İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 7
علیالصباح برخاسته دوگانهٔ معبود یگانه را به جای میآوردم که ناگاه شنیدم در اتاق را طراق طراق میزنند، بعد از اتمام نماز گفتم: «کیست؟»
محبوبه گفت: «منم یوسف عمو!»
مرا از شنیدن آواز محبوبه وحشت عظیم حاصل شده خیال کردم که ابراهیمبیگ را حال دگرگون شده. به استعجال پرسیدم: «خیر باشد! چه خبر است؟»
گفت: «انشاءالله خیر است؛ مژده آوردهام. الحمدلله خود به خود آقا نیمخیز شده با دست اشاره به یخدان کرد. دانستم آب میخواهد. دادم خورد. چهرهاش خیلی بشاش و روشن است. شما را مژده آوردهام که بیایید و ببینید، نیمخیز شده، به متکا تکیه کرده است.»
پرسیدم: «حاجیه خانم کجاست؟»
گفت: «نزد بیگ خوابیده.»
جواب دادم که «حاجیه خانم خوابیده است تا برخیزد نمیتوانم بیایم. مژدگانی شما به چشم! بروید بعد میآیم، انشاءالله تعالی کمکم برمیخیزد و صحبت هم میکند.»
محبوبه خانم چنان دلشاد و خوشحال بود که گویا دنیا را مالک شده. بعد از ساعتی رفته دیدم واقعاً رنگ و رویش نسبت به دیروز فرق کرده، علامت بهبودی از ناصیهاش هویدا است.
محبوبه گفت: «چایی دم کردهام.»
گفتم: «بیار!» همین که آورد پیاله را دست گرفته گفتم: «این چایی است که از ایران آورده، بخورید!»
فوراً «یا حق یا مدد!» گفت و چایی را خورد. لکن در هنگام خوردن آب از گوشهٔ چشمانش جاری بود. نزدیک او نشسته پاهایش را مالش داده گفتم: «باز قاتلیت درست کنند؟»
وقت عصر در باغچه بودم، دیدم بچه سیاه عربی آمده؛ مکتوبی به حاجی مسعود داد و رفت. حاجی مسعود را صدا کردم آمد.
پرسیدم: «مکتوب مال کیست و از کجاست؟»
گفت: «دختر همسایه به خانم کوچک نوشته.»
گفتم: «اگرچه درست نیست [مکتوب دیگران را خواندن]، بنا به رعایت قول صالح افندی شاید وعدهٔ دعانویس با رمال باشد. تغافل نتوان کرد.»
ترجمهٔ فارسی عنوان مکتوب از این قرار است:
مکتوب را گرفته گشودم...
«از جانب محبهٔ صادقه - به طرف محبهٔ صادقهٔ خود محبوبه خانم
عزیزهٔ من، محبوبهٔ محترمهٔ من محبوبه خانم! سه روز است من هم مثل شما پریشان و خستهخاطرم ولی فرق میان ما و شما همان است که پریشانحالی و تکدر شما از هجوم لشکر عشق حاصل گشته و غصه و کدورت محبهٔات از دستدرازی خشم، غیرت و عصبیت. زیرا حوادثی که گمان نمیکردم در خواب دیده باشم در بیداری دیده و مشاهده کردم. با وجودی که دوازده سال است با همدیگر انیس و جلیس بوده؛ در عالم صدق و صفا و رابطهٔ مهر و وفا در آشکار و خفا؛ خواهرانه انس گرفته و محبت ورزیده بودیم؛ بدون اینکه از جانب محبهٔ صادقهٔ ذلیله تقصیر یا ترک اولایی واقع شود خائب و خاسر از دولتخانه خود راندی و از خدمت مهجور داشتی و حال آنکه «نبرده جز وفاداری گناهم.»
