نتیجهٔ سیاحت من این است که در تمام آن مملکت‌ها که از ایران دیدم در هیچ بلادی آثار ترقیات و تمایل به تمدن به نظرم نیامد که بدان خوش‌وقت شوم. در زراعت و تجارت بدان‌چه از نیاکان خودشان دیده‌اند قناعت دارند و جای بسی تعجب است که بدان یکی نیز مفتخرند که شیوهٔ اسلاف هنوز تماماً در میان ما مرعی است. اما از این طرف در تجملات بیهوده و فراهم آوردن اسباب تزیینات خانگی به درجه‌ای پیش افتاده‌اند که ابداً اجدادشان آن وضع را در خواب خودشان هم ندیده بودند. به جای ظروف مسین که از معمولات و مصنوعات وطن عزیز بود و یک‌صد سال به رفع احتیاج یک خانوادهٔ بزرگی به قدر دویست تومان از آن کفایت می‌نمود و در آخر هم از قیمت آن چیزی نمی‌کاست، امروز به دویست تومان یکپارچه چلچراغ خریده از سقف اتاق‌های خودشان می‌آویزند که به یک افتادن به جز از یک کلمهٔ «واه!» صاحبش را چیزی از آن باقی نمی‌ماند. واضح است که از تصور نیاکانشان امثال این چیزها هیچ وقتی نگذشته بود.

یکی از این انبوه مردم، که علی‌الاکثر صاحبان املاک هم هستند، هیچ گاهی بدین خیال نیفتاده‌اند که از مملکت همسایه یک ماشین خرمن‌کوبی یا یک داس ماشین‌دار برای درودن غله یا این‌که یک ماشین گندم پاک‌کن برای نمونه خریده بیاورند در مزارع و دهات خودشان به‌کار وادارند تا محسنات آن‌ها را به رأی‌العین ملاحظه کنند. در تمامی این مملکت از شهرهای بزرگ گرفته تا قصبات و قریه‌ها دودکش یک ماشین و فابریکی دیده نمی‌شود که دودی از آن متصاعد گردد. و از هیچ طرف بانگ سوت و صفیر حرکت و ورود راه‌آهنی شنیده نمی‌شود. در هیچ شهری به نام دوایر دولتی عمارت بلند و باشکوهی نیست؛ از مکاتب دولتی و بیمارخانه در هیچ‌جا نشانی نمی‌توان یافت؛ در هیچ نقطه کومپانی و بانک که نمونهٔ ترقی و تمدن است مشهود نیست. کسی را پروای وضع مساجد نیست. مقابر بزرگان پیشین مانند سلاطین صفویه و غیره همه خراب؛ از زحمات نایب‌السلطنه عباس‌میرزای مرحوم و خدمات امیرکبیر میرزاتقی‌خان مغفور، که در راه ملک و ملت کرده و کشیدند، سخنی که دلیل قدردانی اخلاف باشد در میان نیست. نه نیکان را به رحمت یاد می‌کنند، نه بدان را به بدی نام می‌برند. ترک حقوق و قطع صلهٔ رحم و بی‌مروتی و عدم انصاف و بدخواهی همدیگر شغلشان است. ولی با این وضع چون پنج‌نفری یک‌جا گرد آمدند می‌گویند «ای بابا! دنیا پنج روز است باید فکر آخرت نمود.» اما همه دروغ به زبان می‌گویند و فعلاً منکرند. آن‌چه از خیالشان نمی‌گذرد همان پرسش روز حساب است. خیرات می‌دهند اما اطعام اغنیا می‌کنند نه فقرا. اعمالشان همه از روی ریاست. بی‌طمع و ترنع به احدی سلام نمی‌دهند. نماز جماعتی را که می‌کنند از پیش‌نماز توقعی دارند. اخلاق مردم چندان فاسد گشته که اصلاح آن مشکل می‌نماید مگر این‌که محض تسلی خودمان بگوییم «چنان نماند، چنین نیز هم نخواهند ماند.»

