سحرگه که سربرگرفتم ز خواببرافروختم چهره چون آفتاب

سریر سخن برکشیدم بلندپراکندم از دل بر آتش سپند

به پیرایش نامه خسرویکهن سرو را باز دادم نوی

ز گنج سخن مهر برداشتمدرو در ناسفته نگذاشتم

سر کلکم از گوهر انداختنفلک را شکم خواست پرداختن

درآمد خرامان سمن سینه‌ایبه من داد تیغی در آیینه‌ای

که آشفتهٔ خویش چندین مباشببین خویشتن خویشتن بین مباش

نظر چون در آیینه انداختمدرو صورت خویش بشناختم

دگرگونه دیدم در آن سبز باغکه چون پرنیان بود در پر زاغ

ز نرگس تهی یافتم خواب راندیدم جوان سرو شاداب را

سمن بر بنفشه کمین کرده بودگل سرخ را زردی آزرده بود

از آن سکهٔ رفته رفتم ز جایفروماندم اندر سخن سست رای

نه پایی که خود را سبک‌رو کنمنه دستی که نقش کهن نو کنم

خجل گشتم از روی بیرنگ خویشنوایی گرفتم به آهنگ خویش

هراسیدم از دولت تیزگامکه بگذارد این نقش را ناتمام

ازین پیش کاید شبیخون خواببه بنیاد این خانه کردم شتاب

مگر خوابگاهی به دست آورمکه جاوید در وی نشست آورم

پژوهندهٔ دور گردنده حالچنین گوید از گردش ماه و سال

که چون نامه حکم اسکندریمسجل شد از وحی پیغمبری

ز دیوان فروشست عنوان گنجکه نامش برآمد به دیوان رنج

بفرمود تا عبره روم و روسنبشتند بر نام اسکندروس

از آن پیش کز تخت خود رخت بردبدو داد و او را به مادر سپرد

به اندرز بگشاد مُهر از زبانچنین گفت با مادر مهربان

که من رفتم اینک تو از داد و دینچنان کن که گویند بادا چنین

پدروار با بندگان خدایچو مادر شدی مهر مادر نمای

به پروردن داد و دین زینهارنگهدار فرمان پروردگار

به فرمان‌بری کوش کآرد بهیکه فرمان‌بری به ز فرمان دهی

ضرورت مرا رفتنی شد به راهسپردم به تو شغل دیهیم و گاه

گرفتم رهی دور فرسنگ پیشندانم که آیم بر اورنگ خویش؟

گر آیم چنان کن که از چشم بدنه تو خیره باشی نه من چشم‌زد

وگر زآمدن حال بیرون بودبه هش باش تا عاقبت چون بود

چنان کن که فردا دران داورینگیرد زبانت به عذر آوری

سخن چون به سر برد برداشت رخترها کرد بر مادر آن تاج و تخت

بفرمود تا لشگر روم و شامبرو عرضه کردند خود را تمام

از آن لشگر آنچ اختیار آمدشپسندیده‌تر صد هزار آمدش

گزین کرد هر مردی از کشوریبه مردانگی هر یکی لشگری

چهارش هزار اشتر از بهر بارپس و پیش لشگر کشیده قطار

هزار نخستین ازو بیسُراکبه گردن‌کشی کوه را کرده خاک

هزار دیگر بختی بارکشهمه بارهاشان خورشهای خوش

هزار سوم ناقهٔ ره نوردبه زیر زر و زیور سرخ و زرد

هزار چهارم نجیبان تیزچو آهو گه تاختن گرم خیز

ز هر پیشه کاید جهان را به کارگزین کرد صدصد همه پیشه کار

بدین سازمندی جهانگیر شاهبرافراخت رایت ز ماهی به ماه

ز مقدونیه روی در راه کردبه اسکندریه گذرگاه کرد

سریر جهانداری آنجا نهادبر او روزکی چند بنشست شاد

به آیین کیخسرو تخت گیرکه برد از جهان تخت خود بر سریر

بفرمود میلی برافراختنبر او روشن آیینه‌ای ساختن

که از روی دریا به یک ماهه راهنشان باز داد از سپید و سیاه

بدان تا بود دیده بانگاه تختبر او دیده بانان بیدار بخت

چو ز آیینه بینند پوشیده رازبه دارنده تخت گویند باز

اگر دشمنی ترکتازی کندرقیب حرم چاره سازی کند

چو فارغ شد از تختگاهی چناننشست از بر بور عالی‌عنان

نخستین قدم سوی مغرب نهادبه مصر آمد آنجا دو روز ایستاد

وز آنجا برون شد به عزم درستبه فرمان ایزد میان بست چست

چو لختی زمین را طرف در نوشتز پهلوی وادی درآمد به دشت

ز مقدس تنی چند غم یافتهز بیداد داور ستم یافته

تظلم‌کنان سوی راه آمدندعنان‌گیر انصاف شاه آمدند

که چون از تو پاکی پذیرفت خاکبکن خانه پاک را نیز پاک

به مقدس رسان رایت خویش رابرافکن ز گیتی بداندیش را

در آن جای پاکان یک اهریمنستکه با دوستان خدا دشمنست

مطیعان آن خانهٔ ارجمندنبینند ازو جز گداز و گزند

طریق پرستش رها می‌کندپرستندگان را جفا می‌کند

به خون ریختن سربرافراخته‌ستبسی را به ناحق سرانداخته‌ست

همه در هراسیم ازین دیو زادتویی دیوبند از تو خواهیم داد

سکندر چو دید آن چنان زارییوزانسان برایشان ستمکاریی

ستمدیده را گشت فریادرسبه فریاد نامد ز فریاد کس

چو از قدسیان این حکایت شنیدعنان سوی بیت‌المقدس کشید

حصار جهان را که سر باز کردز بیت المقدس سرآغاز کرد

سکندر به قدس آمد از مرز رومبدان تا برد فتنه زان مرز و بوم

چو بیدادگر دشمن آگاه گشتکه آواز داد آمد از کوه و دشت

کمر بست و آمد به پیگار اونبود آگه از بخت بیدار او

به اول شبیخون که آورد شاهبران راهزن دیو بر بست راه

چو بیدادگر دید خون ریختشز دروازه مقدس آویختش

منادی برانگیخت تا در زمانز بیداد او برگشاید زبان

که هر کو بدین خانه بیداد کردبدینگونه بخت بدش یاد کرد

چو زو بستد آن خانهٔ پاک رابه عنبر برآمیخت آن خاک را

برآسود ازان جای آسودگانفروشست ازو گرد آلودگان

جفای ستمکاره زو باز داشتبه طاعتگران جای طاعت گذاشت

ازو کار مقدس چو با ساز گشتسوی ملک مغرب عنان‌تاز گشت

بر افرنجه آورد از آنجا سپاهوز افرنجه بر اندلس کرد راه

چو آمد گه دعوی و داوریبه دانش نمایی و دین پروری

کس از دانش و دین او سرنتافترهی دید روشن بدان ره شتافت

