqcə bir yalan...

Dərviş
Heyhat!
Hər kimin korsa qəlbi, vicdanı,
Edəməz dərk o, nuri-yəzdanı.

-Bu sırada səhnənin işığı çəkilir, ta ucda ikinci pərdə qalqar. Xumar ilə Şeyx Sən’anın qolqola olaraq bulutlar içində uçuşduqları görülür.*

Dərviş
(təkrar göstərir)
Baqınız İştə!..

Gürcülər
(təsdiq ilə)
A-h, əvət, onlar...

Müridlər
Uçuyor iştə şeyx!

Gürcülər
İştə Xumar!

Dərviş
Uçuyorlar fəzadə sanki mələk.

Ümum
Uçuyorlar, əvət gülümsüyərək...

Dərviş
Allah, Allah! Nasıl də cazibədar?
Axışır sanki göydə yıldızlar,
İştə qeyb olmaq istiyorlar...

Ümum
A-h!..

Bu sırada papas gəlir, şaşırmış bir halda baqıb durur.

Müridlər
Ah! Qeyb oldular, əvət...

Gürcülər
Eyva-h!..

Dərviş
Aldı ağuşə qaliba mələkut,
İştə qeyb oldular, sükut, sükut!
Ucdakı pərdə haman qapanır, səhnə təkrar aydınlaşır.

Papas
(iləriləyərək qalın və çılğın bir səslə, ahəngi-məxsus ilə, ümumə)
Ey görgüsüz biçarələr!
Aldanmayın hər kahinə.
Ey duyğusuz avarələr!
Aldanmayın hər xainə.
Aldanmayın, aldanmayın!
Əfsunçudur, divanədir.
Aldanmayın, aldanmayın!
Həp sözləri əfsanədir.

Ümum
(papasa)
Sən bixəbərsin şübhəsiz,
Qəlbində yüz bin şübhə var.
Gördük fəqət biz cümləmiz,
Yüksəldilər, qeyb oldular.
Təqdisə layiqdir, inan,
Həm Şeyx Sən’an, həm Xumar.
Əfsus, edib əzmi-cinan,
Qeyb oldular, qeyb oldular!

Papas
(hiddətli)
Gümrah olan insan için
Cənnətdə yoq əsla məkan,
Aldanmayın, aldanmayın!
Uçmaq yalan, qaçmaq yalan...
Aldanmayın, divanələr!
Mümkün deyil, uçmaz bəşər.
Onlar nasıl bibalü pər,
Göylərdə yüksəlmək dilər?..

Ümum
(uzaq üfüqlərə işarətlə)
Yüksəldilər Isa kibi,
Işgəncədən qurtuldular.
Ruhaşina rö’ya kibi,
Qeyb oldular, qeyb oldular!
Yüksəldilər, yüksəldilər,
Cənnətdə rahət buldular
Yüksəldilər, yüksəldilər,
Qeyb oldular, qeyb oldular.
SON

Ясная майская ночь. Поодаль от Куры зеленый, утопающий в цветах склон горы. Шейх-Санан, держа Xумар в объятиях, задыхается, но делает попытку подняться на вершину горы, однако у него нет больше сил. Он опускает бездыханное тело Хумар на землю, кладет ее голову себе на колени и гладит ее растрепанные кудри.

Шейх-Санан О мой бутон, весна моя, Хумар,
О украшенье бытия, Хумар,
Среди замшелых скал, речного гула
Зачем ты так таинственно уснула?
(Осматриваясь)
Какая красота: луна, гранит,
И как она спокойно, сладко спит!
(Целует ее в лоб)
Пред этой тишью и ее царицей
Архангелы готовы преклониться.
В мерцаньи этой ночи, этих чар
И сам творец любуется Хумар.
(Разглаживая ее кудри)
Спи под покровом голубого дыма,
Спи целомудренно и нерушимо,
Спи, девственной душою ввысь летя,
Спи крепко, луноликое дитя...

Шейх-Хади (быстро подходя) Шейх, шейх, очнись от тягостной дремоты i

Шейх-Санан Что ты кричишь? Чего ты хочешь? Кто ты?

Шейх-Хади О шейх, убийцы рыщут по пятам,
Пойдем со мной, пойдем скорее к нам!

Шейх-Санан Ты, видно, пьян. Иди, беспутный, мимо.
Ты потревожишь сон моей любимой.

Шейх-Хади хочет проверить пульс у Хумар, Шейх Санан бьет его по лицу.
Ты хочешь разбудить ее, подлец!
Ступай же прочь, или тебе конец...

