Sonluq
سپاس خداوند بخشندهٔ مهربان را که به طبع این سیاحتنامه من بنده را توفیق عطا فرمود و موفق شدم بر اینکه نام نامی این سیاح محترم بلاکش را -که در راه حب وطن زحمات و خسارتهای فوقالعاده بر خود هموار نموده است- در صفحهٔ گیتی به یادگار بگذارم.
چنانکه در مقدمه عرض شد، مقصود از طبع و نشر این سیاحتنامه که مستلزم بسی زحمت و خیلی مخارج است جلب منفعت شخصی نیست. بلکه در عقیدهٔ خود، این معنی را نوعی از آیین وطنپرستی و ملتدوستی و دولتخواهی دانسته زحمات و مخارج آن را به طیب خاطر در عهده گرفتم تا مطالعهکنندگان محترم از روی انصاف به مندرجات آن نگریسته برای رفع معایب و اکمال نقایص وطن همت فرمایند که بلکه از میامن اتفاق و همت بلند ایشان بهتدریج مفاسد صلاح پذیرد. از این وضع پریشان بالمره مأیوس نباید شد، چه که هیچ سختی را در مقابل سعی و عمل ملتی پایداری نتواند شد. چنانکه فرمودهاند: «همتالرجال تقلع الجبال.» باید برای اصلاح کارها متفقانه جنبش کرد تا بر شدائد غلبه نمود.
امیدوارم که بزرگان ملت این خواری و مذلت را بر خود و ابنای ملت نمیپسندند، از گذشتهها عبرت گرفته برای آیندهٔ وطن تدابیری که موجب رفع ناملایمات و مستلزم آسایش عمومی باشد بهکار میبرند، تا وطن عزیز ما نیز از اشعهٔ تمدن حقیقی -که درخور آیین پاک اسلامیت و انسانیت باشد- روشنایی گیرد و سحاب مظلم جهالت و کسالت به وزیدن نسایم علم و هنر و عدل و مساوات متفرق گشته افق مملکت ما نیز -که بهترین نقاط روی زمین است- از دود و غبار بیداد و ستم صافی گیرد و آثار جور و فتن تباهی پذیرد. در تمامی شهرها و قصبات و سرحدات وطن گرامی، در بالای عمارتهای دولتی، بیرق عدالت افراشته شده در یک طرف آن علامت شیر و خورشید و تاج کیانی و در طرف دیگرش آیهٔ مبارکهٔ «فتح» در نهایت افتخار به تموج و اهتزاز آید؛ و در میان شهرها، نیز محاکم عدالت در عمارتهای بسیار باشکوه به روی عموم سکنه بهطور مساوات بازگردد؛ غنی و فقیر و اسیر و امیر در نظر حکام عدالت یکی باشند. حقوق بندگان خدا از تعدی و تجاوز زبردستان مصون بماند؛ قضات محاکم عدالت همیشه فرمایش مولیالموالی، حضرت امیرالمؤمنین علیبن ابیطالب -صلواتالله و سلامه علیه- را در نظر داشته در محکمهها رهبر احکام خودشان اتخاذ نمایند؛ چنانکه آن حضرت خطاب به جمع کثیری از امت حضرت ختمیمرتبت -صلواتالله و سلامه علیه و آله- فرمودند که: «من فرزندان خود حسن و حسین را از شما برتر نمیگیرم و اختیار نمیکنم ایشان را، نه بر شما و نه بر عبد حبشی بینی بریده.» این است رفتار پیشوایان ما با زیردستان. حالا ملاحظه فرمایید که در اواخر «عصر ۱۳» نیاکان ما از جور این حکام ستمکار و از درازدستی داروغه و فراشباشی و فراش و تبعه و لحقهٔ آن اشرار چهها کشیدهاند! به یک اشارت بیهوشانهٔ یک نفر سباع فطرت، مال و جانشان معرض تلف و هدر بوده است و از صدمات تاخت و تاز دشمنان قویپنجهٔ ملک و ملت چه رنجها بردهاند! اکنون [باید] روزی صد بار بر وضع زندگانی خودشان شکر کنند و به عمر و دولت پادشاه دادگر ایران زمین -که دولتش پاینده باد!