چو آموخت بر هر کسی دین و دادبه هر بقعه طاعت‌گهی نو نهاد

به رفتن دگر باره لشگر کشیدبه عالم گشایی علم برکشید

به تعجیل می‌راند بر کوه و رودکجا سبزه‌ای دید آمد فرود

چو از ماندگی گشت پرداختهدگر باره شد عزم را ساخته

نمود از بیابان به دریا شتافتدرافکند کشتی به دریای آب

سه مه بر سر آب دریا نشستبیاورد صیدی ز دریا به دست

از آنسو که خورشید می‌شد نهانتکاپوی می‌کرد با همرهان

جزیره بسی دید بی‌آدمیبرون رفت و می‌شد زمی بر زمی

بسی پیش باز آمدش جانورهم از آدمی هم ز جنس دگر

درو هیچ از ایشان نیامیختندوزو کوه بر کوه بگریختند

سرانجام چون رفت راهی درازنشیب زمین دیگر آمد فراز

بیابانی از ریگ رخشنده زردکه جز طین اصفر نینگیخت گرد

برآن ریگ بوم ار کسی تاختیزمین زیرش آتش برانداختی

همانا که بر جای ترکیب خاکز ترکیب گوگرد بود آن مغاک

چو یک‌مه در ان بادیه تاختندازو نیز هم رخت پرداختند

چو پایان آن وادی آمد پدیدسکندر به دریای اعظم رسید

در آن ژرف دریا شگفتی بماندکه یونانیش اوقیانوس خواند

محیط جهان موج هیبت نموداز آن پیشتر جای رفتن نبود

فرو رفتن آفتاب از جهاندر آن ژرف دریا نبودی نهان

حجابی مغانی بد آن آب رانپوشیدی از دیدها تاب را

فلک هر شبان روزی از چشم دوربه دریا درافکندی از چشمه نور

به ما در فرو رفتن آفتاباشارت به چشمه است و دریای آب

همان چشمه گرم که‌او راست جایبه دریا حوالت کند رهنمای

چو آبی به یکجا مهیا شودشود حوضه و در به دریا شود

معیب بود تا بود در مغاکمعلق بود چون بود گرد خاک

در آن بحر کورا محیطست ناممعلق بود آب دریا مدام

چو خورشید پوشد جمال را جهانپس عطف آن آب گردد نهان

به وقت رحیل آفتاب بلندز پرگار آن بحر پوشد پرند

علم چون به زیر آرد از اوج اوتوان دیدنش در پس موج او

چو لختی رود در سر آرد حجابکه آید نورد زمین در حساب

به دانش چنین می‌نماید قیاسدگر رهبری هست برره شناس

چو آن چشمه گرم را دید شاهنشد چشم او گرم در خوابگاه

ز دانا بپرسید کاین چشمه چیستهمیدون نگهبان این چشمه کیست

چنین گفت دانا که این آب گرمبسا دیدها را که برد آب شرم

درین پرده بسیار جستند رازنیامد به کف هیچ سر رشته باز

من این قصه پرسیدم از چند پیرجوابی نداده‌ست کس دلپذیر

دهد هر کسی شرح آن نور پاکیکی گرد مرکز یکی زیر خاک

که داند که بیرون ازین جلوه‌گاهکجا می‌کند جلوه خورشید و ماه

سکندر بران ساحل آرام جستسوی آب دریا شد آرام سست

چو سیماب دید آب دریا سطبرگذر بسته بر قطره دزدان ابر

در آبی چنان کشتی آسان نرفتوگر رفت بی ره شناسان نرفت

شه از ره شناسان بپرسید رازبسنجیدن کار و ترتیب ساز

که کشتی بدین آب چون افکنم‌‌؟چگونه بنه زو برون افکنم‌‌؟

ندیدند کار آزمایان صوابکه شاه افکند کشتی آنجا برآب

نمودند شه را که صد رهنمونازین آب کشتی نیارد برون

دگر کاندرین آب سیماب فامنهنگ اژدهایی‌ست قصاصه نام

سیاه و ستمکاره و سهمناکچو دودی که آید برون از مغاک

سیاست چنان دارد آن جانورکه بیننده چون بیندش یک نظر

دهد جان و دیگر نجنبد ز جایکه باشد به‌راهی چنین رهنمای

بترزین همه آن کزین خانه دوریکی فرضه بینی چو تابنده نور

بسی سنگ رنگین در آن موجگاههمه ازرق و سرخ و زرد و سیاه

فروزنده چون مرقشیشای زرمنی و دو من کمتر و بیشتر

چو بیند درو دیدهٔ آدمیبخندد ز بس شادی و خرمی

وزان خرمی جان دهد در زمانهمان دیدن و دادن جان همان

ولی هر چه باشد ز مثقال کمز خاصیت افتد و گر صد به‌هم

ز بهتان جان بردنش رهنمایهمی خواندش پهنهٔ جان گزای

چو شد گفته این داستان شهریارفرستاد و کرد آزمایش به کار

چنان بود کان پیر گوینده گفتتنی چند از آن سنگ بر خاک خفت

بفرمود تا بر هیونان مستبه آن سنگ رنگین رسانند دست

همه دیدها باز بندند چستکنند آنگه آن سنگ را باز جست

وزان سنگ چندانکه آید به‌دستبرندش به پشت هیونان مست

همه زیر کرباس‌ها کرده بندلفافه برو باز پیچیده چند

کنند آن هیونان ازان سنگ بارنمانند خود را در آن سنگسار

به فرمان پذیری رقیبان راهبجای آوریدند فرمان شاه

شه و لشگر از بیم چندان هلاکگذشتند چون باد ازان زرد خاک

بفرمود شه تا از آن خاک زردشتربان صد اشتر گرانبار کرد

چو آمد به جایی که بود آبگیربر و بوم آنجا عمارت پذیر

به فرمان او سنگها ریختندوزان سنگ بنیادی انگیختند

همه هم‌چنان کرده کرباس پیچکزیشان یکی باز نگشاد هیچ

به ترکیب آن سنگها بندبندبرآورد بی‌در حصاری بلند

برآورد کاخی چو بادام مغزهمه یک به دیگر برآورده نغز

گِلی کرد گیرنده زان زرد خاکبرون بنا را براندود پاک

درون را نیندود و خالی گذاشتکه رازی در آن پرده پوشیده داشت

خنیده چنینست از آموزگارکه چون مدتی شد بر آن روزگار

فروریخت کرباس از روی سنگپدید آمد آن گوهر هفت رنگ

برون بنا ماند بر جای خویشکز اندودش گل حرم داشت پیش

درون ماندگان خرقه انداختندبران خرقه بسیار جان باختند

هران راهرو کامد آنجا فرازبه دیدار آن حصنش آمد نیاز

طلب کرد بر باره چون ره ندیدکمندی برافکند و بالا دوید

چو بر باره شد سنگ را دید زودچو آهن ربا زود ازو جان ربود

ز سنگی که در یک منش خون بودچو کوهی به‌هم بر نهی چون بوَد؟!

