Xatimə, 2
Страница 1 из 4
در حالتی که مشغول ترتیب اوراق و تنظیم نمرههای سرانجام کار ابراهیمبیگ و نتیجه تعصب او بودم، یکی از دوستان صادق و محبان موافقاش از در داخل گشته، حالت مرا دیده و دانست که به چه کار مشغولم. بدون تأمل گفت: «باز این اوراق پریشان و تحریرات سرگردان که در روی میز ریخته و پاشیده چه چیز است و دیگر خیالت چیست؟»
گفتم: «چیزی که عیان است چه حاجت به بیان.»
گفت: «برادر جان! تعجب از ادراک تو دارم که هر قدر سن و سالت بالا میرود احمقتر میشوی. به جای اینکه در پاداش چندین زحمات شاقه که در راه دولت و ملت بر خود هموار کرده، از استراحت و آسایش دست کشیده [ای] به تو رحمت خوانند و تحریرات تو را تمجید نمایند، به گوش خود شنیدم که جمعی لعنتت خوانند و سخنان تو را از جملهٔ مزخرفات و لاطایلات جلوه میدهند. مگر تو را شغل و کسب و کار نیست؟ از این مشقت بیجا مرامت چیست؟»
گفتم: «کاسبم و بیشغل و کار نیستم.»
گفت: «پس خود را در سر این مطالب بیفایده که مثمر هیچ ثمری نیست معطل کردن چرا؟ آیا این کار خردمندان با تمیز است؟
گرچه مرغوبتر ز خوشگویی / سببی در حصول نعمت نیست
هست خاموش سالم از آفات / نعمتی بهتر از سلامت نیست
و این فقرات بیمعنی را نوشتن ثمرش دشمن از برای خود و اولاد خویش تراشیدن است، زیرا رشوهخواری، رعیتتازی، تعارفگیری، پیشکشطلبی و مداخلجویی، خوی بزرگان ایران است. «با شیر اندرون شده با جان بهدر رود.» به قول مدیر «پرورش»، اینها اخلاف همان جانورانند که قدر آب شور را نداشته، دریا دریا منافع ملک را بدون دیدن زور و گرفتن زر از دست دادند. اخلاف همان جانیاناند، که با یک هیاهوی و تشر هرات را تسلیم کرده و فنای حق حاکمیت ما را از افغانستان به بقای وزارت قبول کردند؛ اخلاف آناناند که، یک اردوی معظم را تسلیم سه هزار ترکمان وحشی کردند؛ اخلاف آناناند که، به سیهزار تومان رشوه، امتیاز سی کرور تنباکو را دادند و کردند آنچه را که از حوصلهٔ انسان بیرون است. اگر شرح داده شود، مثنوی هفتاد من کاغذ شود.
مرحوم میرزا تقیخان امیر نظام خواست وساطت و رشوهخواری را از دستگاه دولت موقوف بدارد؛ دیدی چگونه سزایش را داده در حمام کاشانش غسل توبه از زندگانی دادند؟ تو وزرا را دعوت میکنی به اقدام در اموری که مانند میرزا تقیخان از زندگی محرومشان نمایی؟ یقین بدان در ایران امروز از آنان که دست اندر کارند، یک نفر نمیشناسم که در این افکار با شما شریک باشد. اگر احیاناً وزیری هم اقدام به اینگونه کارها نماید، فوراً جمعی در علیه او اجتماع نموده و خطایای شرعی و عرفی با خط و مهر همان شخص وطنپرست جعل نموده، سر بیگناهش را آویزهٔ گوش سایر خیرخواهان خواهند نمود تا دیگران حق خود و مقام خویش را بشناسند. جز اینقدر [که] برای انتخار ایران و ایرانیان در سر هر صفحه از پادشاهان کیان و پیشدادیان سخن رانده ملت و دولت را به رفتار و کردار ایشان دعوت میکنی، چه معنی دارد که ملت ایران را منع مینمایی که مثل ملت یونان بر استخوان هزار سالهٔ آباء خود بالیدن تسکین قلب حاصل ننماید؟ و میسرایی که گذشتگان و آیندگان نیامده، دم از حاضر باید زد. گذشت آنکه عجم طعنه بر عالم میزد و عرب تفاخر بر عجم میکرد؛ روز امروز، زمان، این زمان است.