- دعاگو باشند و بر گذشتگان رحمت فرستند؛ چنانکه ما امروز در تاریخ ایام پیشین نگریسته میبینیم که از خونریزیهای آل چنگیز و خرابیهای آن قوم وحشی بیتمیز، که در حق وطن و نیاکان محترم ما روا داشتند، تا چه پایه متأثر میشویم. البته اخلاف ما نیز تاریخ زمان حیات ما را خواهند دید، پس باید طوری حرکت کنیم که از خودمان مصیبتنامهای برای ایشان میراث نگذاریم. تفاوت آن زمان با امروز خیلی است. حالا وضع زمانه بیش از آنچه به تصور آید تغییر یافته است. آن وقت، تمامی روی زمین نسبت به امروز وحشتآباد بوده هر طایفه و قومی در داخل و خارج به جز از جنگ و جدال و ریختن خون یکدیگر کاری نداشتند. در بسیط زمین آثار ترقی و تمدن نمایان نبود، لهذا نیاکان ما معذور بودند که نتوانستند سدی در مقابل آن سیل بنیانکن بسازند. ولی امروز آفتاب مدنیت از سمت مغربزمین تابیده روشنایی آن همهجا را فراگرفته است، هر طایفهای میتواند از تابش آن فیضی ببرد. لهذا عذر ما را اخلاف به [هیچ] وجهی نخواهند پذیرفت.
انصاف باید کرد. امروز به غیر از ایران هیچ ملکی نیست که یک نفر تاجر معتبر هدف استخفاف یک فراش بیشرم گشته در دست او گرفتار باشد. در هر جا حقی و حسابی هست، وظیفه و تکلیف حاکم و محکوم معین است، مگر ایران. در هر مملکتی مالیات دولت به مساوات تقسیم شده، الا در ایران؛ رعیت هر دولتی مالیات معین خود را به وقت و هنگام برده در دستگاه حکومت به التماس تحویل میدهد، مگر ما؛ در هر مملکتی دولت و ملت در حفظ وطن و ملت مشترک رفتار مینمایند، الا در ایران؛ در هیچ گوشهٔ دنیا رؤسای روحانی به امور سیاسی مداخله ندارند، مگر در ایران؛ در هیچ نقطهٔ روی زمین مقامات متبرکه و خانههای علما و آخورهای بزرگان مأمن و ملجأ مردمان دزد و دغل و خونی نیست، مگر در ایران؛ پس، چارهٔ رفع این همه ناملایمات را، پیش از آنکه فرصت فوت شود، باید کرد. اینها که گفته شد افسانه و خواب و خیال نیست، مطالبی است که همه روزه هر کس میبیند. دوستان از دیدن این اوضاع ناهموار اندوهناک و دشمنان شاد میشوند و نام بلند ملت قدیم و نجیبی را به تمسخر یاد نموده در تیاترها و تماشاخانهها شبیهٔ این اوضاع را [در] میآورند. آیا رواست که این همه مذلت را بر خود روا داریم و قدمی به سوی ترقی و تمدن برنداریم و به اصلاح این ناملایمات نپردازیم؟
میترسم که امروز نیز با همهٔ روشنایی گیتی، باز بعضی از هموطنان من پس از خواندن این سیاحتنامه به حال سیاح و طبعکنندهٔ این کتاب از روی استهزا بخندند و نام ما را به حماقت و دیوانگی یاد کنند و دور نیست که برخی دیگر بدین یکی هم اکتفا نورزیده ما را به بیدینی و لامذهبی برشمارند. در هر حال، من ایشان را حلال کرده در حقشان به جز دعا چیزی نخواهم گفت. اما این یکی را به جسارت تمام عرض میکنم که اگر چهل پنجاه سال پیش از این، هر ظلمدیده از دست ظالم داد میزد و فریاد مینمود و ظلم را بر خود و دیگران نمیپسندید و ظلمندیدگان هم در حال مظلومان به بیپروایی نمینگریستند و هر سیاح مشهودات خود را از نیک و بد بیغرض و مرض نوشته در روی کاغذ انتشار میداد، هر آینه امروز تمامی این امراض مزمنهٔ وطن روی به بهبودی گذاشته مزاج ملک و ملت از اسقام و علل شفا یافته بود. افسوس که همه «به من چه؟» گفتند و گذشتند. ولی چندی نخواهد کشید که خود به رأیالعین خواهند دید که هر چه شده به خود ایشان شده است. آنگاه، دستی از دور بر آتش داشتهاند، امروز خودشان در میان آتشاند.