شنیدم ز شاهان یک آزاد مردشنید این سخن را و باور نکرد

فرستاد و این قصه را باز جستبراو قصه شد ز آزمایش درست

چو شاه آن بنا کرد ازو روی تافتز دریا بسوی بیابان شتافت

چو شش ماه دیگر بپیمود راهستوه آمد از رنج رفتن سپاه

ازان ره که در پای پیل آمدشگذرگه سوی رود نیل آمدش

به سرچشمه نیل رغبت نمودکه آن پایه را دیده نادیده بود

شب و روز برطرف آن رود باردو اسبه همی‌راند بر کوه و غار

بدان رسته کان رود را بود میلهمی‌شد چو آید سوی رود سیل

بسی کوه و دشت از جهان درنوشتبه پایان رسد آخر آن کوه و دشت

پدید آمد از دامن ریگ خشکبلندی گهی سبز با بوی مشک

کمر در کمر کوهی از خاره سنگبرآورده چون سبز با بوی مشک

برو راه بربسته پوینده راگذر گم شده راه جوینده را

کشیده عمود آن شتابنده روداز آن کوه میناوش آمد فرود

یکی پشته بر راه آن بود تندکه از رفتنش پایها بود کند

کسی کو بدان پشتهٔ خار پشتبرانداختی جان به چنگال و مشت

زدی قهقهه چون بر او تاختیاز آنسوی خود را در انداختی

بر او گر یکی رفتنی و گر هزارچو مرغان پریدی در آن مرغزار

فرستاده بر پشته شد چند کسکز ایشان نیامد یکی باز پس

چو هر کس که بردی بر آن پشته رختتو گفتی بر آن یافتی تاج و تخت

چنان چشم از آن خیل برتافتیکه چشم از خیالش اثر یافتی

سکندر جهاندیدگان را بخوانددرین چاره‌جویی بسی قصه راند

که نتوان برین کوه تنها شدندو همراه باید به یکجا شدن

سکونت نمودن در آن تاختنبه هر ده قدم منزلی ساختن

چو بر پشته رفتن گرفتن قراربرانداختن آنچه باید به کار

به تدریج دیدن درآن سوی کوهبه یکره ندیدن که آرد شکوه

بکردند ازینسان و سودی نداشتدگر باره دانا نظر برگماشت

چنین شد درآن داوری رهنمایکه مردی هنرمند و پاکیزه رای

نویسنده باشد جهاندیده مردهمان خامه و کاغذش درنورد

بود خوب فرزندی آن مرد راکزو دور دارد غم و درد را

چو میل آورد سوی آن پشته گاهبود پور هم پشت با او به راه

به بالا شود مرد و فرزند زیربود بچه شیر زنجیر شیر

گر او باز پس ناید از اصل و بنبه فرزند خود بازگوید سخن

وگر زانکه دارد زبان بستگینویسد مثالی به آهستگی

فرو افکند سوی فرزند خویشنبرد دل از مهر پیوند خویش

بدست آوریدند مردی شگرفکه مجموعه‌ای بود از آن جمله حرف

سوی کوه شد پیر و با او جوانچو بچه که با شیر باشد دوان

دگر نیمروز آن جوان دلیرز پایان آن پشته آمد به زیر

ز کاغذ گرفته نوردی به چنگبر شاه شد رفته از روی رنگ

به شه داد کاغذ فرو خواند شاهنبشته چنین بود کز گرد راه

به جان آن چنان آمدم کز هراسبه دوزخ ره خویش کردم قیاس

رهی گویی از تار یک موی رستبر او هر که آمد ز خود دست شست

درین ره که جز شکل مویی نداشتفرود آمد هیچ رویی نداشت

چو بر پشته خاره سنگ آمدمز بس تنگی ره به تنگ آمدم

ز آنسو که دیدم دلم پاره شدخرد زان خطرناکی آواره شد

وزینسو ره پشته بی راغ بودطرف تا طرف باغ در باغ بود

پر از میوه و سبزه و آب و گلبرآورده آواز مرغان دهل

هوا از لطافت درو مشک ریززمین از نداوت در او چشمه خیز

تکش با تلاوش در آویختهچنین رودی از هر دو انگیخته

ازین سو همه زینت و زندگیاز آنسو همه آز و افکندگی

بهشت این و آن هست دوزخ سرشتبه دوزخ نیاید کسی از بهشت

دگر کان بیابان که ما آمدیمببین کز کجا تا کجا آمدیم

که‌را دل دهد کز چنین جای نغزنهد پای خود را در آن پای لغز‌‌؟

من اینک شدم شاه بدرود بادشما شاد باشید و من نیز شاد

شه از راز پنهان چو آگاه گشتسپه راند از آن کوهپایه به دشت

نگفت آنچه برخواند با هیچ‌کسکه تا هر دلی نارد آنجا هوس

چو دانست کانجا نشستن خطاستگذرگه طلب کرد بر دست راست

در آن ره ز رفتن نیاسود هیچنمی‌کرد جز راه رفتن بسیچ

ز راه بیابان برون شد به رنجچو ریگ بیابان روان کرده گنج

رهش ریگ و اندوهش از ریگ بیشتف آهش از دیگ بر دیگ بیش

همه راه دشمن ز دام و ددهبه هر گوشه‌ای لشگری صف زده

ولیکن چو کردندی آهنگ شاهز ظلمت شدی ره برایشان سیاه

کس از تیرگی ره نبردی برونمگر رخصت شه شدی رهنمون

کسی کو کشیدی سر از رای اوشدی جای او کندهٔ پای او

برون از میانجی و از ترجمهبدانست یک یک زبان همه

سخن را به آهنگشان ساز دادجواب سزاوارشان باز داد

بدینگونه می‌کرد ره را نوردزمان زیر گردون زمین زیر گرد

در آن ره نبودش جز این هیچ‌کارکه چون باد بردی ز دلها غبار

دل آشنا را برافروختیبه بیگانگان دین در آموختی

چو زان دشت بگذشت چون دیو بادقدم در دگر دیو لاخی نهاد

بیابانی از آتشین جوش اوزبانی سخن گفته در گوش او

جز آن زر که باشد خدای آفریدکس از رستنیها گیاهی ندید

جهان‌جوی از آن کان زر تافتهبخندید چون طفل زر یافته

چو لختی در آن دشت پیمود راهبه باغ ارم یافت آرامگاه

پدید آمد آن باغ زرین درختکه شداد ازو یافت آن تاج و تخت

درون رفت سالار گیتی نوردزمین از درختان زر دید زرد

یکایک درختانش از میوه پرهمه میوه بیجاده و لعل و در

ز هر سو درآویخته سیب و نارهمه نار یاقوت و یاقوت نار

ز نارنج زرین و سیمین ترنجفریب آمده با نظرها به غنج

بهارش جواهر زمین کیمیاز بیجاده گل وز زمرد گیا

بساطی کشیده دران سبز باغز گوهر برافروخته چون چراغ

دو تندیس از زر برانگیختهز هر صورتی قالبی ریخته

چو در چشم پیکرشناس آمدیاگر زر نبودی هراس آمدی

ز بلور تر حوضه‌ای ساختهچو یخ پاره‌ای سیم بگداخته

در آن ماهیان کرده از جزع نابنماینده‌تر زانکه ماهی در آب

دوخشتی برآورده قصری عظیمیکی خشت از زر یکی خشت سیم

چو شه شد در آن قصر زرینه خشتگمان برد کامد به قصر بهشت

چو بسیار برگشت پیرامنشدریده شد از گنج زر دامنش

رواقی جداگانه دید از عقیقز بنیاد تا سر به گوهر غریق

در او گنبدی روشن از زر نابدرفشنده چون گنبد آفتاب

نیفتاده گردی بر آن زر خشکبجز سونش عنبر و گرد مشک

در او رفت سالار فرهنگ و هوشچو در گنبد آسمانها سروش

ستودانی از جزع تابنده دیدکزو بوی کافورتر می‌دمید

نهاده بر آن فرش مینا سرشتیکی لوح یاقوت مینا نوشت

نبشته براو کای خداوند زورکه رانی سوی این ستودان ستور

درین دخمه خفته‌ست شداد عادکزو رنگ و رونق گرفت این سواد

به آزرم کن سوی ما تاختنمکن قصد برقع برانداختن

بکن ستر پوشی که پوشیده‌ایمبه رسوایی کس نکوشیده‌ایم

نگهدار ناموس ما در نهفتکه خواهی تو نیز اندرین خاک خفت

اگر خفته‌ای را درین خوابگاهبرآرند گنبد ز سنگ سیاه

سرانجامش این گنبد تیز گشتز دیوار گنبد درآرد به دشت

تنش را نمک سود موران کندسرش خاک سم ستوران کند

بلی هر کسی از بهر ایوان خویشستونی کند بر ستودان خویش

ولیکن چو بینی سرانجام کاربرد بادش از هر سویی چون غبار

که داند که شداد را پای و دستبه نعل ستور که خواهد شکست‌‌؟!