گیرم پدر تو بود فاضل / از علم [فضل] پدر تو را چه حاصل؟
جو فضلهایست که میزاید از غذای لطیف / به اصل و نسل تفاخر بود ز بیهنری!
در اینکه اصول مدنیت از فیلسوفان یونان و حکمداران ایران در جهان و جهانیان منتشر گشته هیچ محل گفت و شنود نیست؛ ولی چه مدنیت، در کدام عصر و زمان؟ در مقابل کدامین ابنای جنس؟ در آن زمان که هند و چین و افریقا و اروپ در وادیهای وحشت مانند حیوانات زیست کردندی، علم از جهل، عدل از ظلم، نیک از بد، تلخ از شیرین، خوب از زشت، تشخیص داده نمیشد، همه در نظرها یکسان بود. اکنون ماراست که بر مدنیت آن حیوانات لایعلم نظر کرده رشک بریم، نه اینکه از مدنیت بیست عصر پیشین آباء خود دم زنیم. اگر ما را انصاف و عقل و خرد بودی در مقابل سطوت و قدرت دولت انگلیس نباید از پادشاهان کیان به یاد آریم، در پیش عدالت ژاپون از عدل نوشیروان سخن رانیم، در مقابل مملکتداری امریکا از کیخسرو دم زنیم. اینها را که نام بردیم وحشیترین مردم روی زمین بودند و گمنامترین جنس دنیا؛ خصوص دولت ژاپون که نه اسم داشت و نه رسم، در هیچ تاریخ اسم او مذکور نیست، حتی در «جام جم» که درین عصر آخرین ترتیب شد، نامی از دولت ژاپون نیاورده و اکنون از دول معظمهٔ دنیا بهشمار است و از اشراف دول محسوب است. این دول گمنام را صاحب شهرت و عظمت، وزرا و امراء دربار نکردهاند، بلکه در عموم ملل روی زمین طلب نفع شخصی جبلی بوده، آنها هم بلا شبهه خودرأی و مخرب دولت و ملت و دائماً در پی اندوختن ثروت و برانداختن ملت بودهاند، مانند وزرای ایران.
این دول که حال ترتیب یافته و صاحب قدرت و شوکت گشته، اساس اینها را نه صدراعظم و نه امرای اکرم گذارده، بلکه از دو شق بیرون نبوده، که این ملل به سعادت ابدی و نیکبختی سرمدی رسیده و ظلم را به عدل و ظلمت را به نور مبدل کردهاند؛ یکی اینکه ملت تاب تحمل ظلم و جور نیاورده و طاقت ایشان طاق گشته، دست از جان شسته، به راهنمایی عقلا و حکما یکباره بر دولت شوریده و طوق ذلت را از گردن برداشته و عبودیت را مبدل بر حریت ساخته، مثل ملت فرانسه و اسپانیا و غیره؛ دوم اینکه پادشاهان خوشعقیده و نیکطینت در میانشان پیدا شده که من جانبالله شجرهٔ عدل و انصاف در سرشت او بارور بوده، دامن همت بر کمر زده، با عزم راسخ درخت کهنسال وحشت و بارباری را از بیخ و بن کنده، خودسران را -که دیوان بادیهٔ گمراهی و غولان بیشهٔ جهالت بودند- سر بریده و در زمین وحشت تخم مدنیت کاشته، با ابر عدل و احسان آبیاری نموده، مانند پطر کبیر و میکادو و سلطان محمود و غیره. فقط درین دو صورت مذکوره اصلاح دولت و ملت شده، شجرهٔ مدنیت بارور گردیده است و بس.