هرگاه بزرگان ایران و حکما و شعرا و ادبای مملکت در سیاحت اول فرنگستان که دیدند از آن سفر در مقابل آن همه مخارج گزاف منفعتی برای ملک حاصل نشد، متفقاً جلو سیاحت دوم و سوم را گرفته به سخنان ملایم و نصایح مؤثرهٔ منظوم و منثور، پادشاه را از آن عزم مانع میشدند، البته آن مبالغ کثیره که در فرنگستان به هدر رفت در خزانهٔ مملکت میماند و ملت نیز از ننگ آن همه فضاحت که در آن سفرها بار آوردند میرست. آوخ! که در مملکت ما هنوز بزرگان ملت لذت آزادی افکار و حریت قلم را نچشیدهاند و نمیدانند که آن نعمت بزرگ تا چه پایه موجب آبادی ملک و سرافرازی دولت و ملت است. در حقیقت، مایهٔ بس تعجب است با اینکه این معنی را میدانند و اعتراف هم میکنند، باز نمیخواهند که از در تجربه و امتحان برآیند تا دریابند که لذت آن حال چیست. افسوس که بدبختانه باز در هر مورد «به من چه؟» گفته میگذرند. بنی نوع انسان را تکلیف آن است که همیشه طلب ترقی و تمدن شوند. اسباب آزادی خیال و فکر و قلم خودشان را، به شرط عدم تجاوز از دایرهٔ ادب و انسانیت، به هر نحوی که دست دهد فراهم بیاورند تا بتوانند در میان اقوام سایره به سربلندی زیست کنند. هرگاه برخلاف این حرکت کنند در نظر ملل دیگر خوار و بیمقدار خواهند شد -چنانکه شدهایم. این مطلب محتاج به اثبات نیست و چون آفتاب روشن است که ترقی اقوام مغرب زمین را میبینیم که از میامن آن تا چه پایه به افتخار زندگانی میکنند. امثال ما را از موجودات نمیشمارند. اگر از روی تجسس در پی تحقیق اسباب آن ترقیات بانیم خواهیم دید که به جز از آزادی افکار و قلم چیزی نیست. واضح است ملتی که بهطور لایق تحصیل و تربیت بیند و بهرهٔ کامل از علوم و فنون متداوله داشته باشد و آزادی افکار و قلمی نیز بر آن بیفزاید هر آینه، از هر جهت، نیکبختی دو اسبه به سوی آن ملت شتاب خواهد کرد. در صورتی که ما ناچار از استعمال شمع و شکر و ناگزیر از پوشیدن ماهوت، چلواری و صرف کاغذ هستیم البته ما را لازم است که پی تحصیل آن صنایع برویم و آن صنایع نیز بی علم به دست نمیآید. در صورت بودن علم هم امنیت و عدالت لازم است؛ این هر دو نیز بدون آزادی افکار و قلم در هیچ جا حاصل نتواند شد.
