علی‌الصباح برخاسته دوگانهٔ معبود یگانه را به جای می‌آوردم که ناگاه شنیدم در اتاق را طراق طراق می‌زنند، بعد از اتمام نماز گفتم: «کیست؟»

محبوبه گفت: «منم یوسف عمو!»

مرا از شنیدن آواز محبوبه وحشت عظیم حاصل شده خیال کردم که ابراهیم‌بیگ را حال دگرگون شده. به استعجال پرسیدم: «خیر باشد! چه خبر است؟»

گفت: «ان‌شاءالله خیر است؛ مژده آورده‌ام. الحمدلله خود به خود آقا نیم‌خیز شده با دست اشاره به یخدان کرد. دانستم آب می‌خواهد. دادم خورد. چهره‌اش خیلی بشاش و روشن است. شما را مژده آورده‌ام که بیایید و ببینید، نیم‌خیز شده، به متکا تکیه کرده است.»

پرسیدم: «حاجیه خانم کجاست؟»

گفت: «نزد بیگ خوابیده.»

جواب دادم که «حاجیه خانم خوابیده است تا برخیزد نمی‌توانم بیایم. مژدگانی شما به چشم! بروید بعد می‌آیم، ان‌شاءالله تعالی کم‌کم برمی‌خیزد و صحبت هم می‌کند.»

محبوبه خانم چنان دلشاد و خوشحال بود که گویا دنیا را مالک شده. بعد از ساعتی رفته دیدم واقعاً رنگ و رویش نسبت به دیروز فرق کرده، علامت بهبودی از ناصیه‌اش هویدا است.

محبوبه گفت: «چایی دم کرده‌ام.»

گفتم: «بیار!» همین که آورد پیاله را دست گرفته گفتم: «این چایی است که از ایران آورده، بخورید!»

فوراً «یا حق یا مدد!» گفت و چایی را خورد. لکن در هنگام خوردن آب از گوشهٔ چشمانش جاری بود. نزدیک او نشسته پاهایش را مالش داده گفتم: «باز قاتلیت درست کنند؟»

وقت عصر در باغچه بودم، دیدم بچه سیاه عربی آمده؛ مکتوبی به حاجی مسعود داد و رفت. حاجی مسعود را صدا کردم آمد.

پرسیدم: «مکتوب مال کیست و از کجاست؟»

گفت: «دختر همسایه به خانم کوچک نوشته.»

گفتم: «اگرچه درست نیست [مکتوب دیگران را خواندن]، بنا به رعایت قول صالح افندی شاید وعدهٔ دعانویس با رمال باشد. تغافل نتوان کرد.»

ترجمهٔ فارسی عنوان مکتوب از این قرار است:

مکتوب را گرفته گشودم...

«از جانب محبهٔ صادقه - به طرف محبهٔ صادقهٔ خود محبوبه خانم

عزیزهٔ من، محبوبهٔ محترمهٔ من محبوبه خانم! سه روز است من هم مثل شما پریشان و خسته‌خاطرم ولی فرق میان ما و شما همان است که پریشان‌حالی و تکدر شما از هجوم لشکر عشق حاصل گشته و غصه و کدورت محبهٔ‌ات از دست‌درازی خشم، غیرت و عصبیت. زیرا حوادثی که گمان نمی‌کردم در خواب دیده باشم در بیداری دیده و مشاهده کردم. با وجودی که دوازده سال است با همدیگر انیس و جلیس بوده؛ در عالم صدق و صفا و رابطهٔ مهر و وفا در آشکار و خفا؛ خواهرانه انس گرفته و محبت ورزیده بودیم؛ بدون این‌که از جانب محبهٔ صادقهٔ ذلیله تقصیر یا ترک اولایی واقع شود خائب و خاسر از دولت‌خانه خود راندی و از خدمت مهجور داشتی و حال آن‌که «نبرده جز وفاداری گناهم.»

از آن ساعت به تب و لرز گرفتار گشته و تا به حال هم به حال نیامده‌ام. «مفارقة الاحباب بالله اصعب»

نمی‌دانم تقصیر و گناهم چیست به جز این‌که به طریق مهر و وفا و صدق و صفا و خلوص ارادت، از راه نیک‌خواهی نصیحت کردم و صلاح دنیا و آخرتت را گفتم؟ افسوس! که سخنان مرا - معاذالله - سوءظن پنداشتی؛ چنان پندارم که نصایح مشفقانهٔ مرا حمل به غرض نفسانی نموده‌ای و حال آن‌که ابراهیم‌بیگ برادر رضاعی من است. مادرم او را شیر داده، او مرا برادر و من او را خواهرم. خیال دیگری نبوده و نیست. نظرم؛ هر چه به تو گفته‌ام نظر به ظهور آب و رنگ گلشن همیشه‌بهار تقدس ذات انسانیت و مصباح همواری اهلیت و انسیت که در حقیقت حیف و ننگ صاحبان هوش و خرد و آداب عقل و تمیز است. البته انسان کامل مباشر امری نشود که لآلی قیمتی او را صرافان نامیز [نمایان] بی‌تمیز خزف انگارند. عمل تو اگر نیک و اگر بد، در انظار عموم زشت و مذموم است. «سنگ بدکاری زدن بر سر گل دیوانگی است.» انسان عاقل کامل از اظهار عیوب خود در محافل ناموافق در نزد هر ناکس که عبارت از دختران اعراب بی‌تربیت باشد باید بپرهیزد و از مقام تهمت بگریزد «اتقوا من مواضع التهم!»

داستان محبت تو داستانی است که در سر هر بازاری هست؛ اگرچه محبهٔ شما به ایشان جواب می‌دهد، ولی چه توان کرد که طشت رسوایی از بام افتاده و صدایش عالمگیر گشته! تو در خانه نشسته در به روی خود بسته‌ای از بیرون خبر نداری که چه هنگامه‌ای‌ست! «کوس رسوایی تو بر سر بازار زدند.»

وظیفهٔ خصوصیت و دوستی و محبت فقیره آن است که دایماً صلاح کار تو را گویم و از کم‌لطفی تو نرنجم و از حقارت تو ترک مودت نکنم؛ اگر مرا هزار بار برانی و بخوانی و بیندازی من وظیفهٔ دوستی را دانم و خاطر خود را نرنجانم. «اگر برانی ازین در برآیم از در دیگر.»