در عرض راه، از هر جا که می‌گذری، همه‌جا زمین قابل هر گونه زراعت و حراثت است ولی چه سود که غالباً بایر و لم‌یزرع افتاده است. همچنان بعضی از شهرهای بزرگ و کوچک از قلت سکنه گویی وادی خاموشان است. بس که اهالی ناچار از مهاجرت به ممالک خارجه شده‌اند، شهرها خالی از مخلوق به نظر می‌آید. بدبخت‌ترین سکنهٔ این ملک گروه مزدوران و فعله و حمالان‌اند. بیچارگان باید یک روز کار کرده، یک روز نیز پی تحصیل نان دکان بگردند تا شام بلکه بتوانند نیم من نان با پول خودشان به چنگ آورده نفقهٔ عیال کنند. در کمال فراخ‌سالی و برکت آذوقه، سال‌هاست که این قحطی نان بر دوام و برقرار است. یک سال و دو سال نیست. بسیاری از اصحاب املاک -که در خونخوارگی چالاک‌تر از تابعان چنگیزند- گندم را در هر جا انبار کرده می‌پوسانند و بر حال هموطنان افتاده رحمی نمی‌کنند. خدای خود داد فقیران را از آن ظالمان ستم‌پیشهٔ حریص بستاند!

امروز، در تمام روی زمین، بدبخت‌تر از ایرانی ملتی نمانده. در میان زنگیان سودان و حبش نیز حسابی هست. تا یک‌درجه دارای حقوقی بشریه‌اند، و روزبه‌روز میلشان به سوی ترقی است ولی ایرانیان تیره‌روزگار را هر روز سخت‌تر از روز اول پیش می‌آید. هر گاه بگوییم خواست خداوندی بر این است، خطا بلکه کفر گفته‌ایم. خداوند عالم عادل و مهربان است. چرا مشتی ایرانیان را خوار و زبون می‌خواهد؟ اگر بگوییم گرفتار نیرنگ جادو و طلسم شده‌ایم، این هم اعتقادی است باطل. پس باید بگوییم که سبب این‌همه خواری و پریشان‌روزگاری احیاناً همانا کیفر کردارهای ناشایست خودمان و نتایج مشئومهٔ تنبلی و غفلت و بی‌اطلاعی و جهالت است. هر گاه به دیدهٔ علم و انصاف بنگریم، خواهیم دید که تمامی اسباب افتخار و سربلندی را که امروز سکنهٔ مغرب‌زمین دارند از ما بوده؛ ما دانسته و فهمیده پشت پای بدان وسایل آسودگی و مباهات زده از خود رانده‌ایم. ولی مغربیان آن‌ها را دودستی گرفته در کارهای معیشت و تمدن سرمشق خودشان قرار داده‌اند و آن اسباب همانا قوانین و احکام شریعت پاک اسلام است. عدالت، مساوات، حب وطن، اتفاق، وجوب طاعت پادشاه، اخوت ملت، انصاف، مروت، دستگیری از افتادگان، تماماً از احکام مقدسهٔ فرقان مبین و احادیث شریفهٔ خاتم‌الانبیا و المرسلین و فرمایشات سایر بزرگان دین است -که ما قولاً این‌ها را تصدیق می‌کنیم اما ایشان فعلاً. همهٔ عقلای مسلمین می‌دانند آنچه از قوانین فرنگستان دارای محسنات است تماماً از احکام شریعت غرّای اسلام مأخوذ است که از غفلت ما فرصت‌یافته به غارت برده‌اند. آوخ که اکنون ما آن‌ها را در دست بیگانگان دیده، به نظر بیگانگی در آن‌ها نگریسته بر آنان رشک می‌بریم و نمی‌دانیم که این اسباب نیکبختی از خودمان بوده که از غفلت ما به دست غیر افتاده رنگش را تغییر داده‌اند ما نیز چون بیگانگان از دور به حسرت بدان نگرانیم.

«آن‌چه خود داشت ز بیگانه تمنا می‌کرد»