در ممالک مغرب زمین، از ملت هر کس که قلمی دارد، از هر طبقهای که هست، ولو که دیوانه باشد، هرگاه مقالهای به لحاظ منافع ملیه نوشته به روزنامه بدهد فردای آن خواهی دید که تمامی عقلای قوم مقالهٔ آن دیوانه را میخوانند. اگر حرف سودمندی دیدند بدان عمل میبندند وگرنه روی هم ترش نکرده چینی به ابرو نیاورده میگذرند. بالعکس هرگاه در مملکت ما عاقلی از این مقوله چیزی بگوید و یا نوشته در روی کاغذ به نظر عموم برساند، به سبب کوتاهی نظر و تنگی حوصله به یکباره صدا بلند میکنند که «بابا! همچنان چیزی در عالم نمیشود.» آنقدر «هو، هو» میکنند که آن عاقل دیوانه میشود. فرق میان ما و ملل مغرب زمین همینقدر است که به ایشان هر کس هر چه بگوید ولو که محال باشد تا آخر گوش داده پس از آن رأی خود را در آن باب بیان میکنند. ولی ما با همهٔ محدودی خیال، در نیمهٔ مطلب، از هر طرف ناسنجیده و نیندیشیده داد میزنیم که «محال است!» خصوصاً که گوینده، چون من، از مال دنیا تهی دست باشد. و گذشته از اینها، هرگاه یکی را بخت مساعدت کند و سخن سودمند خود را از این همه عقبات صعبالمرور بگذارند به جز از دو کلمهٔ بیبهای «آفرین!» ثمری از آن به حال گوینده و ملت حاصل نخواهد شد. نمیدانم از آزادی افکار و قلم برای دولت و ملت چه ضرری حاصل تواند شد که زبان گویندگان را بسته و خامهٔ نویسندگان را شکستهاند؟ معلوم است که معنی آزادی را درست نیافتهاند. آری! هر قلمی که از راه خیانت به دولت و ملت جنبشی کرد البته آن را باید شکست و هر زبانی که به تهمت اشخاص حرکت نمود و به ناحق به هتک احترام این و آن نطق گشاد البته باید بست. نه اینکه یک روزنامهٔ بدبخت که از سوء رفتار و مظالم آفتابی یک امیر ظالم هرگاه سخنی به حق گفت به جای تنبیه و تأدیب آن ظالم نکوهیده کیش، آن روزنامه را تعطیل کنند. بعضی از صاحبان غیرت جاهلیه به اقتضای کوتاهی نظر میگویند که نوشتن این معایب و نمودن این همه مفاسد در روی کاغذ به بیگانگان، دلیل عدم غیرت و تعصب ملی است. آن بیچارگان چنان میپندارند که دیگران از وضع ادارهٔ مملکت ما و مظالم بزرگان و مفاسد اخلاق سایرین بیخبرند. به خدای! ملاحظاتشان به خطا رفته امروز هیچ چیز ما در پرده نیست، به معایب ما بیگانگان خیلی بیشتر از ما وقوف دارند. وانگهی به اعتقاد تمامی خردمندان هر کس بخواهد بدین معایب پردهپوشی کند خائن دین و دولت و ملک و ملت است.
به نزد من آن کس نکو خواه توست که گوید: فلان! خار در راه توست
حضرت مولای متقیان امیرالمؤمنین علی -علیهالسلام- در این باب میفرمایند:
«انما سمی الصدیق صدیقا لانه یصدقک فی نفسک و معایبک فمن فعل ذلک فاستقم الیه فانه الصدیق.»
ترجمهٔ این کلام معجز نظام آن بابِ علم حضرت ختمیمرتبت -علیهالصلوة والسلام- به فارسی چنین نماید:
«از برای آن صدیق را به صداقت نام بردار کردهاند که با تو سخن به راستی گوید. و معیب تو را به روی تو بشمارد و جهد کند که تو را از آن معایب باز دارد. هرگاه کسی را بدین صفت یافتی، از دامن او دست باز مدار که او صدیق توست.»
Bu səyahətnamənin çap olunması imkanını mənə nəsib etmiş olan allah şükr, olsun ki, vətən eşqi uğrunda ağır zəhmətlərə, məşəqqətlərə qatlaşan bu hörmətli başıbəlalı səyyahın yüksək adını ruzigarın lövhəsində yadigar qoymağa müvəffəq oldum.
Müqəddimədə ərz olduğu kimi, böyük zəhmət və məxaric istəyən bu səyahətnamənin nəşri xüsusi qazanc üçün olmamışdır. Mən öz fikrimcə bu işi bir növ vətənpərvərlik, millətpərvərlik, dövlətpərəstlik kimi hesab edib, onun bütün zəhmət və məxaricini könüllü olaraq öz öhdəmə götürdüm. Qoy hörmətli oxucular onun mündəricəsinə insaf gözü ilə baxsınlar, vətənin eybləri və nöqsanlarını aradan qaldırmaq üçün hümmət göstərsinlər. Bəlkə də onların birliyi və uca hümməti nəticəsində getdikcə bütün fəsadlarımız aradan qaldırıla, hər bir sahədə islahat başlana.