دل منیرهٔ منورهٔ تو آگاه و صدق ضمیرت بهترین گواه است که ارادت سابقه و عقیدهٔ صادقه‌ام اصلی و ثابت است، نه فرعی و راسخ. «بوستانی‌ست که هرگز نزند باد خزانش.»

بنای دوستی و محبت تو در دلم چنان محکم و مستحکم است که صرصر هیچ حوادث رخنه بر بنیان آن نتواند انداخت و آن حصن حصین و قلعهٔ متین با توپ‌های کروپی صدمه‌گزین نشود. با وجود این به تو باز می‌گویم: آیینهٔ قلب تو صاف و بی‌غش و از کدورت خیانت مبرا و مصفاست و همهٔ افکار تو مقدس و منزه است از شوایب اغراض؛ ولی چه توان کرد که در انظار ناس منفور و ناپسند است. پس هر عاقل و عاقله را لازم و واجب که مراعات حفظ نام و ننگ و حقوق شخصیهٔ خود را بنماید و نباید چنان راه رود که صحبت او بر مذاق همگنان طعم نامحرم قبول خزانهٔ دل‌هاست و چراغ حضورش در هیچ بزمی فروغ ندارد و عموم از صحبت او کناره جویند و طریق مجانبت وی پویند و نوشتن این‌ها را ذمهٔ [خود می‌دانم].

«چرا عاقل کند کاری که باز آرد پشیمانی؟

دوستی با دوستان چندان ندارد مستی»

خوب سروده‌اند قدما، ماراست که از فرمایشات آن‌ها سرمشق گیریم.

دوست آن است جمله عیب تو را همچو آیینه رو به رو گوید

نه که چون شانه با هزار زبان پس سر رفته مو به مو گوید

کاشکی دیشب در خانهٔ ما بودی و به چشم می‌دیدی که با دختران بی‌تربیت عرب تا دل شب در چه جنگ و جدال بودم؟ در مدافعهٔ بی‌غشی تو کوشیدم لکن مرا با شما یکی دانسته و گفتند: آخر رمان‌خوانان همین است که با عشق و سودا قرین شوند. افتخار نمودن به دانستن زبان فرنگ و «بون بون، نون نون» ثمرش جز این نیست. می‌ترسم آزرده شوی ورنه سخن بسیار است.

شاید تا حال خودتان هم از قبح راندن محبهٔ خود از خانهٔ خویش آگاه شده‌اید. عیب ندارد!

عشق از این بسیار کرده است و کند سبحه را زنار کرده است و کند

باقی‌الدعای الفقیرة الحقیرة محبک رفیقه»

مکتوب را من‌البدو الی‌الختم خوانده باز پیچیده جوف پاکت گذاشته سرش را چسبانیده به حاجی مسعود دادم، گفتم: «ببر به محبوبه بده، جوابش را که نوشت به من بیاور.»

حاجی مسعود خط را برد، روز دیگر جواب را گرفته نزد من آورد. از این قرار بود.

«جواب مکتوب رفیقه از جانب محبوبه

عزیزهٔ من! مکتوب شما را گرفته با دقت مکرر خواندم. تو در خیال خود به این تحریرات شاعرانه و این نگارشات ادیبانه گویا وظیفهٔ دوستی و اتحاد به جا آورده‌ای. ای کاش مرا خاطر چون گیسوان لیلی پریشان نبودی و ادراک بصیرت ظاهری مانند دیدهٔ زلیخا از نور بینش محروم نگشتی و طبع موزون و قوهٔ ممیزه داشتمی و تمیز هر نکته کردمی تا در جواب این مکتوب عاجز نماندمی و بر عجز و انکسار خود اعتراف ننمودمی. آن‌چه نوشته‌ای اگر ظن و اعتقادات غلط نبوده هیچ صحیح هم نبوده است. البته در عهد قدیم استحکام در ارکان قوی‌البنیان ضوابط امور یک جهتی بود، لذت‌طلبان علو محبت مادیات دنیا را این‌قدر دامنگیر هروس خاطر ننموده، نعمت صداقت و وفا که در سفرهٔ اتفاق لب به نمک موائد وفاق و اشفاق آلوده ساخته‌اند حقوق آن را سالیان دراز فراموش نکرده، روز به روز آناً فآناً طراوت گل همیشه‌بهار محبت و یگانگی را از نزول فیوضات ابر گهربار هوای اعتقاد و اخلاص افزوده، در حضور و غیاب رشتهٔ حبل‌المتین یک‌رنگی و اتحاد را به دست اعتصام محکم نگاه‌داشته و رعایت حقوق همدیگر کرده‌اند؛ بسا نقد خزانهٔ جان و مال را نثار راه همدمی و هم‌بزمی یکدیگر نموده و ابداً بر خلاف رضای هم‌نفسی برنزده، در پیمودن جادهٔ مستقیم مأنوست و مصاحبت مانند دو مغز در پوستی گنجیده و رخش مرام بر دلخواه هم‌عنان به جولان درآورده‌اند. اگر من از هیچ چیز خبردار نباشم ولی قدر و قیمت دوستی و وظیفهٔ مقدس آن که منزل اولش ترک مال و جان است می‌دانم. نصیحت نمودن دوست به دوست خود از فرایض حتمیه است. عزیزهٔ من، رفیقه! تو سوراخ دعا را گم کرده‌ای! نظر به نصایحی که کرده‌ای چنان مفهوم و معلوم می‌شود که مرا آشفته می‌دانی. تو هنوز فرق آشفتگی و عشق و عشق‌بازی را ندانسته‌ای. «ز عشق تا به صبوری هزار فرسنگ است.»

حیف که من عاشق نیستم، اگر عاشق بودمی خود را از سعادتمندان عالم دانستمی. کاش من هم عاشق بودمی که مانند زلیخا و لیلی و عذرا نام من زیب و زینت اوراق کتب فضلا و ادبا و شعرا گشتی. ای عزیزهٔ من! عشق دیگر چیزی است. شأن و مرتبهٔ عشق از آن بالاتر است که به بازی ذکر شود. تو در هر کلام خود عشق‌بازی صرف می‌کنی. عشق را با بازی ردیف مکن! عیب است بر تو. بازی بازی است و عشق عشق است. وانگهی من از هر دو مبرا هستم. «بان کان قمیصه قد من دبر فکذب و هو من الصادقین.»