غبار پراکنده را در مغاکرها کن که هم خاک به جای خاک

از آن تن که بادش پراکنده کردنشانی نبینی جز این کوه زرد

تو نیز ای گشایندهٔ قفل رازبترس از چنین روز و با ما بساز

مباش ایمن ار زانکه آزاده‌ایکه آخر تو نیز آدمی زاده‌ای

همه گنج این گنجدان آن تستسر و تاج ما هم به فرمان تست

گشاده‌ست پیش تو درهای گنجسپاه ترا بس شد این پای‌رنج

ببر گنج کان بر تو باری مبادترا باد و با مات کاری مباد

سکندر بر آن لوح ناریختهچو لوحی شد از شاخی آویخته

وزان خط که چون قطرهٔ آب خواندبسا قطرهٔ آب کز دیده راند

چو از چشم گریندهٔ اشک‌باربر آن خوابگه کرد لختی نثار

برون رفت وزان گنجدان رخت بستبدان گنج و گوهر نیالود دست

ز باغی که در بیغ تیغ آمدشیکی میوه چیدن دریغ آمدش

چو دانست کان فرش زر ساختهبه عمری درازست پرداخته

از آن گنجدان کان همه گنج داشتنه خود برگرفت و نه کس را گذاشت

همه راه او خود پر از گنج بودزرِ دَه‌دهی سیم ِ دَه‌پنج بود

دگر باره سر در بیابان نهادبر و بوم خود را همی‌کرد یاد

چو یک نیمه راه بیابان بریدگروهی دد آدمی سار دید

بیابانیانی سیه‌تر ز قیربه بیغوله غارها جای گیر

بپرسیدشان کاندرین ساده دشتچه دارید از افسانها سرگذشت‌‌؟

گذشت از شما کیست از دام و ددکه دارد دراین دشت ماوای خود‌‌؟

چنین باز دادند شه را جوابکه دورست ازین بادیه ابر و آب

درین ژرف صحرا که ماوای ماستخورش‌های ما صید صحرای ماست

درین دشت نخجیر بانی کنیمبه رسم ددان زندگانی کنیم

خوریم آنچه زان صید یابیم نرمکنیم آلت جامه از موی و چرم

نه آتش به کار آید اینجا نه آببود آب از ابر آتش از آفتاب

به روز سپید آفتاب بلندبود آتش ما درین شهر بند

ز شبنم چو گردد هوا نیز تردم ما کند زان نسیم آبخور

درین کنج ما را جز این ساز نیستوزین برتر انجام و آغاز نیست

همان نیز پرسی ز دیگر گروهکه دارند مأوا درین دشت و کوه

درین آتشین دشت بن ناپدیدکه پرنده در وی نیارد پرید

بیابانیانند وحشی بسیکه هرگز نگیرند خو با کسی

ببُرّند چندان به یک‌روز راهکه آن برنخیزد ز ما در دو ماه

ازیشان به ما یک یک آید به دستبپرسیم ازو چون شود پای بست

که بی آب چون زندگانی کنندبه ما بر چرا سرفشانی کنند

نمایند کاب از بنه زهر ماستز تری هواییست کز بهر ماست

نسازیم چون مار با هیچ‌کسخورشهای ما سوسمارست و بس

ز شغل شما چون نیابیم سودشما را پرستش چه باید نمود‌‌؟!

دگرگونه پرسیمشان در نهفتچه هنگام خورد و چه هنگام خفت

که چندانکه رفتند بالا و پستدرین بادیه کاب ناید بدست

به پایان این بادیه کس رسیدهمان پیکری دیگر از خلق دید

به پاسخ چنین گفته‌اند آن گروهکه بسیار گشتیم در دشت و کوه

دویدیم چون آهوان سال و ماهبه پایان وادی نبردیم راه

بیابانیانی دگر دیده‌ایموزیشان خبر نیز پرسیده‌ایم

که بیرون ازین پیکر قیرگوننشانی دگر می‌دهد رهنمون؟

نشان داده‌اند از بر خویش دوربدانجا که خورشید را نیست نور

یکی شهر چون بیشهٔ مشک بیددر او آدمی پیکرانی سپید

نکو روی و خوش خوی و زیبا خصالز پانصد یکی را فزونست سال

وگر نیز پانصد برآید دگرنبینی کسی را ز پیری اثر

برون از وطن گاه آن دلکشانبه ما کس نداده‌ست دیگر نشان

از آن نیز بیرون درین خاک پستبسی کوه و صحرای نادیده هست

درونیست روینده را آبخوردکه گرماش گرماست و سرماش سرد

چو زو رستنی برنیاید ز خاکدر آن جانور چون نگردد هلاک‌؟!

همین است رازی که ما جسته‌ایمز دیگر حکایت ورق شسته‌ایم

سکندر به آن خلق صاحب نیازببخشید و بخشودشان برگ و ساز

در آموختشان رسم و آیین خویشبرافروختشان دانش از دین خویش

وزیشان به هنجارهای درستسوی ربع مسکون نشان بازجست

چو زو کار خود سازور یافتندبه ره بردنش زود بشتافتند

از آن خاک جوشان و باد سمومنمودند راهش به آباد بوم

سکندر در آن دشت بیگاه و گاهدواسبه همی‌راند بیراه و راه

سرانجام کان ره به پایان رسیددگر باره شد عطف دریا پدید

هم از آب دریا به دریا کنارتلاوشگهی دید چون چشمه سار

فکندند ماهی برآن چشمه رختبر آسوده گشتند از آن رنج سخت

دگر باره کشتی بسی ساختندز ساحل به دریا در انداختند

چو دریا بریدند یک ماه بیشبه خشکی رساندند بنگاه خویش

چو از تاب انجم شب تب زدهبپیچید چون مار عقرب زده

ز باد جنوبی در آمد نسیمدل رهروان رست از اندوه و بیم

گرفتند یک ماه آنجا قرارکه هم سایبان بود و هم چشمه‌سار

به مرهم رسیدند از آن خستگیز تن رنجشان شد به آهستگی

Yuxudan duraraq bir səhər erkən,Üzümü günəştək alışdırdım mən.

Sözümün təxtini göyə ucaltdım,Qəlbimdən atəşə üzərrik atdım.

Mən "Xosrovnamə"ni yazmaqçün rəvan,,Bu qoca sərvimi elədim cavan.

Qaldırdım möhrü söz xəzinəsindən,Orda deşilməmiş dürr qoymadım mən.

Qələmim o qədər saçdı ki, gövhər,Heç gövhər qalmadı, boşaldı göylər.

Bu zaman bir gözəl içəri girdi,Qılınc kimi parlaq bir güzgü verdi.

Dedi: "Bu güzgüdə bir bax üzünə,Çox da məftun olma özün özünə."

Bu parlaq güzgüyə dikdim gözümü,Gördüm surətimi, gördüm özümü:

Baxanda güzgüdə - o yaşıl bağdaAğqanad bir qarğa gördüm budaqda.

Yuxudan məhrumdu o nərgiz gözlər,Sərvimdə görmədim gənclikdən əsər.

Bənövşə üstünü basmış yasəmən,Əz qızıl gülümü solğun gördüm mən.

Sikkəni bu qədər sürtülmüş görcək,Süstləşdim, heyrətdən çırpındı ürək.

Hanı o ayaq ki, quş edə məni,Hanı əl, dəyişə köhnə nəqşəni.

Xəcalət çəkərək solğun rəngimdən,Başladım nəvaya öz ahəngimdən.

Qorxdum vaxtsız əcəl üstümü ala,Çəkdiyim bu naxış natamam qala.

Yuxu göz mülkünü tutana qədərDedim ki, bu evi tikim birtəhər.

Bəlkə bir yatağa yetişə əlim,Ola son mənzilim, axır mənzilim...

Dövrandan baxəbər bir alim yenəBaşladı keçmişin bu cür şərhinə:

"Allahın hökmüylə böyük İskəndərVəhy alıb, elə ki, oldu peyğəmbər,

Dövlət divanından pozdu adını,Zəhmət divanına yazdı adını.

Əmr etdi bacını Rum ilə RusunYazsınlar adına İskəndərusun.

Getmədən tərk etdi təxti oğluna,Tapşırdı anası göz olsun ona!

Vəsiyyət etməkçün gələrək dilə,Əziz anasına söylədi belə:

"Gedirəm, bu xalqla et yaxşı rəftar,Qoy səndən həmişə razı qalsınlar.