Шейх-Xади О шейх, так оскорблять меня - жестоко.
Твоя Хумар, увы, теперь далёко -
На берегах иных, безбурных рек:
Она разлучена с тобой навек.

Шейх-Санан Ах, полно! Ангел не подвержен смерти.

Шейх-Хади Увы, мой шейх, взгляните и проверьте.

Шейх-Санан (гневно)
Глупец, меня оспаривать - тебе ль?
(С подозрительностью безумного)
А может, у тебя другая цель?

Подходит Шейх-Марван
Не приближайся, дьявол одноглазый.
Не подходи. Убью обоих сразу.
Предательство не сможет вам помочь.
Вас породила ночь. Уйдите в ночь.

Оба отходят и издали наблюдают за ним: Шейх-Марван зло и настороженно, Шейх-Xади - горестно и сочувственно.

Шейх-Санан Хумар, проснись. Хумар, пора проснуться.
Уйдем отсюда. Нам нельзя вернуться.
Враги везде. Нам не дадут житья.
Хумар, проснись, любимая моя!
(Целует руку Хумар и, опустив, видит, что рука бесчувственно падает. Целует Хумар в глаза, в щеки, гладит ее волосы, растерянный и потрясенный)
О, неужели вправду нет надежды?
Хумар, ты мне не отвечаешь? Где ж ты?
(Смотрит на нее и вдруг начинает хохотать)
Рок, ты смеяться управе! Смейся, рок!
Мне ангел изменил - я одинок.
Неверный ангел мой меня покинул,
И сердце мне пронзил, и душу вынул.
(Спохватываясь)
Хумар, я не обидел ли тебя?
Быть может, замолчала ты, скорбя?..
Ну, не грешно ль в пути оставить друга?
(Другим тоном)
И все-таки я ускользну из круга:
В твоем коварстве есть один изъян,
Тебя везде найдет глупец Санан.
(Долго смотрит на нее)
Бескровное лицо, худые пальцы...
Хумар, проснись! Пора в дорогу! Сжалься!
(Пытается поднять ее, потом с горечью, обращается к небесам)
А милосердье? Где оно, творец?
А милость божья?
(Глядя на Хумар)
Нет, всему конец!

В отчаяньи обращает взор то к небу, то на Хумар, то на шейхов, и наконец, остановив его на Хумар, с тяжелым вздохом падает.

Шейх-Хади Ушел и он. Погас, как звезды утра.
Потух наш светоч, наш учитель мудрый.

Шейх-Марван (с притворным волнением) Но, может, он без чувств? Ты погляди...

Шейх-Хади Нет, все его страданья позади.

Шейхи и мюриды (подходят и начинают причитать в присущей им манере)
Ужасно счастье их, но возвышает!
Прекрасна гибель их, но устрашает!
Проснитесь, встаньте, пленники любви!
Аллах, благослови их, оживи!
Великий шейх, восстань, завет исполни,
Веди нас к цели средь лучей и молний!

Грузины (подбегают и начинают причитать в присущей им манере)
Боже правый, что случилось?
Что стряслось, скажите, люди?
Отчего мы все рыдаем?
Не вздохнуть нам полной грудью!
О, проснись, невеста мая,
Средь зелёного пожара!
Горы Грузии в печали,
Встань, прекрасная Тамара!

Шейхи и мюриды
Аллах соединиться им помог,
Но позавидовал убийца-рок!
Весна надежды обратилась в пепел...
Где мудрость шейха, где великолепье
Жены его, красавицы Хумар?
Аллах, верни нам свой бесценный дар!

Грузины
О Тамар, как ты поблекла!
Где цветка живого шелест?
Где его младая свежесть,
Где его святая прелесть?
Ты припала к звонкой чаше -
Меду было слишком мало...
Пробудись, уснувший ангел,
Встань, прекрасная Тамара!

Дервиш (спускаясь с горы)
Но ведь они ушли - Санан с Хумар?
Кто ж этим причитаниям внимал?
(Указывая на умерших)
Увы, они не спят, они не дремлют:
Кто слеплен из земли, вернется в вемлю.

Шейхи и мюриды
Ты что-то знаешь? Так скажи ясней!

Грузины Что знаешь ты о нем или о ней?

Дервиш Что вам сказать? Вы суетны и глупы.
По сути, это вы живые трупы.
Но в вышине - увидит зоркий взгляд -
Санан с Хумар, как ангелы, парят.
И если б вы не плакали, не пели,
А ввысь, сосредоточась, поглядели, -
Кто волю бога сердцем принимал,
Увидел бы Санана и Хумар.