خواهش دارم من‌بعد دل حزینم را با ملامت بی‌جا نرنجانی تا مجازات از حق نیابی.

به سویم از وفا یک ره نظر کن ز آه سوزناک من حذر کن!

این‌که نوشته‌ای من تو را از خانهٔ خود راندم حاشا! ثم حاشا! هذا بهتان عظیم! چون بیگ تنها و بی‌پرستار و رعایت حال مریض واجب، دلم در نزد او در گرو بود لهذا زود رفتم تا از عشق‌بازی سخن کمتر سرایی و اگر شریک دردم نشوی اقلاً ساکت باشی نه این‌که پریشان‌حالی مرا عشق‌بازی نام نهی. در صورتی که تصدیق قول شما کنم این فقره مصداق صداقت و حق‌شناسی کنیز است دربارهٔ مولی و صاحب اختیار خود. چه فایده؟ تو از این مقامات دور و در ندانستن معذوری.

بر سینه‌ات ای کاش نهم سینهٔ خود را تا دل به تو گوید غم دیرینهٔ خود را

بعد از این همه تفاصیل «کرم نما و فرودا که خانه خانهٔ توست.»

محبّ محبوبه»

از خانهٔ میرزا عباس شیرینی آورده بودند گرفته خدمت حاجیه خانم فرستادم. از نیکی حال ابراهیم‌بیگ مرا خیلی شعف و سرور حاصل بود زیرا که امروز حالش نسبت به سابق بهتر و از وجناتش علایم محموده مشاهده می‌شد.

چون شب فردا رسید به حاجیه خانم عرض کردم: «امشب را در خانهٔ حاجی... تبریزی موعود هستم اگر اذن می‌دهید بروم.»

فرمود: «برو!»

رفتم کسی نیامده بود. کم‌کم جمع شدند. دوازده نفر بودیم. یک نفر هم در مجلس بود که آشنایی با او نداشتم و نمی‌شناختم؛ گویا از فرنگستان آمده.

پس از صرف چایی، باز حاجی میزبان بنای ظرافت گذاشت. گفت: «یوسف عمو بگو ببینم در تبریز چه‌ها دیدی؟»

گفتم: «بنده چیزی ندیده‌ام ولی سرکار بیگ هر چه دیده نوشته است.»

گفت: «مرگ من بگو بگو!»

گفتم: «یک چیز دیدم که ابراهیم‌بیگ ننوشته.»

پرسید: «چیست؟»

گفتم: «روزی در حجرهٔ شما نشسته بود فراش پست مکتوب‌های برادر شما را آورد. یک نفر هم در آن‌جا بود. پرسید: «به اسم من مکتوبی هست؟»

گفت: «این دو پاکت به اسم شماست.»

درآورده داد.

آن شخص مکتوب را از لای پاکت درآورده ظرف آن را به جناب ابراهیم‌بیگ پراند، یعنی باد بدان جانبش سوق داده ولی معلوم بود که عمداً این عمل را کرد که ابراهیم‌بیگ عنوان القاب و جلالت شأن او را دریابد.

ابراهیم‌بیگ هم نکته را ملتفت شده، آهسته زیرچشم نگاه کرده گفت: «سرکار آقا حاجی! بهتر از این زحمت القاب نوشتن، این است که یک کلمه بنویسند: حضور باری تعالی برسد.»

حاجی نیم‌خندی کرده گفت: «آقا جان، چه توان کرد؟ حالا دیگر رسم شده که نسبت به شأن و رتبهٔ هر کس، عنوان بنویسند.»

ابراهیم‌بیگ گفت: «این چه رسم است و چه مجبوریت دارد که اوقات عزیز خود را صرف به نوشتن این مزخرفات و لاطائلات نمایند؟ در این‌جا شانزده کلمهٔ زیاد دارد: عریضهٔ الخلوص، در دارالسلطنهٔ تبریز، خدمت ذی‌رفعت بندگان جناب مستطاب مستغنی‌الالقاب عمدةالاعاظم و التجار و زبدةالاعیان والاشراف، اجل‌الناس، سرکار قبلهٔ مکرم و خداوندگار اعظم آقای حاجی آقا قرچه‌داغی، دام اقباله‌العالی، مشرف و ملحوظ باد الشهیر به خرازی‌فروش.»

اوقات ابراهیم‌بیگ تلخ شده، حاجی هم بنای بدمستی را گذاشت. اخوی شما هم قاه‌قاه بخندید. چیزی نمانده بود که دست و گریبان شوند. حاجی قرچه‌داغی خرازی‌فروش هم قهر کرده با غیظ برخاسته و رفت.»

آن شخص ناشناسای فرنگی‌مآب گفت: «حقیقت چه‌قدر بی‌معنی و چه قیودات ابلهانه است! دور نیست رفته‌رفته خدایگان بلکه خداوند بودن هم کسر شأن‌شان شود. در فرانسه رئیس‌جمهوری را یک کلمهٔ «موسیو» می‌نویسند، از شأن و شوکتش هم به‌قدر سر مویی کم نمی‌شود، یعنی دو لقب ندارند که در عنوان خطوط خود بنویسند. عنوان ثانوی برای خطوط را نه در کتاب لغت نه در مکتب خوانده و نه از طفولیت غیر از آن از کسی شنیده، عنوان دیگری برای مراسلات یافت نمی‌شود. نمی‌دانم اهل ایران بالای یاوه‌گویی چه‌قدر وقت شریف و عزیز خود را ضایع و چه‌قدر تکالیف شاقه را به مردم حمل می‌نمایند؟ در کتب و مرسله‌جات آن‌قدر عبارات و الفاظ مغالطه مخلوط به مطلب کرده‌اند که کتاب و مکتوبشان غلیظ شده، که اگر یک ساعت بخوانی هیچ مطلب مفهوم نمی‌گردد. نه سر دارد و نه بن. سه دفعه تاریخ وصاف را خواندم، یک کلمه از آن را خاطر ندارم. آدم بی‌انصاف مثل حمال حطب، در عوض آن‌قدر زحمت، بر خود مایهٔ شماتت می‌گذارد. کسی نیست که بخواند و نویسنده را شماتت نکند؛ چه ابداً مفهوم نمی‌شود چنگیز چه غلط کرده و چه ظلم‌ها نموده و برای چه کرده و هلاکو چه... زیادی خورد! با وجود این مشکلات چنین کتاب را می‌دهند دست اطفال مکتبی، اگر نفهمد پای چوب و فلک به میان می‌آید و حال آن‌که معلم خود نفهمیده و مصنف هم جز قلنبه‌گویی و لغت‌پردازی منظوری از معنی نداشته است. یک نفر مؤلف منصف می‌نویسد که انشائات ایران عجب تماشا دارد! یک کلمه ندارد که دروغش بی‌اثبات و شاهد باشد؛ هر جا که کلمهٔ واصل باشد، حکماً کلمهٔ حاصل هم لازم و ملزوم گشته باید به دم او چسبیده باشد؛ هر وقت که لفظ وجود دیدم، ندیدم ذی‌وجود بعدش نباشد. مزاج بی‌وهاج نمی‌آید؛ اگر در آخر صفحهٔ اول دروغ خواندی البته در اول صفحهٔ دوم بی‌فروغ را خواهی دید؛ خدمت بی‌رفعت صورت نبندد. نوشته‌اند روزی یاوه‌گویانی چند در محفلی جمع بودند؛ هر کس از نظم و نثر آن‌چه گفته بود، به نظر همدیگر عرضه می‌داشت و افتخار می‌نمود. یکی از ادبا، با کمال وقار، لولهٔ کاغذی از کمر بیرون آورده، با منتهای مفاخرت بنای قرائت گذاشت:

«شهباز بلندپرواز طبع، که همواره گلستان سخن‌پروری را ترشحات سحاب کلک در سلک خضارت و طراوت افزوده و پرند پرنیان او را به قرابهٔ لآلی ازهار معانی ملون و مزین ساخته، اشهب خوش‌خرام همت قضا سمت را بر این دارد که در بزم نظم هنروری حدایق حقایق را به شقایق دقایق بیاراید و درشیزهٔ کلام را به دستیاری مشاطهٔ فکرت از پردهٔ خیال به ایوان بلاغت درآورده، به روایح رایح فصاحت، رخسار شاهد مقصود را ز لوث هموم و سموم غموم بزداید و به میامن برکات مکارم کرم کامکاری را در کان کرامت بر کاخ کیاست نهاده، دل را از کام نهنگ زمانه...»

تا این‌جا خوانده بود، ژولیده‌مویی که در گوشه نشسته بود، صدا بلند کرد و گفت: «ای پدر فلان بی‌دین! چه خواهی گفت؟ زود بگو! حوصلهٔ من که تنگ شد. آخر این «کم کو کام کرم کو» تا کجا خواهد کشید و آخرش چه چیز است؟ ای جلاد نفس مردم! منظورت از این یاوه‌سرایی چیست؟ بگو بفهمم! هر یک از این ادبا اگر گوید فهمیدم غلط می‌کند! چه چیز را فهمید؟ با این همه یاوه‌گویی با این شیوهٔ ناپسند، به خود هم می‌بالید و توقع صدرنشینی هم دارید و متوقع‌اید در حین قدومتان یساول بگوید: «کنار شوید، فاضل آمد!» خاک بر سر شما از این فضل! در دنیا و آخرت چه یادگار گذاشتید که دولت و ملت به او تفاخر نمایند و از آن به فقرا فایده رسد؟ مردکهٔ دیوانه! هیچ خیال نمی‌کنی مردم را به این قدر سخنان لغو و بی‌حاصل معطل ساخته‌ای؟ بیست سال عمر در تحصیل لفاظی تلف کرده‌ای و آخر در تفسیر یک سطر چنگ پوچ، مستمع سه روز در تحیر مانده. از شما سؤال می‌کنم: لغت تابع معنی یا معنی تابع لغت است، تا شما این‌طور اوقات خود و ما را تمام نمایید؟ مردکهٔ فرنگی از علم خود یک ماشین اختراع می‌نماید، دفعتاً صاحب یک کرور فرنک [فرانک] می‌شود، شب هم به آسودگی می‌خوابد. شما شبی سه بار برخاسته شمع روشن کرده که فردا پنج تومان صله از فلان فرعون صفت به دروغ‌بافی خواهید گرفت، خواب را بر خود حرام می‌کنید.»

بالجمله ژولیده آن‌قدر گفت که از ساده‌گویی او هم ادبا چیزی نفهمیدند. آری «آشنا داند صدای آشنا.»

Səhər tezdən durub yeganə xaliqin dərgahına iki rükət namaz qıldım. Birdən otağın qapısını taraqqa-taraqla döydülər. Namazı qılıb qurtarandan sonra dedim:

“Kimdir?”

Məhbubə dedi:

“Yusif əmi, mənəm.”

Məhbubənin səsini eşitcək təşvişə düşdüm. İbrahim bəyin əhvalının qarışdığını düşündüm. Tələsik soruşdum:

“Xeyir ola, nə xəbər var?”

Məhbubə dedi:

“İnşaallah, xeyirdir, sizə müjdə gətirmişəm. Allaha şükür, ağa öz-özünə dikəlib, əlilə buz qabına işarə elədi. Bildim ki, su istəyir. Verdim, içdi. Sifəti çox aydın və fərəhlidir. Sizə müjdə gətirdim ki, gəlib görəsiniz, dikəlib mütəkkəyə söykənibdir.”

Mən ondan soruşdum:

“Haciyə xanım haradadır?”

“Bəyin yanında yatıbdır,” -- dedi.

Dedim:

“İndi ki, Haciyə xanım yatıbdır, durana qədər mən ora gələ bilmərəm. Sənin müştuluğun mənim gözüm üstə. İndi get, sonra gələrəm. İnşaallah, yavaş-yavaş durub söhbət də elər.”

Məhbubə elə sevincək idi ki, sanki dünyaları ona vermişdilər. Bir saatdan sonra gedib gördüm doğrudan da dünənkinə görə İbrahim bəyin rəngi-rufu çox dəyişilibdir. Toxdamaq əlamətləri üzündən aydın görünürdü.

Məhbubə dedi:

“Çay dəmləmişəm.”

Dedim:

“Gətir.”

Gətirən kimi piyaləni əlimdə tutub dedim:

“Bu çay İrandan gəlibdir, için.”