Ata tək bu xalqı himayənə al,Anasan, anatək dərdlərinə qal.

Amandır, dindar ol, göstər ədalət,Allahın əmrinə elə riayət,

Əmrə əməl edib xeyirə çat sən,Bu, qat-qat yaxşıdır əmr eləməkdən.

Mən yola çıxmağa duydum zərurət,Qalır təxtim, tacım sənə əmanət.

Yollarım uzundur, mənzillərim çox,Bilməm dönəcəyəm geriyə, ya yox.

Elə et qayıtsam əgər səfərdən,Xəcalət çəkməyək nə mən, nə də sən.

Yox, əgər dönməyim olmasa qismət,Huşyar ol, xoş gəlsin ta ki, aqibət.

Elə et ki, haqqın məhkəməsindənDilin tutulmasın, xəcil olma sən."

Bütün sözlərini deyib İskəndər,Qoyub təxti, tacı, elədi səfər.

Əmr etdi bir anda bütün Rum və ŞamQoşunu önündə cəm olsun tamam.

Fərmanında olan bütün qoşundanYol üçün ayırdı yüz min pəhləvan.

Bunlar hər ölkədən seçmə mərdlərdi,Hərə bir orduya dəyən əsgərdi.

Dörd min yük daşıyan dəvə götürdü,Onları nizamla yola düzdürdü.

Bisrək cinsindəndi onun min başı,Keçərdi yel kimi o dağı, daşı.

Mini də büxtiydi, nərdi hər biri,Dadlı yeməklərdi bütün yükləri.

Üçüncü mini də cəld naqələrdi,Bəzəyi qızıldı, zərdi, zivərdi.

Dördüncü min isə, nəcib dəvələr,Hər biri ceyrantək iti yol gedər.

Vardı hər peşədən, hər bir sənətdənYanında yüzlərcə mahir işbilən.

Belə tədarüklə qurub növrağı,Qaldırdı balıqdan Aya bayrağı.

O, Məqduniyyədən yola düşərəkİskəndəriyyəyə gəlib çatantək,

Orda o möhtəşəm təxti ucaldı,Neçə gün şadlıqla orada qaldı.

Fateh Keyxosrovtək görüb baxtını,Gedib düz Sərirdə qurdu taxtını.

Əmr edib o uca bir mil düzəltdi.Başına bir parlaq güzgü bənd etdi.

Güzgüdə bir-aylıq bir məsafədənGörünür dənizdə hər gəlib, gedən.

Təxti düşmənlərdən qorumaq üçünKeşikçi dururdu orda bütün gün.

Güzgü əyan etsə bir sirri əgər,Gəlib hökmdara bildirərdilər.

Düşmənlər çal-çapa gəlsələr, işdir,Saray adamları görərdi tədbir.

Olub paytaxtından arxayın, yenəŞah mindi vüqarla öz köhləninə.

İlk əvvəl yolunu Məğribə saldı.Misrə gəlib, orda iki gün qaldı.

Sonra çıxıb ordan, qəlbində dilək,Allahın əmrinə əməl edərək,

Bir xeyli yol gedib, dərələr keçdi.Ötüb zəmiləri, çölə yetişdi.

Məqdəsdən dəstəylə bir neçə adamHakimin zülmünə etməyib davam,

Yolda düzüldülər, o qadir şahdanBelə dilədilər mərhəmət, aman:

"Pak etdin dünyanı, sən, ey hökmüdar,Gəl, bu pak evi də paklığa çıxar.

Ucalt bayrağını şəhərimizdə,Yox et bədxahları, dincələk biz də.

O paklar yurdunda var bir əhrimən,Allah dostlarıyla düşməndir, düşmən.

Müqəddəs binada itaətkarlarOlub o zalimin zülmündən bezar.

Tərk edib sitayiş yolunu hakim,Bütün din əhlinə zülm edir daim.

Başını dik tutub, tökür nahaq qan,Çoxunun başını kəsib nahaqdan.

Hamımız qorxuruq o əhriməndən,Divlər qənimisən, dadə yetiş sən!"

İskəndər onları belə görəntək,O göz yaşlarına rəhm eləyərək,

Əsla incimədi fəryadlarından.Çatdı məzlumların dadına o an.

Dinləyib onların ah-fəryadını,Beytülmüqəddəsə sürdü atını.

Dünyanı hasardan qurtarsın deyə,Beytülmüqəddəsdən başladı səyə.

Orda qoymamaqçün fitnədən əsərRumdan düz Məqdəsə gəldi İskəndər.

Bu vaxt hər tərəfdən - dağdan, dərədənƏdalət səsini eşidib düşmən,

Tədarük görərək döyüşə çıxdı,Bilmirdi ki, şahın bəxti açıqdı.

İskəndər vuraraq ona şəbxunu,Yolkəsən ağzının kəsdi yolunu.

Onu zalim görüb, qanını tökdü,Qüdsün qapısında çarmıxa çəkdi.

Carçılar bir neçə müddət çəkib car,Elədiyi zülmü bir-bir saydılar,

Dedilər: "Bu evə zülm etsə hər kəs,Belə aqibətdən qurtara bilməz!"

Pak evi napakdan azad eylədi,Şadlıq sevənləri o şad eylədi.

O dinclik məkanı asudə oldu,Nakəsin torpağı göyə sovruldu.

Zalimin zülmünü şah məhv elədi,Müti olanlara verdi məbədi.

Beytülmüqəddəsi nizama saldı,Sonra da Məğribə tərəf yol aldı.

Çəkdi Əfrəncəyə qoşunu ordan,Sonra Əndülüsə oldu o rəvan.

Həm dəvət edərkən, həm hökm edərkənƏql ilə, ədl ilə iş gördüyündən,

Müdrik bir hökmdar görərək onu,Hamı qəbul etdi doğru yolunu.

Hamını düz dinə elədi dəvət,Tikdirdi hər yerdə bir yeni məbəd,

Yenidən qoşunla yola çıxaraqDünyanı tutmaqçün ucaltdı bayraq.

Sürətlə keçirdi dağdan, dərədən,Çəmənlik görəndə salırdı məskən.

Dincəlib bir qədər, oldumu aram,Yenidən edirdi yoluna davam.

O keçdi çölləri sahilə qədər.Yetişib dənizə saldı gəmilər.

Üç ay gecə-gündüz üzdü dənizlə,Ancaq dənizdə ov keçmədi ələ.

Sürətlə gedirdi Məğribə sarıYanında qoşunu və yoldaşları.

Keçirdi bir yerdən o başqa yerə,İnsan yaşamayan cəzirələrə.

Çıxdı qarşısına minlərcə insan,Cürbəcür canlılar, cürbəcür heyvan,

Ancaq heç yaxın da gəlməyib ona,Qaçıb dağıldılar hərə bir yana.

Bir xeyli yol gedib İskəndər yenə,Enişdən qalxdı bir geniş düzənə.

Bu çölün sapsarı qumları vardı,Yerindən sarı gil tozu qalxardı.

O qumun üstündə atlar çaparkənHəmişə od-alov qopurdu yerdən.

Başqaymış torpağın tərkibi yəqin,İçində kükürd də varmış o yerin.

Bir ay o çöllərdə etdilər səfər,Nəhayət, ordan da ötüb keçdilər.

Çöllər qurtaranda, gördü uzaqdanİskəndər önündə əngin bir ümman.

Yunanlar Okyanos deyərdi ona,Qəribə gəlirdi dəniz insana.

Dəhşətlə döyürdü ətrafı dalğa,Yol yoxdu keçməyə burdan uzağa.

Günəş batan zaman bütün dünyada,Yenə görünürdü həmin dəryada.

Atəşpərəst kimi güdürdü odu,Odu heç gözündən iraq qoymurdu.

Fələk də heç gecə-gündüz bilmədənOna nur saçırdı odlu çeşmədən.