از آن ساعت به تب و لرز گرفتار گشته و تا به حال هم به حال نیامدهام. «مفارقة الاحباب بالله اصعب»
نمیدانم تقصیر و گناهم چیست به جز اینکه به طریق مهر و وفا و صدق و صفا و خلوص ارادت، از راه نیکخواهی نصیحت کردم و صلاح دنیا و آخرتت را گفتم؟ افسوس! که سخنان مرا - معاذالله - سوءظن پنداشتی؛ چنان پندارم که نصایح مشفقانهٔ مرا حمل به غرض نفسانی نمودهای و حال آنکه ابراهیمبیگ برادر رضاعی من است. مادرم او را شیر داده، او مرا برادر و من او را خواهرم. خیال دیگری نبوده و نیست. نظرم؛ هر چه به تو گفتهام نظر به ظهور آب و رنگ گلشن همیشهبهار تقدس ذات انسانیت و مصباح همواری اهلیت و انسیت که در حقیقت حیف و ننگ صاحبان هوش و خرد و آداب عقل و تمیز است. البته انسان کامل مباشر امری نشود که لآلی قیمتی او را صرافان نامیز [نمایان] بیتمیز خزف انگارند. عمل تو اگر نیک و اگر بد، در انظار عموم زشت و مذموم است. «سنگ بدکاری زدن بر سر گل دیوانگی است.» انسان عاقل کامل از اظهار عیوب خود در محافل ناموافق در نزد هر ناکس که عبارت از دختران اعراب بیتربیت باشد باید بپرهیزد و از مقام تهمت بگریزد «اتقوا من مواضع التهم!»
داستان محبت تو داستانی است که در سر هر بازاری هست؛ اگرچه محبهٔ شما به ایشان جواب میدهد، ولی چه توان کرد که طشت رسوایی از بام افتاده و صدایش عالمگیر گشته! تو در خانه نشسته در به روی خود بستهای از بیرون خبر نداری که چه هنگامهایست! «کوس رسوایی تو بر سر بازار زدند.»
وظیفهٔ خصوصیت و دوستی و محبت فقیره آن است که دایماً صلاح کار تو را گویم و از کملطفی تو نرنجم و از حقارت تو ترک مودت نکنم؛ اگر مرا هزار بار برانی و بخوانی و بیندازی من وظیفهٔ دوستی را دانم و خاطر خود را نرنجانم. «اگر برانی ازین در برآیم از در دیگر.»
دل منیرهٔ منورهٔ تو آگاه و صدق ضمیرت بهترین گواه است که ارادت سابقه و عقیدهٔ صادقهام اصلی و ثابت است، نه فرعی و راسخ. «بوستانیست که هرگز نزند باد خزانش.»
بنای دوستی و محبت تو در دلم چنان محکم و مستحکم است که صرصر هیچ حوادث رخنه بر بنیان آن نتواند انداخت و آن حصن حصین و قلعهٔ متین با توپهای کروپی صدمهگزین نشود. با وجود این به تو باز میگویم: آیینهٔ قلب تو صاف و بیغش و از کدورت خیانت مبرا و مصفاست و همهٔ افکار تو مقدس و منزه است از شوایب اغراض؛ ولی چه توان کرد که در انظار ناس منفور و ناپسند است. پس هر عاقل و عاقله را لازم و واجب که مراعات حفظ نام و ننگ و حقوق شخصیهٔ خود را بنماید و نباید چنان راه رود که صحبت او بر مذاق همگنان طعم نامحرم قبول خزانهٔ دلهاست و چراغ حضورش در هیچ بزمی فروغ ندارد و عموم از صحبت او کناره جویند و طریق مجانبت وی پویند و نوشتن اینها را ذمهٔ [خود میدانم].
«چرا عاقل کند کاری که باز آرد پشیمانی؟
دوستی با دوستان چندان ندارد مستی»
خوب سرودهاند قدما، ماراست که از فرمایشات آنها سرمشق گیریم.
دوست آن است جمله عیب تو را همچو آیینه رو به رو گوید
نه که چون شانه با هزار زبان پس سر رفته مو به مو گوید
کاشکی دیشب در خانهٔ ما بودی و به چشم میدیدی که با دختران بیتربیت عرب تا دل شب در چه جنگ و جدال بودم؟ در مدافعهٔ بیغشی تو کوشیدم لکن مرا با شما یکی دانسته و گفتند: آخر رمانخوانان همین است که با عشق و سودا قرین شوند. افتخار نمودن به دانستن زبان فرنگ و «بون بون، نون نون» ثمرش جز این نیست. میترسم آزرده شوی ورنه سخن بسیار است.
شاید تا حال خودتان هم از قبح راندن محبهٔ خود از خانهٔ خویش آگاه شدهاید. عیب ندارد!