İbrahim bəy o saat "Ya həqq, ya mədəd!" deyib çayı içdi. Lakin içərkən gözlərindən yaş axırdı. Mən onun yanında oturub, ayaqlarını ovub dedim ki, yenə də kotlet bişirsinlər.

Axşamüstü bağçada idim, gördüm bir qara ərəb balası gəlib, Hacı Məsuda bir məktub verdi və qayıdıb getdi. Hacı Məsudu çağırdım, gəldi. Soruşdum:

“Məktub kimdəndir, haradan gəlibdir?”

Dedi:

“Qonşunun qızı Balaca xanıma məktub yazıbdır.”

Dedim:

“Hərçənd ki, özgə məktubunu oxumaq yaxşı deyil, amma Saleh əfəndinin tapşırığına riayət eləmək lazımdır. Qafil olmaq düzgün deyil.”

Məktubu açıb oxudum. Bu məzmunda yazılmış idi:

"Sadiq dostum Məhbubə xanıma, sadiq dostu tərəfindən.

Mənim əzizim, sevimlim, hörmətlim, Məhbubə xanım! Üç gündür ki, mən də sənin kimi pərişan və könlü xəstəyəm, fəqət bizim aramızda olan fərq bundan ibarətdir ki, sənin halının pərişanlığı və kefsizliyin eşq ordusunun hucumundandır, mənim isə küdurətim qəzəb, qeyrət və təəssübdəndir. Ona görə ki, yuxuda görə biləcəyimə gümanım getməyən əhvalatı ayıqlıqda görüb tamaşa etməli oldum. On iki il dostluq edib, iki bacı kimi bir-birimizə məhəbbət bəsləmişik, sədaqətlə, üzdə və daldada vəfa və dəyanətlə üns tutmuşuq. Sənin bu sədaqətli zəlil dostundan heç bir təqsir və tərki-ədəb üz verməmiş, öz evindən onu təhqir və hörmətsizliklə qovdun. Sənə qulluq etməkdən onu məhrum etdin. Halbuki:

Vəfadan başqa təqsirim yox idi.

Haman saatdan titrətmə-qızdırmaya düçar olmuşam, hələ indi də özümə gələ bilməmişəm.

Dostlardan ayrılmaq, vallah, çətindir.

Bilmirəm mənim günahım nədir? Mən sədaqət, dostluq, vəfa naminə sənin yaxşılığını istəyib, nəsihət ünvanilə dünya və aqibətin məsləhətini söylədim. Təəssüflər olsun ki, mənim sözlərimi başqa cür qəbul elədin. Deyəsən, mənim dostluq nəsihətlərimi şəxsi qərəz hesab elədin. Halbuki İbrahim bəy mənim süd qardaşımdır. Anam ona süd vermişdir. Biz onunla bacı-qardaşıq, mənim başqa bir xəyalım ola bilməz. Sənə hər nə demişəm, hamısı xeyirxahlıq üzündən, həmişəbahar sifətinin rəngi və təravətinin yenidən cilvələnməsi xatirəsi və insanlığa hörmət naminə idi.

Əlbəttə, kamil insan elə bir iş görməz ki, onun qiymətli cəvahirləri özlərini sərraf adlandıran cahillərin nəzərində məfrəğə çevrilsin. Sənin əməllərin isə yaxşı da olsa, pis də olsa, xalqın gözündə qəbahət və eyibdir.

Aqil adam gül-çiçəyi tapdalayıb məhv etməz.

Ağıllı və kamil adam hər yerdə, xüsusilə tərbiyəsiz ərəb qızlarının olduğu bir məclisdə öz eybini açıb danışmaqdan çəkinməli, onların istehzasından qaçmalıdır. "Töhmətə rast gələcəyiniz yerdən qaçın" -- demişlər.

Sənin məhəbbət macəran hər bir bazarın başında danışılır. Hərçənd ki, mən sənin dostun kimi onların cavabını verirəm. Lakin nə eləmək olar. Rüsvayçılıq təşti damdan düşüb, cingiltisini aləm eşidibdir. Sən evdə oturub, qapını çəkib üzünə bağlamısan, eşikdən xəbərin yoxdur ki, nə həngamədir.

Ağızlarda gəzir rüsvayçılığın.

Mənim dostluq, yoldaşlıq və rəfaqət aləmində vəzifəm bundan ibarətdir ki, həmişə sənin məsləhətini deyib göstərim, sənin iltifatsızlığından inciməyim, təhqirlərin müqabilində dostluğumuzu qırmayım. Əgər sən məni min dəfə yanından qovsan da, yanına çağırsan da, atsan da, tutsan da mən səndən inciməyəcəyəm və dostluq borcunu yerinə yetirəcəyəm.

Məni qovsan da qapıdan, gələrəm pəncərədən.

Sənin işıqlı könlün yaxşı bilir ki, mən əvvəlki dostluq haqqını əsla itirməmişəm, əhdü vəfada həmişə möhkəm dayanmışam.

Vəfa gülşənimə dəyməmiş xəzan.

Dostluq və sənə məhəbbət binası ürəkdə elə möhkəmdir ki, heç bir hadisənin fırtınası onun əsasını sarsıda bilməz. O mətin qala Krupp topları ilə belə dağılmaz. Bununla belə, yenə də sənə deyirəm:

Sənin könlünün güzgüsü saf və hər bir küdurət və xəyanətdən təmizdir. Sənin bütün fikir və xəyalların müqəddəs və pakdır, hər cür qərəzdən uzaqdır. Lakin nə etmək olar ki, xalqın nəzərində onlar mənfur və mərduddur. Belə olduqda hər bir ağıllı kişi və qadının vəzifəsi şəxsi ad-sanını və heysiyyətini qoruyub saxlamaqdan ibarətdir. Adam gərək elə rəftar eləməsin ki, onun hərəkətlərindən başqalarının könlü sınsın, özgələrinin ürəynnə xal salmış olsun. Belə bir adam heç kəsdən məhəbbət görməz, onu heç bir məclisdə yaxşı qarşılamazlar, hamı ondan qaçar, hər bir kəs ona yanaşmaqdan imtina edər. Bunları yazmaq səni ürəkdən sevən dostunun vəzifəsidir. Mən bunlar üçün sənin boynuna minnət qoymaq fikrində deyiləm. Fəqət deyirəm:

"Görməsin aqil gərək bir iş ki, peşmanlıq verər".