Qürubu dəryada seyr edən zamanSanırıq çeşmədə gün olur nihan.

Sanki odlu çeşmə axır dənizə,Şəfəqli yol kimi görünür bizə.

Axıb çuxurları doldursa sular,Böyüyə-böyüyə bir dərya olar.

Müəyyəb adlanar çuxura dolsa,Müəlləq deyilər yer üstə olsa.

Baxsaq Mühit adlı böyük dənizə,Suları müəlləq görünər bizə.

Su qalxıb oyanar günəş batanda,Günəş də boylanar sular yatanda.

Ucalan günəş də ordan keçərəkDəniz rənglərindən bürünər ipək.

Günəş endirərsə zirvədən bayraq,Dalğalar ardında görünər ancaq.

Örtüyə bürünər bir az gedərək,Çünki yer altından keçsə o gərək.

Bilik belə verir bunu nəzərə,Başqa rəhbər də var yol bilənlərə.

Şah isti görəndə dəniz suyunu,Çox dərin bir heyrət götürdü onu.

Alimdən soruşdu: "Deyin, bu nədir?Kimdir gözətçisi, bu nə çeşmədir?"

Alim cavab verdi: "Həmin isti suÇoxunun abrını tökmüş, doğrusu.

Çox olub bu sirri açmağa həvəs.Kələfin ucunu tapmayıb heç kəs.

Çoxundan bu sirri soruşmuşam mən.Olmayıb bir doğru cavab söyləyən.

Günəşin seyrini, hərə birtəhər,Mərkəzdə, ya yerin altında bilər.

Kim bilir, günəş, Ay bu cilvəgahdanKeçib sonra harda sürürlər dövran?.."

İskəndər kənarda bir az dincəldi,Sonra yavaş-yavaş sahilə gəldi.

Civətək ağırdı o dənizdə su,Kəsmişdi yolları bulud ordusu.

Gəmi belə suda üzməzdi asan,Müşküldür yol getmək rəhbər olmadan.

Soruşdu şah sirri bələdçilərdən:"Bu yola nə tədbir görməliyəm mən?

Salaq biz gəmini suya nə sayaq?Yüklə o sahilə mümkünmü çıxmaq?"

Məsləhət görmədi o yolbilənlər,Dedilər: "Yaramaz bu yerdən səfər.

Olsa yüz bələdçi, yenə də heç kəsGəmini bu sudan çıxara bilməz.

Vardır civə rəngli bu qorxunc sudaQəssasə deyilən bir əjdaha da.

Mağaradan çıxan qara tüstütəkGörünər heybətlə hərdən o nəhəng.

Elə dəhşət saçar o qorxunc heyvan,Uzaqdan görərsə əgər bir insan,

Vahimə içində quruyub ölər...Kim olar bu qorxunc yollara rəhbər?

Hələ bundan betər: burdan baxandaİşıqlı bir sahil vardır o yanda.

Rəngbərəng daşlarla doludur hər yan:Qapqara, sapsarı, gömgöy, al-əlvan!

Hərəsi bir-iki batman qədərdir,Qızıl sürmə daşlar sanki gövhərdir.

O əlvan daşları görəndə insanSevinər fərəhdən, gülər şadlıqdan.

Qəhqəhə çəkərək güldükcə gülər,O qədər gülər ki, gülməkdən ölər.

Misqaldan az olsa daşın çəkisi.Oyatmaz insanda o, gülüş hissi!"

Bunları dinləyib şah fikrə getdi,Adamlar göndərib təcrübə etdi.

Qocanın sözləri düz-doğru çıxdı,Daşlar çoxlarını torpağa yıxdı.

İskəndər əmr etdi, bir miqdar əsgərMinib dəvələrə ora getsinlər,

Sarınsın gözləri yetişən zaman,Yığıb gətirsinlər həmin daşlardan.

Nə qədər bacarsa toplayıb hərə,Çatsınlar daşları tez dəvələrə.

Bez ilə bürüyüb bərk sarısınlar,Üstdən də çox qalın şeylər salsınlar.

Daşlarla yükləyib o dəvələri,Daşlıqda qalmayıb dönsünlər geri.

Şahın adamları dinləyib bunu,İcra elədilər buyurduğunu.

Ölüm qorxusundan şah ilə orduYel kimi tərk etdi o qorxunc yurdu.

Dəvə sürənlərə padşah əmr etdi,Yüz dəvə o sarı qumdan yüklətdi.

İmarət tikməyə yararlı olanSulu bir çəmənə çatdığı zaman,

Buyurdu, daşları yerə tökdülər,Onlardan bir böyük bina tikdilər.

Parçaya sarınmış həmin daşlardanEləcə sarıqlı qoyub, açmadan,

Onları qaydayla düzüb yığdılar,Tikdilər qapısız uca bir hasar.

Daşbadam sayağı gözəl qəsrlər,Hərəsinin hüsnü bir özgə təhər.

O sarı torpaqdan palçıq tutaraq,Bayırdan çəkdilər hasara suvaq.

Hasar içəridən çılpaq divardı,Çünki bu pərdədə gizli sirr vardı.

Alimlər bu cürə edir rəvayət:Aradan keçincə bir xeyli müddət,

Çürüyüb sarğılar töküldü yerə,Yeddi rəng gövhərlər çıxdı zahirə.

Binalar xaricdən vermirdi ziyan,Çünki suvaq vardı sarı palçıqdan.

Geyimi soyundu daxildən hasar,Ölürdü oraya ayaq basanlar.

Ora yetişəndə hər yoldan ötən,Hasarı içindən görmək istərkən,

Bir qapı axtardı, tapmadı ancaq,Hasara dırmaşdı kəmənd ataraq.

O hasar daşları bir adam görcək,Alırdı canını ahənrübatək.

Batmanı adamı öldürsə əgər,Gör dağtək qalansa nələr törədər?

Deyirlər: qürurlu şahlardan biriƏfsanə sayaraq belə sözləri,

Bir adam göndərmiş, təcrübə etmiş,Eşitdiyi sözlər sübuta yetmiş.

Binanı qurtarıb, sonra İskəndərDəryadan səhraya elədi səfər.

Altı ay yol getdi sonsuz çöllərdən,Qoşun təngə gəldi axır səfərdən.

O, fil ayağıyla səhralar keçdi,Nilin sahilinə gəlib yetişdi.

Çayın mənbəyini istədi görə,Çıxan olmamışdı o yüksəklərə.

İskəndər çox iti bir hərəkətlə,Böyük mətanətlə, böyük cürətlə

Dördnala çapırdı çayla yanaşı,Aşırdı sel kimi o, dağı-daşı.

Dağları, çölləri keçərək getdi,Nəhayət, dağ-dərə axıra yetdi.

Quru qumluqları keçib ötürdü,Axırda yamyaşıl bir təpə gördü.

Təpənin ətrafı uca dağlardı,Minatək yamyaşıl daşları vardı,

Bu daşlar kəsmişdi çıxacaq yolu,Yol gedən azardı orda sağ-solu.

Minalı dağlardan büllur sütuntəkŞəlalə axırdı yolu kəsərək,

İti daşlar ilə doluydu hər yan,Yol tapa bilməzdi təpəyə insan.

Bənzərdi tikanlı təpə kirpiyə.Zillətlə qalxsaydı biri zirvəyə,

Orda unudardı əziyyətləri,Keçərdi o üzə, dönməzdi geri.

Birisi, ya mini çıxsaydı bura,Burdan da uçardı o çəmənzara.

Ora neçə nəfər oldusa rəvan,Olmadı bir nəfər geri qayıdan.

Gedənlər nədənsə salırdı məskən,Təxtü tac tapırdı orda deyəsən.

Qoşunu etmirdi onlar bir də yad,Qalırdı onlardan quruca bir ad.