Hazırkı vəziyyətdən tamamilə məyus olmaq da düzgün deyil. Çünki millətin səyi və əməli müqabilində heç bir çətinlik müqavimət göstərə bilməz. "Kişilərin hümməti ilə dağı-dağ üstə qoymaq olar" -- demişlər. İşlərin islahı üçün əlbir hərəkət etmək lazımdır ki, çətinliklərə qalib gəlmək mümkün olsun.
Millət başçılarının xarlıq və zəlilliyi özləri üçün rəva görməyəcəklərinə, keçmişdən ibrət almaqla vətənin xoşbəxt gələcəyi naminə ümumi asayiş üçün lazım olan tədbirləri işə salacaqlarına ümid bəsləyirəm. Bu tədbirlərin sayəsində əziz vətənimiz həqiqi mədəniyyət işığı ilə aydınlığa çıxacaq, elm, hünər, ədalət, bərabərlik nəsiminin əsməyə başlaması ilə cəhalət və tənbəllik buludları dağılacaq, yer üzünün ən gözəl nöqtələrindən olan məmləkətimizin üfüqlərindən zülm və əsarət silinib çəkiləcəkdir. Zülm və cəfadan bir əsər qalmayacaq, bütün şəhərlərdə, qəsəbələrdə, əziz vətənimizin bütün sərhədlərində dövlət binalarının üzərində ədalət bayrağı nəhayət iftixarla dalğalanacaqdır. Şəhərlərin mərkəzində də əzəmətli imarətlərdə yerləşmiş ədalət məhkəmələrinin qapıları bütün əhalinin üzünə açıq olacaqdır. Ədalət məhkəməsi hakimlərinin nəzərində varlı, yoxsul, əsir, əmir bərabər olacaqdır. Allah bəndələrinin hüququ qoluzorluların təcavüzündən qorunacaqdır.... İndi baxın görün XII əsrin axırlarında bizim babalarımızın başı bu zülmkar hakimlərin cəfasından, darğa, fərraşbaşı, fərraş və onların quyruqlarının əluzunluğundan nələr çəkməmişdir. Yırtıcı xasiyyətli bir adamın sərxoşluq aləmində elədiyi bir işarə ilə onların canları, malları məhv olub tələf edilirdi. Onlar məmləkət və millətin güclü düşmənlərinin hücumundan olmazın əziyyətlərə düçar olmuşlar.... Bu gün biz keçmiş tariximizə baxanda vəhşi tayfaların sevimli vətənimizdə törətdikləri xarabalıqlara və babalarımıza qarşı mürtəkib olduqları cinayətlərə görə mütəəssir olduğumuz kimi, əlbəttə, xələflərimiz də bizim yaşadığımız dövrün tarixini görəcəklər. Belə olduqda, biz elə hərəkət etməliyik ki, özümüzdən onlara müsibətnamə miras qoyub getməyək. O zamanla indnki dövr arasında çox fərq var. O vaxt bütün yer üzünü bu günə nisbətən vəhşilik bürümüşdü. Tayfaların və xalqların daxildə və xaricdə vuruşmaqdan, bir-birinin qanını axıtmaqdan başqa bir işləri yox idi. Bütün yer üzərində tərəqqi və mədəniyyət asarı görünmürdü. Buna görə də babalarımız o dağıdıcı selin müqabilində möhkəm bir sədd çəkə bilmədiklərinə görə üzürlü idilər. Amma bu gün mədəniyyət günəşinin işığı hər tərəfə yayılmışdır. Hər bir tayfa onun işığından faydalana bilər. Ona görə də gələcək nəsillər bizim üzrümüzü heç bir vəchlə qəbul etməyəcəklər.