Dostlara dostluq edirsən, bu işin yox minnəti, Düşmənə versən öyüd, onda səfalı dostsan.

Keçmiş adamlar gözəl sözlər söyləmişlər. Biz gərək onların göstərişlərinə əməl edək:

Dost odur ki, sənin bütün eybini Güzgü kimi dik üzünə söyləyə.

Düşmən üzdə susar, dalda danışar Daraq kimi min dil ilə özgəyə.

Kaş dünən gecə bizdə olaydın, öz gözünlə görə idin ki, bu tərbiyəsiz ərəb qızları ilə gecə yarısınadək necə dalaşıb, sənin təmizliyini müdafiə eləyirdim. Onlar məni də səninlə bir tutub dedilər elə roman oxuyanların axırı belə olar, onlar nəhayət eşqə, sevgiyə qoşulurlar. "Bon-bon, nu-nu" eləyib, firəng dilini bilməklə fors eləməyin səmərəsi bundan başqa bir şey ola bilməz. Qorxuram inciyəsən, yoxsa uzundur mətləb....

Ola bilsin ki, bu vaxtadək özün də dostunu evindən qovmağının qəbahətini başa düşübsən, eybi yoxdur:

Eşqin bu kimi ədası boldur, Təsbihi xaç eyləyən də oldur.

Sənə sağlıq diləyən və səni sevən həqir, fəqir Rəfiqən".

Məktubu əvvəlindən axırınadək oxudum, yenə də zərfin ağzını yapışdırdım, Hacı Məsuda verib dedim:

“Apar ver Məhbubəyə, cavabını yazandan sonar gətir, mən oxuyum. Ola bilsin cavabında elə bir şey yazar ki, onun səlahına olmaz. Ancaq o anlamasın ki, mən bilmişəm.”

Hacı Məsud məktubu apardı. Sabahı gün cavabını gətirib mənə verdi. Məktubun cavabı belə idi: "Məhbubə tərəfindən rəfiqəsinin məktubunun cavabı:

Bu məktub Məhbubə tərəfindən öz sadiq rəfiqəsinə yazılmışdır. Mənim əzizim! Sənin məktubunu alıb, diqqətlə, dönə-dönə oxudum. Sən öz aləmində bu şairanə sözləri və ədibanə yazıları guya dostluq və səmimiyyət vəzifəsi üzündən yazmısan. Kaş mənim əhvalım Leylinin zülfü kimi pərişan olmaya idi, bəsirət gözlərim isə Züleyxanın gözləri kimi işıqdan düşməyə idi, yaxşı təbim və bir də hər bir incəliyi seçən qüdrətim olaydı ki, sənin bu məktubuna cavab verməkdə aciz qalmaya idim. Öz acizliyimə və bacarıqsızlığıma etiraf etməyə idim. Fikrin və qənaətin səhv olmasa da, yazdıqların düzgün deyil. Əlbəttə, qədim zamanlarda dostluq əsasları çox möhkəm idi. Məhəbbətin ülviyyəti dünya malının həvəsinə düşmək dərəcəsinə alçalmamışdı. Sədaqət süfrəsi başında duz-çörək kəsmiş dostlar onun haqqını uzun illər boyu itirməz, həmişə bahar gülü kimi təravətini məhəbbət və yeganəlik buludundan sezən vəfa etibar yağışı ilə artırar. Üzdə və daldada yekdillik tellərini möhkəmləndirər və bir-birinin hörmətini saxlardılar.

Dostluq yolunda öz malını, canını qurban verib dilinə bir kəlmə belə söz gətirməyən, dostluq yolunu badamın içindəki məğzinin iki ləpəsi kimi canbir, qəlbbir başa vuranlar az olmamışlar. Mən heç nəyi bilməsəm də, dostluq qədrini və borcunu yaxşı bilirəm. Dostluq yolunun ilk mənzimi dost yolunda dostun yolunun ilk mənzimi dost yolunda dostun malından və canından keçməsidir. Dostun öz dostuna nəsihət verməsi də onun əsas vəzifələrindəndir.

Mənim əziz rəfiqəm! Sən kələfin ucunu itirmisən. Elədiyin nəsihətlərdən belə məlum olur ki, məni dəli hesab edirsən. Sən hələ dəliliklə eşq və eşqbazlıq arasındakı fərqi anlamamısan.

Aşiqə səbr et demək, əlbəttə ki, əfsanədir.

Təəssüf ki, mən aşiq deyiləm, əgər aşiq olsaydım, özümü dünyanın xoşbəxtlərindən biri hesab edərdim. Kaş mən də aşiq olaydım. Mənim də adım Züleyxa, Leyla, Əzranın adları kimi şairlərin və ədiblərin kitablarını zinətləndirəydi.

Mənim əzizim, eşq tamamilə başqa şeydir. Eşqin əzəməti o qədər alçalmamışdır ki, sən onu oyuncaq adlandırırsan. Sən hər bir sözündə "eşqbazlıq" ifadəsini işlədirsən. Eşqi oyuncaqla bərabər sayma, sənin üçün eyibdir. Oyun oyundur, məhəbbət də məhəbbətdir. Bundan əlavə, mən bunların ikisindən də uzağam.

Rica edirəm, bundan sonra kədərli ürəyimi yersiz məzəmmətlərinlə incitməyəsən.

Allah sənə əcr versin.

Mənə baxsan məhəbbətlə nəzər qıl, Yanar könlün, gəl ahıldan həzər qıl!

O ki, yazmısan guya mən səni öz evimdən qovdum, əsla belə deyildir. Bu böyük bir böhtandır. Bəy yalqız və pərəstarsız idi. Xəstənin qayğısına qalmaq vacib olduğuna görə ürəyim onun yanında idi. Buna görə də oraya tez getdim. Bu tez getmə bir də onun üçün idi ki, sən eşqbazlıqdan az danışasan, mənimlə həmdərd olmasan da bari sakit dayanasan. Mənim pərişanlığımı eşqbazlıq hesab etməyəsən. Hər halda sizin dediyinizi qəbul etsəm də, bu yenə də kənizin öz ağası və ixtiyar sahibinə sədaqətini və vəfalılığını göstərəcəkdir. Ancaq bu sözlərin nə faydası var. Sən ki, bu əhvalatdan uzaqsan, belə şeyləri bilməməkdə də sənin təqsirin yoxdur.