عشق از این بسیار کرده است و کند سبحه را زنار کرده است و کند
باقیالدعای الفقیرة الحقیرة محبک رفیقه»
مکتوب را منالبدو الیالختم خوانده باز پیچیده جوف پاکت گذاشته سرش را چسبانیده به حاجی مسعود دادم، گفتم: «ببر به محبوبه بده، جوابش را که نوشت به من بیاور.»
حاجی مسعود خط را برد، روز دیگر جواب را گرفته نزد من آورد. از این قرار بود.
«جواب مکتوب رفیقه از جانب محبوبه
عزیزهٔ من! مکتوب شما را گرفته با دقت مکرر خواندم. تو در خیال خود به این تحریرات شاعرانه و این نگارشات ادیبانه گویا وظیفهٔ دوستی و اتحاد به جا آوردهای. ای کاش مرا خاطر چون گیسوان لیلی پریشان نبودی و ادراک بصیرت ظاهری مانند دیدهٔ زلیخا از نور بینش محروم نگشتی و طبع موزون و قوهٔ ممیزه داشتمی و تمیز هر نکته کردمی تا در جواب این مکتوب عاجز نماندمی و بر عجز و انکسار خود اعتراف ننمودمی. آنچه نوشتهای اگر ظن و اعتقادات غلط نبوده هیچ صحیح هم نبوده است. البته در عهد قدیم استحکام در ارکان قویالبنیان ضوابط امور یک جهتی بود، لذتطلبان علو محبت مادیات دنیا را اینقدر دامنگیر هروس خاطر ننموده، نعمت صداقت و وفا که در سفرهٔ اتفاق لب به نمک موائد وفاق و اشفاق آلوده ساختهاند حقوق آن را سالیان دراز فراموش نکرده، روز به روز آناً فآناً طراوت گل همیشهبهار محبت و یگانگی را از نزول فیوضات ابر گهربار هوای اعتقاد و اخلاص افزوده، در حضور و غیاب رشتهٔ حبلالمتین یکرنگی و اتحاد را به دست اعتصام محکم نگاهداشته و رعایت حقوق همدیگر کردهاند؛ بسا نقد خزانهٔ جان و مال را نثار راه همدمی و همبزمی یکدیگر نموده و ابداً بر خلاف رضای همنفسی برنزده، در پیمودن جادهٔ مستقیم مأنوست و مصاحبت مانند دو مغز در پوستی گنجیده و رخش مرام بر دلخواه همعنان به جولان درآوردهاند. اگر من از هیچ چیز خبردار نباشم ولی قدر و قیمت دوستی و وظیفهٔ مقدس آن که منزل اولش ترک مال و جان است میدانم. نصیحت نمودن دوست به دوست خود از فرایض حتمیه است. عزیزهٔ من، رفیقه! تو سوراخ دعا را گم کردهای! نظر به نصایحی که کردهای چنان مفهوم و معلوم میشود که مرا آشفته میدانی. تو هنوز فرق آشفتگی و عشق و عشقبازی را ندانستهای. «ز عشق تا به صبوری هزار فرسنگ است.»
حیف که من عاشق نیستم، اگر عاشق بودمی خود را از سعادتمندان عالم دانستمی. کاش من هم عاشق بودمی که مانند زلیخا و لیلی و عذرا نام من زیب و زینت اوراق کتب فضلا و ادبا و شعرا گشتی. ای عزیزهٔ من! عشق دیگر چیزی است. شأن و مرتبهٔ عشق از آن بالاتر است که به بازی ذکر شود. تو در هر کلام خود عشقبازی صرف میکنی. عشق را با بازی ردیف مکن! عیب است بر تو. بازی بازی است و عشق عشق است. وانگهی من از هر دو مبرا هستم. «بان کان قمیصه قد من دبر فکذب و هو من الصادقین.»
خواهش دارم منبعد دل حزینم را با ملامت بیجا نرنجانی تا مجازات از حق نیابی.
به سویم از وفا یک ره نظر کن ز آه سوزناک من حذر کن!