Yığdı alimləri yenə İskəndər,Bu işə bəlkə bir çarə etsinlər.

Dedilər: "Yaramaz təklikdə getmək,Oraya çıxanlar cüt olsun gərək.

Birbaşa çıxmaq da ora çətindir.Yolda dincəlsinlər on addımda bir.

Təpəyə yetişib dayansın onlar.Sonra tədbirləri işə salsınlar.

Heyrətə düşməsin deyə gözləri,O üzə tədriclə baxsın hər biri."

Nəticə vermədi bu son tədbir də,Yığdı alimləri İskəndər bir də.

Düşünüb verdilər belə bir qərar:"Hünərli, vicdanlı bir şəxs tapsınlar.

Dünyagörmüş olsun, yazmaq bacarsın,Gedəndə qələmlə kağız aparsın.

Götürsün yanınca əziz oğlunu,Dərd-qəmdən qorusun övladı onu.

O dağı çıxdıqda oğlu da hər anGərək təqib etsin onu arxadan.

O çıxsın, ətəkdə qoysun oğlanı,Balası zəncirtək saxlar aslanı.

Qayıda bilməsə o kişi əgər,Ordan övladına eləsin xəbər,

İşdir, heyrətindən dili tutulsa,Danışa bilməsə, qəfil lal olsa,

Yazar, gördüyünü verər oğluna,Çünki varlığıyla bağlıdır ona."

Həmin sifətlərə malik, cəld, qıvraqBir qoca tapdılar soraqlaşaraq.

Yollandı dağlara qocayla cavan,Sanki balasıyla getdi bir aslan.

O günün sabahı, günorta çağıGənc igid qayıdıb gəldi aşağı.

Bükülü naməni möhkəm tutaraq,Baş əydi padşaha rəngi ağappaq.

Şah alıb oxudu, beləydi yazı:"Məni bezdirmişdi yolların tozu,

Lap cana gəlmişdim, qorxurdum yaman,Sanki cəhənnəmdi bu yolda hər yan.

Elə bil həyatın asılır tükdən,Canından əl üzər bu yolu gedən.

Bu yollar çətindir, incədir tüktək,Burdan mümkün deyil geriyə dönmək.

Sarp qaya üstünə gəlib çatarkənDarısqal yollardan təngə gəldim mən.

Baxdıqca keçdiyim qorxunc yollara,Qəlbim sıxıntıdan gəldi zinhara.

Bu tayın yolları düzdür, hamardır,Hər yana baxırsan yaşıl bağlardır,

Boldur gül-çiçəyi, suyu, meyvəsi,Gəlir hər tərəfdən quşların səsi,

Havası tərtəmiz, qəşəngdir hər yan,Belə yurd arzular allahdan insan.

Havası tərtəmiz, ətir qoxulu,Gözəl torpaqları çeşməli, sulu,

Çeşmələr, bulaqlar verib əl-ələ,Bunlardan böyük çay gəlib əmələ.

Bu yanda bəzəkli gözəl bir həyat,O yanda azğınlıq, düşgünlük, fəryad..

O tərəf - cəhənnəm, bu tərəf - gülşən,Dönməz cəhənnəmə heç kəs behiştdən.

Bir də ki, gəlmişik gör hardan-hara,Baxıram keçdiyim qorxunc yollara,

Belə gözəl yerdən kim dönər geri,Keçər o dəhşətli qorxunc yerləri?

Mən getdim, səlamət olsun görüm şah,Mən şadam, sizi də şad etsin allah!"

Şah gizli sirlərdən oldu xəbərdar,Qoşunu tez etdi o yerdən kənar.

Heç kəsə demədi oxuduğunu,Qorxdu ki, hamısı tərk edər onu.

Şah razı olmadı orda qalmağa,Əmr etdi, qoşunu çəkdilər sağa.

Durub dincəlmədən düzəldi yola,Daha düşünmürdü heç bir şey əsla!

Qum kimi sərf edib bollu xəzinə,Səhradan əzabla qayıtdı yenə.

Yol - qumluq, dərdi də - hədsizdi qumtək,Gedirdi qüssədən ahlar çəkərək.

Səf çəkib tutmuşdu düşmənlər yolu,Doluydu vəhşiylə yolun sağ-solu.

Ancaq şaha sarı onlar cumandaQaranlıq basırdı yolu bir anda.

Şah rüxsət vermədən, bir qədəm onlarÇıxa bilməzdilər zülmətdən kənar.

Birisi çıxsaydı əgər fərmandan,Olardı durduğu yer ona zindan.

Dilini bilirdi rast gəlsəydi kim,Heç lazım deyildi ona mütərcim.

Onların dilində eləyib xitab,Verirdi hərəyə layiqli cavab.

O, tozlu yollarla səfər edirdi,Zamanı arxada qoyub gedirdi.

Bu yolda heç nəyə meyl etməyərək,Qəlblərdən tozları silirdi yeltək.

Dostların könlünü o şad edirdi,Yadlara həqiqi din öyrədirdi.

Qorxunc səhralardan tufantək keçdi,Bir div ovlağına gəlib yetişdi.

Sanki od düşmüşdü bu yerdə çölə,Səhra danışırdı alov diliylə:

Bol qızıl veribdir bura yaradan,Ağacdan, otdansa yoxdu bir nişan.

Qızıl mədənini İskəndər görçək,Sevindi bir qızıl tapan uşaqtək.

Bir qədər yol gedib, atını çapdı,Cənnəttək bir gözəl düşərgə tapdı.

Ağacları qızıl bir bağdı abad,Burda taca, təxtə çatmışdı Şəddad.

Ölkələr fatehi girdi içəri,Qızıldan sapsarı gördü hər yeri.

Meyvəylə doluydu bütün ağaclar.Ləl idi, dürr idi verdikləri bar.

Alma, nar doluydu hər tərəf, hər yan,Hamısı qızıldan, parlaq yaqutdan.

Gümüşü narınclar, qızıl türünclər,Adam inanmırdı saldıqca nəzər.

Baharı cəvahir, yeri kimyatək,Zümrüddü, mərcandı hər ot, hər çiçək.

Büsat içindəydi o zinətli bağ,Burda gövhərdəndi yanan hər çıraq.

İnsan biçimində qalxıb ucalanİki heykəl vardı orda qızıldan.

Qızıl olduğunu bilməsə əgər,Onlardan qorxardı yəqin görənlər.

Orda saf büllurdan vardı bir hovuz,Xalis gümüşdəndi içindəki buz.

Orda saf əqiqdən balıqlar vardı,Seyrinə dalanlar heyran qalardı.

Uca bir saraya malikdi gülşən,Bir daşı qızıldan, biri gümüşdən.

Şah ayaq basanda həmin sarayaBir cənnət qəsdinə yetişdi guya.

Şah qəsrin içini seyr eləyərkənƏtəyi yırtıldı yağan gövhərdən.

Əqiqdən bir köşk də ziynətdi bağa,Gövhər içindəydi başdan ayağa.

Onun qızıldan bir günbəzi vardı,Günəştək bərq vurub par-par yanardı,

Üstündə müşk ilə ənbər tozundanBaşqa heç bir tozdan yox idi nişan.

Göyün günbəzinə girən mələktək,İskəndər o köşkə girdi sevincək.

Gördü əqiqdən bir parlaq məqbərəKi, kafur qoxusu saçır hər yerə.

Mina naxışlıdır orda dər-divar,Mina yazılı bir yaqut lövhə var.

Üstündə həkk olmuş: "Ey bura girənQüdrətli qəhrəman, oxu, bil ki, sən:

Şəddaddır bu qəbrin içində yatan,Bu bağı, bağçanı odur yaradan.

Həyalı, ədəbli ol burda ancaq,Fikrindən keçməsin niqabı açmaq.

Çalış, gizli qalsın bizim sirrimiz.Kimsənin sirrini açmamışıq biz.