و اکنون ملاحظه باید نمود که به دستیاری کدام سعی و کوشش میتوان دست درازدستان را از حقوق دولت در ایران کوتاه نمود. طریق اولی، یعنی شورش رعایا بر شخص سلطنت، اگرچه اقرب به مقصود است، ولی از راه شاهپرستی، بنده عین خطا و خطای عین میپندارم، هر آن کس که در این افکار و خیال باشد پسندش نمینمایم. امروز برای ایران هیچ تهلکهای مانند شورش داخله مضر نیست، که دعوتکنندهٔ عموم بلیات و آفات برای ملت و دولت است؛ زیرا دشمنان سه جانب ما، خصوص عثمانی، چشم انتظار به این وسیله دوخته، منتظر فرصت میباشند، پولها خرج کرده در کمین نشستهاند. گوششان به آواز و با کمال حرص و آز مترصد چنین صداست! دوستی و محبت وطن مقتضی آن است که کیف ماشاء حصن حصین و سد رزین به روی شورش داخلی بسته، نگذاریم آوازی از کسی برخلاف شخص پادشاه برآید و مانع پیشرفت افکار دشمن خانه برانداز گردد. زیاده از این شرح و بسط لازم نیست. معنی این را هر سفیه جاهل و طفل ناکامل میداند که اگر ملت ایران خود را از این بلای مبرم محفوظ دارد، به مقتضای زمان و به حکم طبیعت جغرافیهٔ عالم حاضر، مملکت را به هیچ وجه اندیشهای باقی نیست.
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/ru/works/zeynalabdin-maragayi-2-xatime-2
Клавиши ← → для перехода, R — случайное стихотворение
Другие произведения автора
باری، قدری صحبت کردیم. پس از آن گفتم شام حاضر کنند. آن زمان به خاطرم آمد که از مصر به نام ابراهیمبیگ مکتوبی رسیده بود.گفتم: «برادر! راستی فراموش کردم. به نام شما کاغذی از مصر رسیده است.»
İstanbula daxil olandan sonra İbrahim bəyin sərgüzəşti, 2ابراهیم گفت: «برادر جان! من از ناملایمات وطن هر چه که دیدم همه را ننوشتهام؛ به واهمهٔ اینکه مبادا به دست معترضان سررشتهٔ ملامت بیفتد، دیگر روز روشن را از شماتت خودشان بر من تاریکتر از شب دیجور میکنند.غیرت نگذارد که بگویم که مرا کشت تا خلق ندانند که معشوقه چه نام است.»
Sonluqسپاس خداوند بخشندهٔ مهربان را که به طبع این سیاحتنامه من بنده را توفیق عطا فرمود و موفق شدم بر اینکه نام نامی این سیاح محترم بلاکش را -که در راه حب وطن زحمات و خسارتهای فوقالعاده بر خود هموار نموده است- در صفحهٔ گیتی به یادگار بگذارم.چنانکه در مقدمه عرض شد، مقصود از طبع و نشر این سیاحتنامه که مستلزم بسی زحمت و خیلی مخارج است جلب منفعت شخصی نیست. بلکه در عقیدهٔ خود، این معنی را نوعی از آیین وطنپرستی و ملتدوستی و دولتخواهی دانسته زحمات و مخارج آن را به طیب خاطر در عهده گرفتم تا مطالعهکنندگان محترم از روی انصاف به مندرجات آن نگریسته برای رفع معایب و اکمال نقایص وطن همت فرمایند که بلکه از میامن اتفاق و همت بلند ایشان بهتدریج مفاسد صلاح پذیرد. از این وضع پریشان بالمره مأیوس نباید شد، چه که هیچ سختی را در مقابل سعی و عمل ملتی پایداری نتواند شد. چنانکه فرمودهاند: «همتالرجال تقلع الجبال.» باید برای اصلاح کارها متفقانه جنبش کرد تا بر شدائد غلبه نمود.