اینکه نوشتهای من تو را از خانهٔ خود راندم حاشا! ثم حاشا! هذا بهتان عظیم! چون بیگ تنها و بیپرستار و رعایت حال مریض واجب، دلم در نزد او در گرو بود لهذا زود رفتم تا از عشقبازی سخن کمتر سرایی و اگر شریک دردم نشوی اقلاً ساکت باشی نه اینکه پریشانحالی مرا عشقبازی نام نهی. در صورتی که تصدیق قول شما کنم این فقره مصداق صداقت و حقشناسی کنیز است دربارهٔ مولی و صاحب اختیار خود. چه فایده؟ تو از این مقامات دور و در ندانستن معذوری.
بر سینهات ای کاش نهم سینهٔ خود را تا دل به تو گوید غم دیرینهٔ خود را
بعد از این همه تفاصیل «کرم نما و فرودا که خانه خانهٔ توست.»
محبّ محبوبه»
از خانهٔ میرزا عباس شیرینی آورده بودند گرفته خدمت حاجیه خانم فرستادم. از نیکی حال ابراهیمبیگ مرا خیلی شعف و سرور حاصل بود زیرا که امروز حالش نسبت به سابق بهتر و از وجناتش علایم محموده مشاهده میشد.
چون شب فردا رسید به حاجیه خانم عرض کردم: «امشب را در خانهٔ حاجی... تبریزی موعود هستم اگر اذن میدهید بروم.»
فرمود: «برو!»
رفتم کسی نیامده بود. کمکم جمع شدند. دوازده نفر بودیم. یک نفر هم در مجلس بود که آشنایی با او نداشتم و نمیشناختم؛ گویا از فرنگستان آمده.
پس از صرف چایی، باز حاجی میزبان بنای ظرافت گذاشت. گفت: «یوسف عمو بگو ببینم در تبریز چهها دیدی؟»
گفتم: «بنده چیزی ندیدهام ولی سرکار بیگ هر چه دیده نوشته است.»
گفت: «مرگ من بگو بگو!»
گفتم: «یک چیز دیدم که ابراهیمبیگ ننوشته.»
پرسید: «چیست؟»
گفتم: «روزی در حجرهٔ شما نشسته بود فراش پست مکتوبهای برادر شما را آورد. یک نفر هم در آنجا بود. پرسید: «به اسم من مکتوبی هست؟»
گفت: «این دو پاکت به اسم شماست.»
درآورده داد.
آن شخص مکتوب را از لای پاکت درآورده ظرف آن را به جناب ابراهیمبیگ پراند، یعنی باد بدان جانبش سوق داده ولی معلوم بود که عمداً این عمل را کرد که ابراهیمبیگ عنوان القاب و جلالت شأن او را دریابد.
ابراهیمبیگ هم نکته را ملتفت شده، آهسته زیرچشم نگاه کرده گفت: «سرکار آقا حاجی! بهتر از این زحمت القاب نوشتن، این است که یک کلمه بنویسند: حضور باری تعالی برسد.»
حاجی نیمخندی کرده گفت: «آقا جان، چه توان کرد؟ حالا دیگر رسم شده که نسبت به شأن و رتبهٔ هر کس، عنوان بنویسند.»
ابراهیمبیگ گفت: «این چه رسم است و چه مجبوریت دارد که اوقات عزیز خود را صرف به نوشتن این مزخرفات و لاطائلات نمایند؟ در اینجا شانزده کلمهٔ زیاد دارد: عریضهٔ الخلوص، در دارالسلطنهٔ تبریز، خدمت ذیرفعت بندگان جناب مستطاب مستغنیالالقاب عمدةالاعاظم و التجار و زبدةالاعیان والاشراف، اجلالناس، سرکار قبلهٔ مکرم و خداوندگار اعظم آقای حاجی آقا قرچهداغی، دام اقبالهالعالی، مشرف و ملحوظ باد الشهیر به خرازیفروش.»
اوقات ابراهیمبیگ تلخ شده، حاجی هم بنای بدمستی را گذاشت. اخوی شما هم قاهقاه بخندید. چیزی نمانده بود که دست و گریبان شوند. حاجی قرچهداغی خرازیفروش هم قهر کرده با غیظ برخاسته و رفت.»