این همان ایران است که سلطنت و عدالت از آن خاک پاک به سایر بلاد منتشر شده؛ از «کیومرث» که نخستین بادشاه از طبقهٔ پیشدادیان است گرفته تا اواخر «ساسانیان» این مملکت آباد منبع عدل و داد بوده. روشنیِ مدنیت آن‌جا دیدگان سکنهٔ سایر بلاد را خیره می‌ساخت. امروزه نیز ممالک ایران از حیث آب و هوا و برکت خاک، یکی از بهترین اقالیم روی زمین است و شکر این نعمت بر ما واجب. ولی چه سود با این‌که خاک و قلمرو حالیهٔ ایران باز دو برابر وسعت خاک فرانسه است به قدر ربع خاک فرانسه جمعیت ندارد. از قراری که معلوم است جمعیت فرانسه امروز به موجب سرشماری‌های موثوق هشتاد و پنج کرور است ولی جمعیت ایران را، چون پای حسابی در میان نیست، بعضی از جغرافی‌نگاران فرنگ پانزده کرور و برخی تا بیست کرور می‌نویسند. هرگاه به جهت تسلیت خاطر خودمان شق ثانی را قبول کنیم، باز خواهیم دید که به قدر ربع خاک فرانسه جمعیت نداریم. هرگاه بپرسید که جمعیت این مملکت وسیع را پس چه روی داده که تا این پایه کاسته است؟ جواب همان است که در مواقعی چند ذکر شد. بس که مردم از تعدی حکام به ممالک خارجه هجرت نموده ناگزیر از جلای وطن شدند، نسل‌ها انقراض یافت. تناسل و تناکح انقطاع پذیرفت. پس، بدین حال خون باید گریست. به قول بعضی از جغرافیون، در اواخر عهد دولت نادری با آن‌همه صدمات متوالیهٔ جنگ و جدال و زمان فترت، باز جمعیت ایران را از چهل تا شصت کرور ثبت کرده‌اند. حالا از یکصد و پنجاه سال به این طرف بیست کرور از جمعیت مملکت را به بیگانگان باخته و بیست کرور دیگر را نیز این حکام ظالم خود باخته، مهجور دار و دیار ساخته‌اند.

جای تأسف بیشتر از همه این است که کسی در صدد جست‌وجوی اسباب این پریشانی نیست. وقتی که در ایران علم و هنر و مدنیت بود، اهالی مغرب‌زمین بهره‌ای از تمدن و انسانیت نداشتند. پس حالا چه روی داده که عکس آن حال به وقوع رسیده و این خاک بدبختی از کجا به فرق این ملت قدیم و نجیب بیخته شد که در همه‌چیز محتاج خارجه و هدف لطمات تحکم بیگانگان گردیدند؟ باید از کفش گرفته تا کلاه محتاج فرنگان باشند. روزی که ما با فرنگان مراودهٔ تجارتی نداشتیم چه می‌کردیم؟ آیا کار ما از پیش نمی‌رفت؟ چرا در آن مراوده ایشان بر ما غلبه کردند و ما را محتاج به خودشان نمودند؟ معلوم است که سبب جهالت ماست که از کوتاهی نظر، بدان‌چه خود داشتیم قناعت نکردیم و به نقش [و] نگار دروغین و ناپایدار امتعهٔ خارجه فریفته شده به اصلاح امتعهٔ وطن نپرداختیم. و در ازای این غفلت به درد احتیاج امروزه گرفتار شدیم. هر گاه آن روز به قول گذشتگان که گفته‌اند: «کهن خرقهٔ خویش پیراستن / به از جامهٔ عاریت خواستن» کار می‌بستیم امروز از قید احتیاج به اجانب وارسته بودیم و ثروت و سامان مملکت همه‌ساله برای تدارک این حوایج به کیسهٔ بیگانگان پر نمی‌شد.

باری، حکایتی به خاطرم آمد. چون از مرد موثوق و راستگویی شنیده بودم در این‌جا ذکر و نقل آن را محض انتباه بزرگان مملکت خالی از مناسبت ندیدم. گوینده‌ای معتبر نقل می‌نمود که روزی یکی از ایمپراتوران روس به‌طور ناشناسایی در بازار مسکو گردش می‌کرد. در یکی از مکازه [مغازه]های آن شهر قدری ماهوت دید که در هم پیچیده به گوشه‌ای گذاشته بوده‌اند. از عدم سلیقهٔ صاحب مکازه، ایمپراتور تعجب کرده داخل مکازه می‌شود. از صاحب آن به‌طور مؤاخذه می‌پرسد که: «این متاع نیکو را چرا این‌گونه خوار و بی‌مقدار میان گرد و غبار انداخته‌ای؟ این یکی دلیل عدم سلیقهٔ تو در امر تجارت است.»

صاحب مکازه می‌گوید: «مسیو! درد دیرین مرا تازه نکن و به زخم کهنهٔ دلم نمک مپاش! مرا به حال خود گذار! درد من درمان‌پذیر نیست.»