Sonluq, 2پس از معلوم میشود که هر کس به وطن خود محبت دارد و عزت ابنای وطن خود را میخواهد باید به فرمودهٔ حضرت مولیالموالی علی عالی -علیهالسلام- که مولا و مقتدای خودشان است، پیروی نموده از معایب هموطنان هر چه بیند به زبان ملایمی به ایشان بگوید، که بلکه سخن یکی از آن میان کارگر افتد، مردم به تدریج به ترک ناملایمات اقدام نمایند؛ تا به یاری خدا جور و ناراستی که خود اثر نادانی و جهالت است از میان ملت بار بربسته قسط و عدل به جای آن خیمه و خرگاه زند. حالا وقت آن است شعرا و سخنسنجان ملت، که تاکنون عمرشان را به تمدیح و توصیف جبابره صرف مینمودند، دیگر از حب وطن و آیین وطنپرستی جامهها سرایند و چکامهها آرایند. چنانکه مدتی برای مصایب گریه میکردیم یک چندی نیز مرثیهٔ وطن بخوانیم و بدان گریه کنیم، چه در صورتی که وطن نباشد به اجرای هیچ آیینی ما را رخصت نمیدهند. چنانکه سالها از وطنپرستان مذمت گفتهاند، یک چندی نیز کردار خائنان را به نظم و نثر نکوهش کنند. چندین سال است که برای خلاصی خودمان از آتش دوزخ به تضرع و زاری دعا میکنیم. چندی هم برای رهایی خودمان از ظلم و جور و نیل به عدل و انصاف دعا نماییم. عمرهاست که با همدیگر محض هوای نفس خصومت و نفاق میورزیم. چندی نیز به مهر و وفاق رفتار کنیم که سرمایهٔ تمامی نیکبختیهاست. چه مناسب است نقل حکایتی که به شاه عباس صفوی -اذرالله برهانه- نسبت میدهند در اینجا ذکر بشود:گویند روزی پادشاه رضوان جایگاه شاه عباس صفوی سواره به جایی میرفتند. سید پاکنژاد میر محمد باقر داماد و شیخ اجل بهاءالدین عاملی، که هر دو از فحول علمای آن عصر به شمار میرفتند، ملتزم رکاب پادشاهی بودند. پادشاه را به خاطر گذشت که آن دو بزرگوار را آزمایشی کند تا بداند که رقابت و حسادتی در میانشان هست یا خیر. چون اسب سید مرحوم خیلی بازی و جست و خیز میکرد، پادشاه آهسته به شیخ گفت که «اسب سید خیلی جهنده و بازی کن است، در حقیقت سواری این جور اسب برازندهٔ حال علما نیست.» شیخ عرض کرد که «چون اسب راکب خود را میشناسد که چه شخص عالم و بزرگواریست این است که از وجد آن دولت، که مر او را نصیب گشته، میرقصد و حق هم دارد.» پس از آنکه مسافتی طی شد این بار آن پادشاه دلآگاه روی به جانب آن سید جلیلالقدر کرده فرمود که «اسب شیخ خیلی تنبل است، نمیخواهد قدم به جای قدم پیش گذارد، شیخ خود نیز آیین سواری را نمیداند.» سید در جواب عرض میکند که «خیر! اسب شیخ تنبل و مهمل نیست. بلکه جای حیرت است که با آن همه بار سنگین فضلت که سوار اوست چگونه حرکت میکند.» آن شهریار پسندیدهکردار از شنیدن این سخنان نغز آن دو عالم بزرگوار به شکر خداوندیتر زبان شده میگوید «سپاس خداوندی را که در ایام سلطنت من علمای ملت را تا این درجه به همدیگر رئوف و مهربان داشته است که این یکی دلیل بودن اتفاق و مهر و محبت در میان تمامی ملت است.»
Стихи других поэтов
Huş ilə sevdiyim, dinlə zarımı,Heç bundan ziyadə ah-zar olmaz.
Deyişmə: Dağıstandan gələn gəlin— Lətif:Dağıstandan gələn gəlin, mən səni qonaq eylərəm,
Güllü xanımQürrətül-üyunum, ay Güllü xanımHünərin var, bu meydanə gəl indi
Deyişmə (Bədihə): Göstərəndə qaşlarının tayını— Həsən:Göstərəndə qaşlarının tayını,