آن شخص ناشناسای فرنگیمآب گفت: «حقیقت چهقدر بیمعنی و چه قیودات ابلهانه است! دور نیست رفتهرفته خدایگان بلکه خداوند بودن هم کسر شأنشان شود. در فرانسه رئیسجمهوری را یک کلمهٔ «موسیو» مینویسند، از شأن و شوکتش هم بهقدر سر مویی کم نمیشود، یعنی دو لقب ندارند که در عنوان خطوط خود بنویسند. عنوان ثانوی برای خطوط را نه در کتاب لغت نه در مکتب خوانده و نه از طفولیت غیر از آن از کسی شنیده، عنوان دیگری برای مراسلات یافت نمیشود. نمیدانم اهل ایران بالای یاوهگویی چهقدر وقت شریف و عزیز خود را ضایع و چهقدر تکالیف شاقه را به مردم حمل مینمایند؟ در کتب و مرسلهجات آنقدر عبارات و الفاظ مغالطه مخلوط به مطلب کردهاند که کتاب و مکتوبشان غلیظ شده، که اگر یک ساعت بخوانی هیچ مطلب مفهوم نمیگردد. نه سر دارد و نه بن. سه دفعه تاریخ وصاف را خواندم، یک کلمه از آن را خاطر ندارم. آدم بیانصاف مثل حمال حطب، در عوض آنقدر زحمت، بر خود مایهٔ شماتت میگذارد. کسی نیست که بخواند و نویسنده را شماتت نکند؛ چه ابداً مفهوم نمیشود چنگیز چه غلط کرده و چه ظلمها نموده و برای چه کرده و هلاکو چه... زیادی خورد! با وجود این مشکلات چنین کتاب را میدهند دست اطفال مکتبی، اگر نفهمد پای چوب و فلک به میان میآید و حال آنکه معلم خود نفهمیده و مصنف هم جز قلنبهگویی و لغتپردازی منظوری از معنی نداشته است. یک نفر مؤلف منصف مینویسد که انشائات ایران عجب تماشا دارد! یک کلمه ندارد که دروغش بیاثبات و شاهد باشد؛ هر جا که کلمهٔ واصل باشد، حکماً کلمهٔ حاصل هم لازم و ملزوم گشته باید به دم او چسبیده باشد؛ هر وقت که لفظ وجود دیدم، ندیدم ذیوجود بعدش نباشد. مزاج بیوهاج نمیآید؛ اگر در آخر صفحهٔ اول دروغ خواندی البته در اول صفحهٔ دوم بیفروغ را خواهی دید؛ خدمت بیرفعت صورت نبندد. نوشتهاند روزی یاوهگویانی چند در محفلی جمع بودند؛ هر کس از نظم و نثر آنچه گفته بود، به نظر همدیگر عرضه میداشت و افتخار مینمود. یکی از ادبا، با کمال وقار، لولهٔ کاغذی از کمر بیرون آورده، با منتهای مفاخرت بنای قرائت گذاشت:
«شهباز بلندپرواز طبع، که همواره گلستان سخنپروری را ترشحات سحاب کلک در سلک خضارت و طراوت افزوده و پرند پرنیان او را به قرابهٔ لآلی ازهار معانی ملون و مزین ساخته، اشهب خوشخرام همت قضا سمت را بر این دارد که در بزم نظم هنروری حدایق حقایق را به شقایق دقایق بیاراید و درشیزهٔ کلام را به دستیاری مشاطهٔ فکرت از پردهٔ خیال به ایوان بلاغت درآورده، به روایح رایح فصاحت، رخسار شاهد مقصود را ز لوث هموم و سموم غموم بزداید و به میامن برکات مکارم کرم کامکاری را در کان کرامت بر کاخ کیاست نهاده، دل را از کام نهنگ زمانه...»