Все притихли. Дервиш поднимает правую руку к небу.
Вон, вон они-глядите в небеса!
Вон Шейх-Санан - и он летит к Тамаре...

Все смотрят в небо. Шейх-Хади и Шейх-Садра задумчивы.

Шейх-Марван Немыслимы такие чудеса...

Шейх-Наим Нет никого среди небесных марев...

Дервиш Увы, кто слеп душою, глух умом,
Их не увидит в небе голубом,
Но я их вижу: вон они...

Свет на сцене гаснет, в углу поднимается второй занавес, Хумар и Шейх-Санан, рука об руку, витают в облаках.

Грузины Да, верно!

Мусульмане Вон шейх летит в голубизне безмерной...

Грузины А вон Тамар...

Дервиш Кто сердцем чист, взгляни:
Летят и улыбаются они.

Все Да, да, они смеются и ликуют...

Дервиш Велик аллах! На небе не тоскуют...
Они, как две звезды, пустились в пляс,
Боюсь, они хотят покинуть нас.

Подходит священник, с недоумением смотрит то в небо, то вокруг.

Все Ах!

Мусул ьмане Исчезают...

Грузины Кажется, исчезли...

Дервиш У трона божья, в глубине небес ли,
Оденет их непреходящий свет.
Но здесь их больше нет.
Их больше нет.

Занавес в углу опускается. На сцене загорается свет

Священник (выходит вперед, всем)
О глупцы, о суеверы,
Как легко вас обмануть!
Зло и грех не знают меры,
Вас уводит ложный путь.
Еретик, пришлец убогий
Напустил на вас дурман,
Но рассеет пастырь строгий
Злонамеренный обман.

Все (священнику)
Говорит в тебе гордыня,
И черства душа твоя.
Двое были в бездне синей,
За пределом бытия.
Сколь они чисты и святы,
Наши бедные друзья,
Знает ныне сонм крылатый
За пределом бытия.

Священник Двое грешных, любострастных
Не войдут в господень рай.
Избегай путей опасных
Иль в геенне полыхай.
О несчастные безумцы,
Кто отсюда видеть мог,
Будто две души несутся
В неизвестность без дорог?

Все Двое, двое из юдоли
Вознеслись, как Иисус,
От страданья и от боли,
Сбросив плоти ветхий груз.
Нам осталась на потребу
Повесть грустная сия,
А они умчались к небу,
За пределы бытия.

Конец

Клавиши ← → для перехода, R — случайное стихотворение

Случайное стихотворение

Другие произведения автора

İlk pərdə

Bağdad civarında ağaclıq, mənzərəli bir guşə... Bir tərəfdə dışarısı yeşilliklərlə mühat bir çardaq, içərisi həsirlə döşənmiş sadə bir qülbəcik... Qülbənin iki pəncərəsi, sağda, solda və qarşıda birər qapısı var. Taqçada bir taqım kitablar nəzərə çarpar. Ağustos, ikindi çağı... Pərdə açıldıqda Arif bir tərəfdə, taxta bir karyola üzərində əlinə təkyə edərək, uzanıb düşüncəyə dalmış, səhnə qaranlıq, ətrafda göy gurultusu, şimşək çaqışı, tranpete sədaları, top, tüfək, bomba patlayışları... Qarşıda, səhnənin nihayətində iki böyük göz (pəncərə) atəşlər, alevlər içində dəhşətli bir müharibə təsvir edər. Bir qaç zabit əldə durbin müharibə komandasilə məşğul...Gözlərin birində İblis, digərində Mələk görünür.Gurultudan sonra sükut...*İblis (məmnun qəhqəhələrlə)

191814 мин
İkinci pərdə

Ərəb zevqinə uyğun süslü bir salon... Qarşıda, sağda və solda birər qapı və bir qaç pəncərə... İblis xidmətçi ərəb qiyafətində ötəyi-bəriyi düzəltir.İ b n Y ə m i n

191812 мин
Üçüncü pərdə

Səhnə ilk pərdədə olduğu kibi ixtiyar şeyxin çardağını – qülbəsini göstərir. Şeyx dışarıda, çardağın altında təsbih çəkərək dalıb getmiş...Son bahar, öylə, sisli hava...

191815 мин
Dördüncü pərdə

Ormanda bir cığır... Ətrafda iki-üç kötük, qüruba yarım saət var. Pək uzaqda həzin bir ahənglə bir qədər ney, yaxud çoban düdüyü çalınır. Sonra ağacların arasından silah və qurşunlar quşanmış köylü türk qiyafətində iki haydut çıqar.B i r i n c i h a y d u t

191822 мин

Стихи других поэтов