ایمپراتور اصرار می‌کند که: «در اظهار آن ضرری به حال تو مترتب نمی‌شود. بگو ببینم چه درد داری!»

صاحب مکازه می‌گوید: «این متاع که در نظر شما نیکو می‌نماید سبب خانه‌خرابی من شد. من سرمایهٔ معقولی داشتم، به عزم تجارت به لندن رفتم. دستگاه‌های ماهوت‌بافی آن‌جا را دیده به خیال افتادم که در وطن خود همچنان دستگاهی راه انداخته تا یک درجه وطن را از آن احتیاج رهایی دهم. مدتی اوقات خود را بدان صرف کرده مبالغی هم مصرف نمودم تا دستگاه این متاع را در مملکت خود درست کردم. حالا هر کس آمده از عدم انصاف عیبی بدان ثابت کرده نمی‌گیرند. تمام ثروت و نیمهٔ حیات خود را در این راه تلف کرده، اکنون خود را باخته‌ام، نمی‌دانم چه باید کرد.»

ایمپراتور می‌گوید: «واقعاً حق دارید اما ناامید مباش. خدای به اصلاح این حال قادر است. عجالتاً بیست ذرع به من بده!»

صاحب مکازه داده پولش را می‌گیرد. ایمپراتور نیز فردای آن در روزنامه‌ها به امضای خود اعلانی انتشار می‌دهد که در فلان مکازه ماهوت بسیار خوب بومی هست. من خود گرفته یک دست لباس درست کرده پوشیده، خیلی پاکیزه و نیکوست، سایرین مختارند.

ولی بعد از این اعلان باید دید که کدامین‌یک از وزرا و امرا و بزرگان مملکت جسارت آن را دارند که از ماهوت خارجه لباس بپوشند. لهذا از شش جهت و چهار جانب مردم بدان‌جا مکازه ریخته در ظرف اندک‌زمانی هر چه موجود بود به فروش رفت و بعد از آن هم چندان رواج گرفت که کارخانه‌های متعدد ساخت و تا امروز از میامن همان یک اعلان چهل و پنج کارخانهٔ ماهوت‌بافی در آن سرزمین ساخته شد که همه کار می‌کنند و منفعت می‌برند. این تفاوت لاله‌مردنگی شاهنشان و سایر اسباب بلورین شما!

Səyahətimin nəticəsi bundan ibarətdir ki, gəzdiyim İran ölkəsinin heç bir şəhərində məni sevindirə biləcək tərəqqi əsəri və ya mədəniyyətə təşəbbüs görmədim. Ticarətdə, kənd təsərrüfatında babalarından nə qalıbsa, onunla kifayətlənirlər. Təəccüblü burasıdır ki, ata- babalarının məişət tərzini olduğu kimi qoruyub saxladıqlarına fəxr edirlər. Ancaq məsrəfsiz bəzək-düzəyi evlərində artırmaq sahəsində o dərəcədə irəliləyiblər ki, ata-babaları bu vəziyyəti heç yuxuda da görməmişdilər. Bunların ata-babaları əziz vətənin istehsal etdiyi iki yüz tümənlik mis qabla böyük bir ailənin yüz illik ehtiyacını ödəyir, axırda da bu qabların qiymətindən heç bir şey azalmırdı. İndi isə bunlar iki yüz tümənə bir çilçıraq alıb, otaqlarının tavanından asıblar. O da qırılıb bircə dəfə yerə düşməklə sahibinin qışqırıb "vay" deməsindən başqa bir əsər qalmır. Aydındır ki, bu kimi şeylər onların babalarının heç xəyalından belə keçməmişdir.