İnsafla demək lazımdır ki, bu gün İrandan başqa heç bir məmləkətdə bir nəfər mötəbər tacir həyasız bir fərraş tərəfindən təhqir olunmur, onun əlində əsir deyildir. Hər yerdə bir haqq-hesab var. Hakimin də, məhkumun da ixtiyarı və vəzifəsi müəyyən olunubdur. Ancaq İranda belə deyil. İrandan başqa hər bir ölkədə dövlət vergisi əhalidən bərabər şəkildə toplanır. Bizdən başqa hər bir dövlətin təbəəsi özünün müəyyən edilmiş vergisini vaxtlı-vaxtında aparıb, xahiş-iltimasla hökumətə təhvil verir. İrandan başqa hər bir məmləkətdə dövlət və millət vətəni əlbir qoruyurlar. İrandan başqa dünyanın heç bir yerində ruhani başçılar ölkənin siyasi işlərinə dəxalət etmirlər. İrandan başqa yer üzünün heç bir nöqtəsində müqəddəs məkanlar, üləmanın evi, böyüklərin tövləsi oğrunun, əyrinin, qatilin pənahgahı və sığınacağı deyildir. Deməli, fürsəti fövtə vermədən bütün bu xoşagəlməz vəziyyətə son qoymaq üçün çarə axtarmaq lazımdır. Bu deyilənlər nə əfsanədir, nə də qondarma bir xəyal. Hamının hər gün gördüyü və şahidi olduğu həqiqətlərdir. Bu yaramaz vəziyyəti görürkən dostlar kədərlənir, düşmənlər isə sevinirlər. Düşmənlər qədim və nəcib bir millətin yüksək adını məsxərə ilə çəkib, teatr tamaşaxanalarında bu vəziyyətin şəbehini çıxarırlar. Rəvadırmı ki, bu qədər təhqiri qəbul edib, tərəqqi və mədəniyyətə doğru bir addım atmayaq, bu yaramaz vəziyyətin islahına çalışmayaq?
Qorxuram dünyanın işığa bürünməsinə baxmayaraq, bu gün yenə də həmvətənlərimdən bəzisi bu səyahətnaməni oxuyandan sonra səyyaha və onu çap eləyənə qarşı istehza ilə gülsün, bizi axmaq və dəli adlandırsın. Heç uzaq deyil ki, bəziləri bununla da kifayətlənməyib, bizi mürtəd və dinsiz hesab eləsinlər. Mən hər halda onları halal eləyirəm, onlara dua eləməkdən başqa bir söz deməyəcəyəm. Ancaq bunu tam cəsarətlə ərz eləyim ki, əgər qırx-əlli il bundan qabaq hər bir məzlum zalımın əlindən şikayət edib fəryad qoparsaydı, zülmü özünə və özgələrinə rəva görməsəydi, zülmdən kənarda qalanlar isə məzlumların halına etinasız yanaşmasaydılar, hər bir səyyah yaxşıdan-pisdən və gördüklərini qərəzsiz-mərəzsiz yazıb nəşr etdirsəydi, bu gün vətənimizdə olan bu dərin yaralar sağalmışdı, məmləkət və millət düçar olduğu xəstəliklərdən şəfa tapmışdı. Çox təəssüflər olsun ki, hamı "mənə nə" deyib keçdi. Ancaq çox keçməz, onlar görərlər ki, hər nə olub onların özlərinə olubdur. Əgər o vaxt əllərini uzaqdan oda tutmuşdularsa, indi özləri odun içinə düşmüşlər.
İranın başçıları, mütəfəkkirləri, şair və ədibləri o qədər xərc-məxaricdən sonra Avropaya birinci səyahətin məmləkətə və millətə heç bir xeyir vermədiyini nəzərə alıb, əlbir şəkildə ikinci və üçüncü səyahətlərin qarşısını alsaydılar, mülayim nəsihətlər və təsirli nəzm və nəsr ilə şahın niyyətinə mane olsaydılar, əlbəttə, Avropada hədərə gedən o pullar məmləkətin xəzinəsində qalardı. Millət də o səfərlərdə törənmiş biabırçılıqlardan qorunmuş olardı. Heyf ki, bizim məmləkətimizdə millət başçıları hələ fikir azadlığı və qələm sərbəstliyinin ləzzətini dadmamışlar. Onlar bilmirlər ki, bu böyük nemət nə dərəcədə ölkənin abadlığına, dövlət və millətin başıucalığına səbəb olar. Doğrudan da çox təəccüblü bir haldır ki, hamı bu həqiqəti dərk edib etiraf etdiyi halda yenə də ləzzətini bilmək üçün onu həyata keçirib sınaqdan çıxarmaq istəmirlər. Təəssüflər olsun ki, bədbəxtliyimizdən hər bir işdə "mənə nə" deyib keçirlər. Tərəqqi və mədəniyyətə can atmaq insanın vəzifəsidir. Nə kimi yollarla olur-olsun, ədəb və insaniyyət dairəsindən kənara çıxmamaq şərtilə xəyal, fikir və qələm azadlığına nail olmaq lazımdır. Yalnız bu yolla başqa mədəni xalqlar arasında başıucalıqla yaşamaq hüququna malik olmaq mümkündür. Əgər bunun xilafına rəftar edilərsə, əcnəbi millətlərin nəzərində xar və zəlil olacağıq, necə ki, bu gün olmuşuq. Bu mətləbin heç bir subuta ehtiyacı yoxdur.