تا اینجا خوانده بود، ژولیدهمویی که در گوشه نشسته بود، صدا بلند کرد و گفت: «ای پدر فلان بیدین! چه خواهی گفت؟ زود بگو! حوصلهٔ من که تنگ شد. آخر این «کم کو کام کرم کو» تا کجا خواهد کشید و آخرش چه چیز است؟ ای جلاد نفس مردم! منظورت از این یاوهسرایی چیست؟ بگو بفهمم! هر یک از این ادبا اگر گوید فهمیدم غلط میکند! چه چیز را فهمید؟ با این همه یاوهگویی با این شیوهٔ ناپسند، به خود هم میبالید و توقع صدرنشینی هم دارید و متوقعاید در حین قدومتان یساول بگوید: «کنار شوید، فاضل آمد!» خاک بر سر شما از این فضل! در دنیا و آخرت چه یادگار گذاشتید که دولت و ملت به او تفاخر نمایند و از آن به فقرا فایده رسد؟ مردکهٔ دیوانه! هیچ خیال نمیکنی مردم را به این قدر سخنان لغو و بیحاصل معطل ساختهای؟ بیست سال عمر در تحصیل لفاظی تلف کردهای و آخر در تفسیر یک سطر چنگ پوچ، مستمع سه روز در تحیر مانده. از شما سؤال میکنم: لغت تابع معنی یا معنی تابع لغت است، تا شما اینطور اوقات خود و ما را تمام نمایید؟ مردکهٔ فرنگی از علم خود یک ماشین اختراع مینماید، دفعتاً صاحب یک کرور فرنک [فرانک] میشود، شب هم به آسودگی میخوابد. شما شبی سه بار برخاسته شمع روشن کرده که فردا پنج تومان صله از فلان فرعون صفت به دروغبافی خواهید گرفت، خواب را بر خود حرام میکنید.»
بالجمله ژولیده آنقدر گفت که از سادهگویی او هم ادبا چیزی نفهمیدند. آری «آشنا داند صدای آشنا.»
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/ru/works/zeynalabdin-maragayi-2-ibrahim-beyin-isinin-sonu-ve-teessubkesliyinin-neticesi-7
Клавиши ← → для перехода, R — случайное стихотворение
Другие произведения автора
دقیقی طوسی، معاصر فردوسیگویند که صبر کن تو را صبر بر دهد آری دهد، لیک به عمر دگر دهد
Şairlərdən seçmələr, 4شاعر شیرازیای سالک ره چه خفتهای؟ خیز! گر مرد رهی به ره درآمیز!
Şairlərdən seçmələr, 5عارف، جمالالدین اصفهانیاین عمر که از نیمهٔ هشتاد گذشت یادش چه کنی که شاد و ناشاد گذشت
Şairlərdən seçmələr, 6فردوسیاسمش میرزا ابوالقاسم طوسی -علیهالرحمه- پادشاه شعرا و ممدوح شاه و گدا، شاعر به آن هنروری مادر جهان نزاییده. با وجود صدها رقیب که همه در فنون شعر ماهر مانند عنصری و غیره لاف «انا ولا غیر» زدندی، تمام اوقات خود را صرف نمودند که نکتهای گیرند به او و ایرادی به وی آورند، موفق نشدند و از حسرت مردند، در علوم ریاضی و رجال و منطق و تاریخ سرآمد دوران و مشار بالبنان بود و در حقیقت زبان و رسوم ایران را زنده کرد. علاوه از فن شعر، چند هزار بیت در یک بحر و وزن سرودن سهل نیست، آهنگ اشعار آن مرد دانای بزرگوار، از ابتدا تا انتها، حالت غریب دارد، خواننده و شنوندهٔ کلام آن، شیخ و شاب را قوهٔ شجاعت حاصل گردد به نوعی که گویا در میدان رزم حاضر است؛ و کتاب او در نزد هر قوم با عزت و احترام است. عالیجنابی و غنی طبعی او به حدی که زحمات چندین سالهٔ خود را در آنی به حمامی و دلاک بذل فرمود، و حفظ شرافت شأن خود را در هر السنه و افواه جاری نمود، چنانچه ترجمهٔ حالش را مختلف به السنهٔ خارجی نمودهاند، نه مانند شعرای عصر ما که تملق و مبالغه را شعار ساختهاند.
Стихи других поэтов
Gənə fəsli-bahar oldu,Yanıb-yanıb ötər bülbül.
Maral gözlümAh çəkib qan yaş tökrəm,Səndən ötrü maral gözlüm,
Dağıtsam hər tərəf zülfi-səmənsanı, ağan canıDağıtsam hər tərəf zülfi-səmənsanı, ağan canı,Giriftar eyləıəm sen kimi Zibanı, ağan canı.
VarYar-rəfiq xəbər alsa əhvalım,Deyə bilmən məni oda salan var.