Əksəriyyəti mülkədar olan bu camaatdan bircə nəfəri də belə bir xəyala düşməmişdir ki, qonşu ölkədən nümunə üçün bir xırmandöyən maşını və ya biçin maşını, ya da buğdatəmizləyən maşını alıb öz kəndlərində, tarlalarında işə salsın, beləliklə də onun məziyyətlərini öz gözləri ilə görsün. Bu ölkədə başdan-başa bütün böyük şəhərlərindən tutmuş qəsəbə və kəndlərinədək bircə dənə ağzından tüstü çıxan maşın və ya fabrik kürəsi görünmür. Heç yandan dəmiryol qatarının gəlməsi və ya çıxmasını xəbər verən fit səsi eşidilmir. Heç bir şəhərdə dövlət idarəsi naminə əzəmətli, uca imarət görmək mümkün deyil. Dövlət xəstəxanasından, məktəbindən heç bir yerdə əlamət yoxdur. Heç bir şəhərində tərəqqi və mədəniyyət nişanından olan kompani bank görünmür. Heç kəs məscidlərin vəziyyəti haqqında düşünmür. Səfəvi şahları və keçmiş dövrlərin başqa məşhur adamlarının qəbirləri bütünlüklə xarab olub dağılmışdır. Məmləkətin və millətin tərəqqisi uğrunda böyük zəhmətləri və xidmətləri olan mərhum naibüssəltənə Abbas Mirzə və mərhum Mirzə Təqixan əmir kəbir haqqında xələflərin qədir bilməsini andıran bir söz belə dillərimə gətirmirlər. Nə yaxşıları rəhmətlə yad edir, nə də pisləri lənətlə xatırlayırlar.

İşləri, peşələri bir-birinin hüququnu tapdalamaq, rəhmsizlik, mürüvvətsizlik, insafsızlıq və bədxahlıqdır. Bununla belə, beş nəfəri bir yerə yığılan kimi deyir: "Ay baba, dünya beş günlükdür, axirət fikrində olmaq lazımdır". Ancaq hamısı yalan danışır, dildə bir cür, əməldə başqa cürdürlər. Xəyallarından keçməyən bircə şey varsa, o da qiyamət gününün sorğu-sualıdır. Xeyrat verməyinə verirlər, ancaq varlıların qarnını doyururlar, yoxsulların halına qalan yoxdur.

Bütün işləri riya üzündəndir. Tamahsız, təvəqqesiz bir adama salam da verməzlər. Camaat namazına gəlirlərsə, deməli, pişnamazdan bir təvəqqeləri var. Xalqın əxlaqı elə pozulubdur ki, onu islah etmək nəzərə çox çətin gəlir. Demirəm, özümüzə təsəlli vermək üçün deyək ki: "Elə qalmadı, belə də qalmaz".

Keçdiyin hər bir yerin torpağının münbit, əkinə yararlı olduğunu görürsən. Ancaq faydası nədir? Göz işlədikcə hər yer bəyazdır. Eləcə də bir sıra kiçik və böyük şəhərlərdə əhali o qədər azdır ki, elə bil dilsizlər səhrasıdır. Camaat xarici ölkələrə o dərəcədə mühacirət etməyə məcbur olmuşdur ki, şəhərlər boşalmışdır. Bu ölkənin əhalisinin ən bədbəxt zümrəsi muzdurlar, fəhlələr və hamballardır. Bu yazıqlar gərək bir gün işləsinlər, bir gün də çörək dalınca bütün şəhəri dükan- dükan gəzsinlər, bəlkə öz pulları ilə bir batman çörək alıb uşaqlarını doyursunlar. Neçə ildir ki, məhsulun bol və bərəkətli olmasına baxmayaraq çörək qıtlığı davam etməkdədir. Bu, bir il, iki il deyil, çoxdanın haqq-hesabıdır. Qan içməkdə Çingizin atlılarından çevik olan mülkədarların çoxu öz həmvətənlərinə rəhm eləməyib, buğdanı anbarlarda çürüdürlər. Qoy allah özü bu yoxsulların dadını o tamahkar zalimlərdən alsın.

Hal-hazırda bütün yer üzündə iranlıdan bədbəxt bir millət yoxdur. Sudan və Həbəş zənciləri arasında da bir haqq-hesab var. Onlar da müəyyən dərəcəyədək bəşəri hüquqlara malikdirlər, gündən-günə tərəqqiyə doğru meyl edirlər. Lakin qaragünlü iranlıların vəziyyəti gündən-günə ağırlaşır. Əgər deyək ki, allahın istəyi belədir, onda xəta edərik, bəlkə küfr demiş olarıq. Dünyanı yaradan allah alim, adil və mehribandır. Nə üçün gərək bir ovuc iranlının xar və zəlil olmasını istəsin. Desəm ki, bizi cadulayıb tilsimə salmışlar, bu da batil bir əqidə olar. Bəs onda deməliyəm ki, bütün bu gerilik və zillətin səbəbi öz yaramaz işlərimizin cəzası, tənbəllik, qəflət və cəhalətimizin nəticələridir.