Gəl, bizim şərəfə hörmət elə sən,Bu torpaq sənə də olacaq məskən.

Qəbrin günbəzini bu yerdə yatanHərçənd tikmişsə də sərt, qara daşdan,

Nəhayət, sürətlə dolanan fələkTozlara çevirib yelə verəcək.

Bədəni qarışqa yemi olacaq,Başı da at nalı altında torpaq.

Doğrudur, çalışıb hərə birtəhərÖz qəbri üstündə sütun tikdirər,

Ancaq belə gəlib hər şeyin sonu,Yel göyə sovurar onun tozunu.

Şəddadın cəsədi, kim bilir, haçaqHansı at nalına tapdaq olacaq?

Bu məzar içindən dağıtma tozu,Torpaqda yaxşıdır torpaq, doğrusu.

Bədəni axtarma, toz etdi ruzgar,Təkcə bu günbəzdir ondan yadigar.

Gəl, toxunma bizə, baxıb ibrət al.Bax, öz bu gününü sən də yada sal!

Özünə güvənmə ki, bəxtiyarsan,Kim olsan, düşün ki, insansan, insan!

Bu xəzinə, saray sənindir yalnız,Sənin əmrindədir başla tacımız.

Açıqdır üzünə bütün xəzinə,Bu, yetər ordunun yol zəhmətinə.

Apar, sənin olsun xəzinə, ammaBizim qəbrimizə əsla toxunma!.."

İskəndər mənalı lövhəni görcək,Heyrətdən donaraq qaldı lövhətək.

Xətləri su kimi rəvan oxudu,Ağlayıb gözündən tökdü xeyli su.

Məzarın önündə duran hökmüdarAxıtdı gözündən sel kimi yaşlar.

Dəymədi orada bircə gövhərə,Çıxıb hazırlaşdı yenə səfərə.

Getdi qılıncına baş əyən bağdan.Dərməyib bir meyvə heç bir budaqdan.

Baxdı, o, bağdakı bu cah-cəlala,Bildi ki, illəri salıbdır yola.

Xəzinə gördünsə dünyalar qədər,Nə özü götürdü, nə də bir nəfər.

Sərvətlə doluydu o keçdiyi yol,Saf qızıl-gümüşdü hər tərəf bol-bol.

Yenə də yadına düşdü öz yurdu,Yenə səfər üçün çölə üz qoydu.

Yolun yarısına çatıb İskəndər.Vəhşilər gördü ki, insana bənzər.

Bunlar çöl əhliydi, qırdan da qara.Yaşayış yerləri kaha, mağara.

Onlardan soruşdu: "Bu çöllərdən sizSərgüzəşt, əfsanə nə bilirsiniz?

Deyin, sizdən başqa varmı yaşayanBu çöldə ya əhli, ya vəhşi heyvan?"

Onların cavabı şaha bu oldu:"Az olur bu çölün suyu, buludu;

Bu susuz səhrada yaşayırıq biz.Səhranın ovudur yediklərimiz.

Yalnız ovçuluğu etmişik peşə,Ömrümüz heyvantək keçir həmişə.

Yeyərik nə etsək bu çöldə şikar,Tüklərdən, dəridən geyərik paltar.

Burada nə atəş, nə də ki, su var,Odu günəş verir, suyu buludlar.

İşıqlı gündüzlər göyün günəşiBizə əvəz edər odu, atəşi.

Şeh düşüb havanı nəm edən zamanNəfəslə alırıq suyu havadan.

Bu çöldə belədir məişətimiz,Belədir işimiz, vəziyyətimiz.

Bir də soruşdunuz, deyək bir qədərBu çöldə kimlər var, necə ömr edər?

Bu odlu səhralar dəhşətdir, dəhşət,Bir quş da uçmağa etməz cəsarət.

Dəstə dəstə vəhşi adamlar yaşar,Heç kəslə ünsiyyət bağlamaz onlar.

Bir gündə onların getdiyi qədərBiz getsək, inan ki, iki ay çəkər.

Onlardan birisi düşmüşdü ələ,Soruşub birtəhər gətirdik dilə:

"Necə edirsiniz susuzluğa tab?"O bizə nifrətlə vermişdi cavab:

"Su bizə zəhərdir, su içməz heç kəs,Bizə suyu hava eləyər əvəz.

İlantək heç kəsə yovuşmarıq biz,Kərtənkələlərdir yediklərimiz.

Sizdən ki, bir fayda yoxdur bizlərə,Neçin boyun əyək sizə boş yerə?"

Yemək, yatmaq vaxtı yenə birtəhərOnlardan gizlincə almışdıq xəbər:

"Bu sonsuz səhranı, susuz çölləriGəzib görübsünüz siz çoxdan bəri;

Söyləyin, kim görüb başqa zihəyat?Varmı bu çöllərdə başqa məxluqat?"

Onlar cavab verib: "Bu çölü, dağıAxtarıb gəzmişik yaxın-uzağı.

Ahutək biz qaçdıq illər uzunu,Tapmadıq səhranın ancaq sonunu.

Bizə rast gəlmişdir başqa çöllülər,Onlardan soruşub tutmuşuq xəbər:

"Görəsən bizlərdən başqa, yaradanBurda yaratmışmı başqa bir insan?"

Onlar deyiblər ki: "Çox uzaqlarda,Günəş ziyasına həsrət diyarda

Müşk meşəsi kimi bircə şəhər var,Orda ağ bədənli insanlar yaşar.

Gözəl, xoşxasiyyət, üzləri gülər,Onlar beş yüz ildən artıq ömr edər.

Beş yüz yox, lap min il yaşasalar da,Qocalıq əsəri olmaz onlarda.

O diyar haqqında bunlardan qeyriHeç kəsin heç şeydən yoxdur xəbəri.

Bizim bu torpaqda hələ də çox varHeç ayaq dəyməmiş səhralar, dağlar.

Orda göyərtidən, sudan əsər yox,İsti bərk istidir, soyuq bərk soyuq.

Bir yerdə göyərti bitməsə əgər,Orda canlı məxluq necə ömr edər?"

Bunlardır eşidib bildiklərimiz,Yoxdur başqa daha bir xəbərimiz."

Onların halına yanıb İskəndər,Cürbəcür nemətdən verdi bir qədər.

Qayda-qanun qoydu, ayin öyrətdi,Onları haqq dinə hidayət etdi.

Düzgün nişanlarla bilməkçin yəqinYolunu soruşdu məchul yerlərin

Gördülər İskəndər çox şəfqətlidir,İnsaflı, qayğıkeş, mərhəmətlidir,

Eyləyir onlara ürəkdən kömək.Dedilər: biz də bir xidmət göstərək.

Torpağı od, atəş, küləyi zəhərSəhradan çıxmağa yol göstərdilər.

İskəndər vaxt-bivaxt, baxmadan yola,Oradan atını çapdı dördnala.

Qurtardı axır ki, çöllər, səhralar,Dübarə sahilə çatdı hökmdar.

Dərya kənarında bulaqlar vardı,Büllurtək suları şırşır axardı,

Bulaqlar başında bir aya qədərƏzabı dincliklə əvəz etdilər.

Yenidən gəmilər qayırdı onlar,Mindi gəmilərə bütün qoşunlar.

Bir ayda yol gedib onlar dənizlə,Gəlib yetişdilər axır mənzilə.

Ulduzlu gecənin od tutub canı,Sanki əqrəb çalıb xallı ilanı.

Cənubdan bir nəsim əsdi bu yerə,Şadlıq, fərəh verdi yol gedənlərə.

Çeşməli, kölgəli bir yer gördülər,Bir həftə qalmağa qərar verdilər.

Yolun əzabına tapdılar dərman,Çıxdı yavaş-yavaş ağrılar candan.

Клавиши ← → для перехода, R — случайное стихотворение

Случайное стихотворение

Другие произведения автора

Стихи других поэтов