Məhəbbət eləyib təşrif buyursan.

Bu ev öz evindir, can sənə qurban!

Səni istəyən Məhbubə."

Mirzə Abbasın evindən bir az şirni gətirmişdilər. Alıb Haciyə xanımın qulluğuna göndərdim. İbrahim bəyin əhvalının yaxşılaşması məni çox sevindirmişdi. Bu gün keçmiş günlərə nisbətən halı yaxşı idi. Hərəkətlərindən xoşuna gələn əlamətlər görünürdü.

Axşamüstü mən Haciyə xanıma dedim:

“Bu gecə məni Hacı ... Təbrizi qonaq çağırıbdır. Əgər izin versəniz gedərəm.”

Buyurdu:

“Get.”

Getdim, hələ heç kəs gəlməmişdi. Qonaqlar yavaş-yavaş gəlib toplaşdılar. On iki nəfər idik. Məclisdə tanımadığım bir adam var idi. Guya Firəngistandan gəlmişdi. Çay içdikdən sonra yenə də qonaqçımız olan Hacı zarafat eləməyə başlayıb dedi:

“Yusif əmi, de görüm Təbrizdə nələr gördün?”

Dedim:

“Mən ki, bir şey görməmişəm, amma bəy əfəndi gördüklərini yazıbdır.”

Dedi:

“Mən ölüm, di söylə!”

Dedim:

“Bir şey də görmüşük, lakin İbrahim bəy yazmayıbdır.”

“O nədir,” -- deyə soruşdu.

Dedim:

“Günlərin birində sizin hücrənizdə əyləşmişdik. Poçt qulluqçusu sizin qardaşınızın məktublarını gətirdi. Orada başqa bir adam da var idi. O soruşdu:

“Mənim adıma məktub varmı?”

“Bu iki zərf sizin adınızadır,” -- dedi və məktubları çıxarıb verdi.

O adam məktubu zərfin içindən çıxarıb paketi İbrahim bəyə tərəf tulladı, guya külək onun yanına apardı. Ancaq məlum idi ki, bu işi qəsdən elədi. İstədi İbrahim bəy onun ünvanı, ləqəbləri və şanının yüksəkliyini anlasın. İbrahim bəy də mətləbi duydu, yavaşca gözaltı baxıb dedi:

“Möhtərəm Hacı ağa, zəhmət çəkib bu qədər ləqəbi yazmaqdansa yaxşı olardı ki, bir kəlmədə xülasə eləyib yaza idilər ki, allahın hüzuruna çatacaq.”

Hacı gülümsəyib dedi:

“Nə eləmək olar, indi rəsm belədir ki, hər kəsin şəninə və rütbəsinə görə ünvan yazsınlar.”

İbrahim bəy dedi:

“Bu nə rəsmdir? Əziz vaxtlarını bu kimi boş, məsrəfsiz sözləri yazmağa onları məcbur edən nədir?”

Burada on altı kəlmə söz var: "Səmimilik ifadə edən bu ərizə Təbriz Darüssəltənəsində yüksək məqamlı, cənab, müstətab, ləqəblərə ehtiyacı olmayan böyüklərin, tacirlərin ümdəsi, əyan- əşrafın seçilişi, xalqın böyüyü, əziz qibləmiz, başımızın böyüyü məşhur xərəzi Ağayi Hacı Ağa Qaracadağinin (allah onun yüksək iqbalını əbədi etsin) yüksək xidmətinə çatıb, nəzərindən keçiriləcəkdir".

İbrahim bəyin qanı qaraldı. Hacı da bədməstliyə başladı. Sizin qardaşınız qəhqəhə ilə gülürdü. Az qalmışdı ki, əlbəyaxa olsunlar. Xərəzi Hacı Qaracadaği küsdü, qeyzlə durub getdi.”

Firəngimaab nabələd kişi idi:

“Doğrudan da, nə qədər mənasız və axmaq rəsmlərdir. Heç bəid deyil ki, yavaş-yavaş allahlıq ləqəbi də onların şanlarına şikəstlik gətirə.”

Fransada prezidenti bircə "müsyö" kəlməsilə yazırlar. Bununla da onun şan və cəlalı tükün ucu qədər əksilmir. Əslən onlarda iki ləqəb yoxdur ki, yazsınlar da. Birinə xitabən məktub yazarkən nə kitabda, nə də məktəbdə ikinci ünvan görməmişlər. Onlar uşaqlıqdan ikinci ləqəb eşitməmişlər. Mən bilmirəm bu İran camaatı cəfəng sözlər tapmaq üçün öz əziz vaxtlarını nə üçün hədərə verir. Nə üçün bu çətin, ağır təklifləri xalqın boynuna bağlayırlar. Kitablarda və məktublarda o qədər məsrəfsiz, dolaşıq sözləri mətləbə qatırlar ki; kitabları və məktubları qəlizləşir. Belə ki, adam bir saat oxuyandan sonra heç nə başa düşmür. Mətləbin nə başı var, nə də ayağı. "Tarixi-Vəssaf"ı üç dəfə oxumuşam, indi onun bir kəlməsi də yadımda qalmayıbdır. Ay insafsız, adam da bu qədər zəhmət çəkib özünə lənət qazanar? Elə bir adam tapmaq olmaz ki, onu oxuyub müəllifinə lənət oxumasın. Ona görə ki, əslən bilinmir ki, Çingiz nə qələt dartmış, nə kimi zülmlər etmiş, bunları nə üçün, nəyin xatirinə eləmişdir? Yaxud, Hülaku nə kimi əbəs iş görmüşdür. Bütün bunlarla birlikdə belə bir çətin kitabı verirlər məktəbli uşağın əlinə. Yazıq uşaq oxuyub bir şey başa düşməyəndə ağac-fələqqə ortalığa gəlir. Halbuki müəllim özü də o kitabdan bir şey anlamır. Müəllif isə onu yazarkən məzmunu nəzərə almayıb, özünü göstərmək, izhari-fəzl etmək üçün harada bir çətin lüğət varsa, onu öz əsərinə daxil etmişdir.