Elm və insaf gözü ilə baxsaq görərik ki, bu gün Qərb ölkələri xalqlarının fəxrinə və başıucalığına səbəb olan hər bir vəsilə bizdə olmuşdur. Biz bilə-bilə o asudəlik və başıucalıq vasitələrini rədd eləyib özümüzdən uzaqlaşdırdıq. Amma Qərb ölkələri xalqları onları ikiəlli tutub öz məişət və mədəniyyətlərini həmin vəsaitin üzərində qurdular. Təəssüflər olsun ki, indi əcnəbilərin əlində gördüyumüz bütün bunlara özgə malı kimi həsrətlə baxır, daha bilmirik ki, bütün xoşbəxtlik vasitələrini özgələri bizim qəflətimiz nəticəsində ələ keçirmiş, yalnız onların rəngini dəyişmişlər. İndi biz onlara özgə malı kimi uzaqdan həsrətlə baxırıq. Bəli, "öz malını özgədən diləmək" buna deyərlər.

Bu, haman İrandır ki, "şahlıq" və "ədalət" sözləri başqa ölkələrə onun müqəddəs torpağından yayılmışdır. Pişdadi sülaləsinin ilk padşahı olan Kəyumərsdən tutmuş Sasani sülaləsinin sonlarınadək bu abad ölkə ədalətin mənbəyi olmuş, onun saçdığı mədəniyyət işıqları başqa ölkə xalqlarının gözünü qamaşdırmışdır. İndi də İran məmləkəti öz gözəl iqlimi, bərəkətli torpağı ilə yer üzünün ən yaxşı ölkələrindən hesab olunur və bu nemətin şükrü bizə vacibdir. Ancaq nə faydası İranın indiki ərazisinin Fransa torpağından iki dəfə artıq olmasına baxmayaraq, Fransanın dörddə biri qədər əhalisi yoxdur. Məlum olduğu kimi, əhalinin dəqiq şəkildə siyahıya alınmasının verdiyi nəticələrə görə Fransanın qırx iki milyon yarım əhalisi vardır. Lakin İran əhalisi haqqında heç bir hesab-kitab olmadığına görə müxtəlif məlumatlar verilir. Bəziləri onu yeddi milyon yarım, bir çoxu da onu on milyon nəfərədək yazıblar. Özümüzü bir qədər sakitləşdirmək üçün ikinci rəqəmi götürsək, yenə də İranda Fransanın dörddə biri qədər əhali olmadığı aşkara çıxar. Bu geniş ölkənin əhalisinin bu dərəcədə azalmasının səbəbini soruşsanız, bir neçə yerdə qeyd etdiyimiz cavabı eşidəcəksiniz. Xalq hakimlərin təcavüzü və özbaşınalığı üzündən xarici ölkələrə cəlayi-vətən etməyə məcbur olduğuna görə nəsillər qırılıb aradan getdi. Evlənmə və nəslin artması bir növ dayanmış oldu. Bu təəssüflü vəziyyətə qan ağlamaq lazımdır. İğtişaşlara, arasıkəsilməz dava-qırğınlara və durğunluq dövrünə baxmayaraq, coğrafiyaşünasların bəzisi Nadir şah dövrünün sonlarında İran əhalisini iyirmi milyondan otuz milyona kimi qeyd etmişlər. İndi bu son yüz əlli il ərzində ölkə əhalisinin on milyon nəfəri əcnəbilərə uduzulmuş, başqa on milyon nəfəri isə zalım hakimlərin əlindən başını götürüb ana yurdunu, ailəsini tərk etməyə məcbur olmuşdur.