Qərb ölkələri xalqlarının nə kimi nailiyyətlər əldə etmiş olduqları və nə dərəcədə yüksək iftixarla yaşadıqları gün kimi aşkardır. Onlar bizim kimiləri heç adam yerinə də qoymurlar. Onların tərəqqisinin səbəblərini düzgün aramış olsaq, fikir və qələm azadlığından başqa bir şey tapa bilməyəcəyik. Məlumdur ki, layiqincə təhsil edən, tərbiyə olunan, müasir elm və fənləri lazımınca mənimsəmiş olan bir millət fikir və qələm azadlığına da malik olsa, xoşbəxtlik hər tərəfdən o millətə doğru ikiatlı çaparaq gələr. Biz şam, şəkər məsrəf eləmək məcburiyyətində olub, mahud çit paltar geyməli, kağız işlətməli olduğumuz bir halda bunları istehsal edən sənayeni də öyrənməliyik. Bu sənayeni öyrənmək isə elmsiz mümkün deyil. Elm olandan sonra da əmin-amanlıq və ədalət lazımdır. Fikir və qələm azadlığı olmadan isə bunların heç biri heç kəsə müyəssər olmamışdır.
Qərb ölkələrində qələm sahibi olan hər bir kəs lap dəli olsa belə, milli mənafe naminə bir məqalə yazıb qəzetlərə versə, onun sabahı günü millətin bütün ağıllı adamları o dəlinin məqaləsini oxuyacaq, məqul bir şey nəzərlərinə çatdıqda ona əməl edəcəklər. Əks təqdirdə üzlərini turşutmadan, qaşqabaqlarını tökmədən onun üstündən keçəcəklər. Bizim ölkədə isə bunun tərsinədir. Bir ağıllı adam bu xüsusda bir söz desə və ya yazsa, fikir məhdudluğu və hövsələsizlik üzündən qışqır-bağır salıb deyəcəklər: "Baba, dünyada belə şey ola bilməz". Həm də o qədər hay-küy salacaqlar ki, ağıllını da dəli edəcəklər. Bizimlə Qərb millətləri arasında fərq ondan ibarətdir ki, bir adam bir söz deyəndə, lap ağlasığmaz bir fikir olsa belə, onlar axıra qədər qulaq asacaq, sonra o xüsusda öz fikirlərini bildirəcəklər. Biz isə bu yarı-yarımçıq düşüncəmizlə, ölçmədən, biçmədən, o adamın sözünü yarıda kəsib qışqıracağıq ki, bu, mahaldır, ola bilməz. Fikir söyləyən adam dünya malından mənim kimi əliboş olduqda məsələ xüsusilə aydındır.
Bundan əlavə, birinin bəxti yar olsa və öz faydalı sözünü bütün bu çətin mərhələlərdən keçirə bilsə belə, müftə afərindən başqa ona və millətə bir xeyri olmayacaq. Bilmirəm fikir və qələm azadlığının dövlətə və millətə nə kimi bir zərəri ola bilər ki, danışanların dilini bağlamış, yazanların qələmini sındırmışlar. Görünür, azadlığın mənasını dürüst başa düşməmişlər. Bəli, dövlət və millətə xəyanət edən hər bir qələmi, əlbəttə, sındırmaq lazımdır. Eləcə də adamlara iftira deyən, onun-bunun heysiyyətinə toxunan hər bir ağızı da qıfıllamaq lazımdır. Ancaq bu o demək deyil ki, zalım hakimi tutub tənbeh etmək əvəzinə onun özbaşınalığını yazıb ifşa edən bir bədbəxt qəzeti qadağan edələr. Bir para cahil təəssübkeşlər fikir məhdudluğu üzündən deyirlər ki, bu eybləri və qəbahətləri kağız üzərinə gətirmək və əcnəbilərə göstərmək milli qeyrət və təəssübün yoxluğu əlamətidir. O yazıqlar elə xəyal edirlər ki, bizim məmləkətin idarə vəziyyətindən, hakimlərimizin zülmündən, başqalarının əxlaq pozğunluğundan əcnəbilərin xəbəri yoxdur. Allaha and olsun, onların bu fikri tamamilə batil bir xəyaldır. Hal-hazırda bizim heç bir şeyimiz əcnəbilərdən gizli deyil. Onlar bizim nöqsanlarımızı bizim özümüzdən yaxşı bilirlər. Bundan əlavə, bütün aqil adamların qənaətinə görə hər kəs bu eyblərin üstünü örtsə dinə, dövlətə, məmləkətə və millətə xəyanət etmiş olar.