Bir insaflı yazıçı yazır ki, iranlıların əcəb tamaşalı inşası var. Yazılarının elə bir kəlməsi yoxdur ki, oradakı yalan şahidsiz və sübutsuz olmasın. Hara ki, "vasil" sözü gəldi, hökmən gərək "hasil" sözü də gəlib quyruğuna yapışsın. Nə vaxt "vücud" kəlməsini gördüm olmadı ki, "zicud" kəlməsi onun yanında gəlməsin, "Məzac" -- "vəhac"dan ayrılmır, birinci səhifənin axırında "druq" oxudunsa əlbəttə ikinci səhifənin əvvəlində "bifruq" görəcəksən, "xidmət" də ki, "rüfətsiz" ola bilməz! Yazmışlar ki, günlərin birində neçə nəfər ağzı yava bir yerə toplaşmışdılar. Şerdən, nəsrdən hər hansı nə yazmışdısa o məclisdə oxuyur və öz əsəri ilə öyünürdü. Ədiblərdən biri qurşağındakı lülələnmiş kağızı vüqarla çıxarıb, təmtəraq və tam iftixarla oxumağa başladı:

"Qələmin bulutlarından sızan yağışla söz gülüstanını həmişə yaşıl saxlayıb, onun təravətini artıran təbimin yüksəkliklərdə pərvaz edən şahbazı öz əlvan qanadları ilə məna çiçəklərini boyuyub zinətdəndirir, indi qəzavü qədər kimə sürətlə çapan hümmətimin atını səyirdib şer bəzmində həqiqət çiçəklərini süsləmək, fikir yengəsi vasitəsilə bakir sözləri xəyal örtüyü arxasından çıxarıb bəlağət gərdəyinə gətirmək, şahidi-məqsudun üzündən qəm və kədər ləkələrini fəsahət rayihəsilə silmək, kərəm qədəmini kani-kəramət qəsrinə basıb, zəmanənin nəhəngindən ürəyimi...."

Elə buraya çatanda, bir bucaqda əyləşmiş, saçları pırtlaşıq bir kişi ucadan bağırıb dedi:

“Ay atası filan, dinsiz, nə deyəcəksən tez de, məndə ki, hövsələ qalmadı; bu "kina-kərəm"lərin nə qədər davam eləyəcək, axırı nə olacaq. Ay xalqın canının düşməni, bu yava sözləri yazmaqdan məqsədin nədir? Bir de biz də anlayaq, bu ədiblərdən hankısı desə ki, mən anladım, qələt eləyir. Desin görək nə anlayıbdır. Hələ bu qədər yava-yava danışığınız adamın zəhləsini tökən bir əda ilə söyləməyiniz bəs deyil, özünüzdən də razısınız, təvəqqeiniz var ki, məclisin yuxarı başında əyləşəsiniz, istəyirsiniz ki, yol gedəndə sağınızda-solunuzda qaravul-yasavul dayanıb camaata desin ki: "Yol verin, kənara çəkilin, ədib gəldi". Kül sizin başınıza olsun! Bu fəzilətinizdən dünya və axirətdə özünüzdən nə yadigar qoydunuz ki, onunla dövlət və millət fəxr eləsin, yaxud ondan yoxsullara bir xeyir dəysin? Dəlinin biri dəli, heç anlayırsan ki, bu faydasız, boş sözlərinlə camaatı məəttəl eləmisən? Ömrünün iyirmi ilini naqqallığa sərf eləmisən, indi bir sətir boş cəfəng sözü şərh etməkdə aciz qalmısan. Sizdən soruşuram söz mənaya tabe olmalıdır, ya məna sözə? Siz özünüzün və bizim vaxtımızı bu cür tələf eləyib qurtarınca, firəngli öz biliyi ilə bir maşın icad eləyir. Onun mənfəətindən bir kürur frank qazanır, gecəni də asudəliklə yatır. Siz isə sabah bir fironsifət zalımdan beşcə tümən ənam almaq üçün gecə üç dəfə yuxudan durub şam yandırır, yalan-palandan tapıb şer yazırsınız.”

Xülasə, saçı pırtlaşıq kişi çox danışdı. O, sadə danışığına görə sözlərindən ədiblər bir şey başa düşmədilər. Bəli:

Aşinalar anlayarlar bir-birin.

Клавиши ← → для перехода, R — случайное стихотворение

Случайное стихотворение

Другие произведения автора

Şairlərdən seçmələr, 3

دقیقی طوسی، معاصر فردوسیگویند که صبر کن تو را صبر بر دهد آری دهد، لیک به عمر دگر دهد

10 мин
Şairlərdən seçmələr, 4

شاعر شیرازیای سالک ره چه خفته‌ای؟ خیز! گر مرد رهی به ره درآمیز!

7 мин
Şairlərdən seçmələr, 5

عارف، جمال‌الدین اصفهانیاین عمر که از نیمهٔ هشتاد گذشت یادش چه کنی که شاد و ناشاد گذشت

5 мин
Şairlərdən seçmələr, 6

فردوسیاسمش میرزا ابوالقاسم طوسی -علیه‌الرحمه- پادشاه شعرا و ممدوح شاه و گدا، شاعر به آن هنروری مادر جهان نزاییده. با وجود صدها رقیب که همه در فنون شعر ماهر مانند عنصری و غیره لاف «انا ولا غیر» زدندی، تمام اوقات خود را صرف نمودند که نکته‌ای گیرند به او و ایرادی به وی آورند، موفق نشدند و از حسرت مردند، در علوم ریاضی و رجال و منطق و تاریخ سرآمد دوران و مشار بالبنان بود و در حقیقت زبان و رسوم ایران را زنده کرد. علاوه از فن شعر، چند هزار بیت در یک بحر و وزن سرودن سهل نیست، آهنگ اشعار آن مرد دانای بزرگوار، از ابتدا تا انتها، حالت غریب دارد، خواننده و شنوندهٔ کلام آن، شیخ و شاب را قوهٔ شجاعت حاصل گردد به نوعی که گویا در میدان رزم حاضر است؛ و کتاب او در نزد هر قوم با عزت و احترام است. عالی‌جنابی و غنی طبعی او به حدی که زحمات چندین سالهٔ خود را در آنی به حمامی و دلاک بذل فرمود، و حفظ شرافت شأن خود را در هر السنه و افواه جاری نمود، چنانچه ترجمهٔ حالش را مختلف به السنهٔ خارجی نموده‌اند، نه مانند شعرای عصر ما که تملق و مبالغه را شعار ساخته‌اند.

12 мин

Стихи других поэтов