Bundan daha artıq təəssüflü cəhət odur ki, bu pərişanlığın səbəblərini heç kəs axtarıb tapmaq fikrində deyil. Nə olmuşdur ki, indi İran hər bir şey üçün xarici ölkələrə möhtacdır və yadların təcavüzünə, sədəməsinə məruz qalmışdır? Gərək indi ayaqqabıdan tutmuş papağa qədər firəngilərdən alsın. Avropalılarla ticarət əlaqələrimiz olmayan vaxt bəs nə edirdik? O vaxt bizim əməlimiz aşmırdımı?! Nə üçün bu əlaqələrdə onlar bizə üstün gəlib, bizi özlərinə möhtac elədilər? Aydındır ki, bunun səbəbi bizim cəhalətimiz oldu. Sadəlövhlük üzündən əlimizdə olana qənaət eləmədik. Xarici əmtəənin yalançı, davamsız naxış-bəzəyinə uyduq, vətən mallarının keyfiyyətini yaxşılaşdırmağa fikir vermədik. Bu qəflətin nəticəsində bugünkü dərdə düçar olduq. Ata-babalarımız yaxşı demişlər:

Yamağı yamağın üstünə bəndlə, Birovuz paltarın minnətin çəkmə.

Biz onların bu sözünə qulaq assaydıq indi canımızı əcnəbilərə möhtac olmaqdan qurtarmışdıq. Belə olsaydı öz ehtiyaclarımızı ödəmək üçün ölkəmizin var-dövlətini əcnəbilərin kisəsinə doldurmazdıq.

Burada bir əhvalat yadıma düşdü. Mötəbər, doğru danışan bir kişidən eşitdiyimə görə, ölkə başçılarının ibrət alması üçün burada onu nəql etməyi münasib hesab edirəm. O mötəbər şəxs deyirdi ki, günlərin bir günündə rus imperatorlarından biri tanınmayan bir halda Moskva bazarında gəzirmiş, mağazaların birində görür ki, bir qədər mahud parçanı büküb bir bucağa qoymuşlar. İmperator mağaza sahibinin səliqəsizliyinə təəccüb edib içəri girir, onun sahibindən soruşur: "Bu gözəl əmtəəni nə üçün belə gözdən salıb toz-torpaq içinə atmısan? Bu sənin ticarət işində səliqəsizliyini göstərir". Mağaza sahibi deyir: "Müsyö, mənimki mənə bəsdir, köhnə dərdlərimi təzələmə, yaralarıma duz səpmə, mənim dərdimin dərmanı yoxdur". İmperator deyir: "Dərdini söyləməkdən ki, sənə bir zərər toxunmaz. De görüm dərdin nədir?" Mağaza sahibi deyir: "Sizin nəzərinizdə gözəl görünən bu mətah mənim evimi yıxıbdır. Mənim əməlli-başlı sərmayəm var idi. Ticarət üçün Londona getdim. Orada mahud toxuyan dəzgahları görüb, vətənimi mahud ehtiyacından qurtarmaq üçün o maşınlardan vətənimdə düzəldib işə salmaq fikrinə düşdüm. Bir müddət bu iş üçün vaxt itirdim. Çoxlu pul xərclədim. Nəhayət, bu mətahı öz vətənimdə istehsal etməyə başladım. İndi hər bir kəs insafsızlıqla ona bir eyb qondarıb almır. Bütün sərvətimi, həyatımın yarısını bu yolda tələf eləmişəm. İndi özümü tamamilə itirmişəm.

Heç bilmirəm nə edim". İmperator deyir: "Doğrudan da haqqınız var, amma naümid olmayın, allah bu işi yoluna salmağa qadirdir. Hələlik ondan iyirmi arşın mənə verin". Mağaza sahibi mahudu verib pulunu alır. Onun sabahısı gün imperator öz imzası ilə qəzetlərdə bir elan dərc etdirir. Orada yazır ki, filan mağazada çox əla vətən mahudu var. Mən özüm də ondan bir dəst paltar tikdirib geymişəm. Çox gözəldir, başqaları da ixtiyar sahibidirlər.

İndi belə bir elandan sonra hansı vəzir, vəkil, hakimin cəsarəti var ki, xarici mahuddan paltar geysin? Buna görə də hər tərəfdən camaat o mağazaya axışıb mahud alır. Qısa bir müddət ərzində mahud tamamilə satılıb qurtarır. Ondan sonra da vətən mahudu o qədər rəvac tapır ki, çoxlu karxanalar təsis olunur. Həmin bircə elanın bərəkətindən bugünədək Rusiyada qırx beş mahud karxanası açılmış, hamısı da işləyib mənfəət verir. Görün bu işlə sizin şahnişan lalə çıraqların, büllur əsbabların nə qədər təfavütü var!

Клавиши ← → для перехода, R — случайное стихотворение

Случайное стихотворение

Другие произведения автора

Стихи других поэтов