Sənin xeyirxahın o kimsədir ki, Desin yol üstündə filan tikan var....
Doğru danışana ona görə sədaqətli adı vermişlər ki, səninlə doğru danışsın, sənin eyblərini üzünə söyləsin, səni o eyblərdən çəkindirməyə çalışsın. Əgər bu sifətdə bir adam tapsan onun ətəyindən tutub buraxma, çünki o sənin sədaqətli dostundur.
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/ru/works/zeynalabdin-maragayi-1-sonluq
Клавиши ← → для перехода, R — случайное стихотворение
Другие произведения автора
گفتوگوی یک نفر ایرانی با یک نفر فرنگی در برلنآنانکه وضع باغهای ملی فرنگستان را، در هنگام بهار و فصل تابستان، مشاهده نمودهاند، بر شکوه و جلوهٔ شبانگاه آنها که شعاع چراغهای الکتریک ساحت آنجا را منور و رشک باغ مینو میسازد به خوبی آگاهاند. به جهت ایشان تعریف و توصیف نمودن البته بیجاست و همجنان از برای برخی مردمان خاورستان که این وضع محیرالعقول را ندیدهاند، تعریف آن بیحاصل است، زیرا درخور گنجایش حوصله و پذیرایی اذهان آنان نیست. قبول ننمودن سهل است، حمل بر مبالغه و دروغ نموده و بدین مصراع با طرف مقابل مقابله مینمایند: «جهان دیده بسیار گوید دروغ!»
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 20پس از شنیدن این سخنان از قول فرنگی، ابراهیمبیگ رنگ و روی خود را باخت، تا بناگوش مانند زعفران زرد گشت. ملاحظه کردم دیگر حالت نشستن ندارد، کالسکه کرایه گرفته، سوارش کرده، به خانه آوردم، یکسر رفت به منزل خود؛ چون حالت صحبت و گفت و شنود نداشت، من هم رفتم منزل خود که شاید او خوابیده راحت بشود.بعد از ساعتی حاجی مسعود آمده گفت: «خانم خوابیده؛ بیا ببین آقا چرا گریه میکند؟»
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 21ابراهیمبیگ مات و متحیر نگران، و اشک از دیدگانش جاری بود. پس از ختام مکتوب دو دستی به سر زده گفت: «پریشان، پریشان، والله پریشان، بالله پریشان!» مانند زن سکلابه [اکلابه؟] های های شروع کرد گریه و نوحه کردن.حاجیه خانم و سکینه و محبوبهٔ سیاهبخت دویدند پشت در اتاق که: چه شد؟ چه خبر است؟
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 22بعد رنجوری سه سال اندر عذاب / رفت گر میبینمش آید به خوابز آستین دست محبت برفراز / اندک اندک پرده بالا رفت باز
Стихи других поэтов
Dinlə məni, səninləyəm, döyüşçü qardaşGün bu gündü, ay bu aydı, bir il əzəldi.
Təcnisi-münşəibə: Nə ziyadə xəzrati ha budağNə ziyadə xəzrati ha budağ,Sərvcismim ayrıbdı ha budağ,
SoxtalarAləm içrə zahirən çox mehribandır soxtalar,Qəlbiniz heç sınmasın kim əlamandır soxtalar
ArazSən axdıqca axır yaşım,Sevdalara düşdü başım.