انگشت‌کشِ سخن‌سرایاناین قصه چنین بَرد به پایان

کان سوخته‌خرمنِ زمانهشد خرمنی از سرشک دانه

دستاس فلک شکست خردشچون خرد شکست باز بردش

زانحال که بود، زارتر گشتبی‌زورتر و نزارتر گشت

جانی ز قدم رسیده تا لبروزی به ستم رسیده تا شب

نالنده ز روی دردناکیآمد سوی آن عروسِ خاکی

در حلقهٔ آن حظیره افتادکشتی‌ش در آب تیره افتاد

غلتید چو مور خسته کردهپیچید چو مار زخم خورده

بیتی دو سه زار زار برخوانداشکی دو سه تلخ تلخ بفشاند

برداشت به‌سوی آسمان دستانگشت گشاد و دیده بربست

کای خالق هرچه آفریده استسوگند به هرچه برگزیده است

کز محنت خویش وارهانمدر حضرت یار خود رسانم

آزاد کنم ز سخت‌جانیو آباد کنم به سخت‌رانی

این گفت و نهاد بر زمین سروآن تربت را گرفت در بر

چون تربت دوست در بر آوردای دوست بگفت و جان برآورد

او نیز گذشت از این گذرگاهوآن کیست که نگذرد بر این راه؟

راهی است عدم که هر چه هستنداز آفت قطع او نرستند

ریشی نه که غورگاه غم نیستخاریدهٔ ناخن ستم نیست

ای چون خر آسیا کهن لنگکهتاب تو روی کهربا رنگ

دوری کن از این خراس گردانکو دور شد از خلاص مردان

در خانهٔ سیل ریز منشینسیل آمد، سیل، خیز! منشین!

تا پل نشکست بر تو گردونزین پل بجهان جمازه بیرون

در خاک مپیچ کو غباری استبا طبع مساز کو شراری است

بر تارک قدر خویش نه پایتا بر سر آسمان کنی جای

دایم به تو بر، جهان نماندآن‌را مپرست کان نماند

مجنون ز جهان چو رخت بربستاز سرزنش جهانیان رست

بر مهد عروس خوابنیدهخوابش بربود و بست دیده

ناسود دراین سرای پر دودچون خُفت، مع‌الغرامه آسود

افتاده بماند هم بر آن حالیک ماه و شنیده‌ام که یک سال

وان یاوگیان رایگان‌گردپیرامن او گرفته ناورد

او خفته چو شاه در عماریوایشان همه در یتاق‌داری

بر گِرد حظیره، خانه کردندزان گورگه، آشیانه کردند

از بیم درندگان چپ و راستآمد شدِ خلق جمله برخاست

نظارگی‌ای که دیدی از دورشوریدن آن ددان چو زنبور

پنداشتی آن غریب خستهآنجاست به رسم خود نشسته

وان تیغ‌زنان به قهرمانیبر شاه کنند پاسبانی

آگاه نه زانکه شاه مُرده استبادش کمر و کلاه برده است

وان جیفهٔ خون به خرج کردهدری به غبار درج کرده

از زلزله‌های دور افلاکشد ریخته و فشانده بر خاک

در هیئت او ز هر نشانینامانده به‌جا جز استخوانی

زان گرگ‌سگان ِاستخوان‌خوارکس را نه به استخوان او کار

چندان که ددان بدند بر جایننهاد در آن حرم کسی پای

مردم ز حفاظ با نصیب استاین مردمی از ددان غریب است

شد سال گذشته وآن دد و دامآواره شدند کام و ناکام

دوران چو طلسم گنج بربودوان قفل خزینه بند فرسود

گستاخ‌روان آن گذرگاهکردند درون آن حرم راه

دیدند فتاده مهربانیمغزی شده مانده استخوانی

چون محرم دیده ساختندشاز راه وفا شناختندش

آوازه روانه شد به هر بومشد در عرب این فسانه معلوم

خویشان و گزیدگان و پاکانجمع آمده جمله دردناکان

رفتند و در او نظاره کردندتن خسته و جامه پاره کردند

وان کالبد گهر فشاندههمچون صدف سپید مانده

گرد صدفش چو دُر زدودندبازش چو صدف عبیر سودند

او خود چو غبار مشک‌وش داشتاز نافهٔ عشق بوی خوش داشت

در گریه شدند سوگوارانکردند بر او سرشک باران

شستند به آب دیده پاکشدادند ز خاک هم به خاکش

پهلوگه دخمه را گشادنددر پهلوی لیلی‌اش نهادند

خفتند به ناز تا قیامتبرخاست ز راهشان ملامت

بودند در این جهان به یک عهدخفتند در آن جهان به یک مهد

کردند چنانکه داشت راهیبر تربت هر دو روضه‌گاهی

آن روضه که رشک بوستان بودحاجت‌گه جمله دوستان بود

هر کآمدی از غریب و رنجوردر حال شدی ز رنج و غم دور

زان روضه کسی جدا نگشتیتا حاجت او روا نگشتی

Leylinin qəbri üzərində Məcnunun ölməsi

Məşhur söz ustası, o söz Loqmanı
Böylə tamamlayır bizim dastanı:

O xırmanı yanmış alışıb söndü,
Göz yaşından olan xırmana döndü.

İnsafsız fələyin əl dəyirmanı
Üyüdüb apardı haman xırmanı.

Çünki, zəif düşdü get-gedə bədən,
Daha gücsüz oldu o əvvəlkindən.

Canı ayağından dodağa çatdı,
Günü axşam olub zülmətə batdı.

Sızlayıb ahları göyə yüksəldi,
Torpaq gəlininin yanına gəldi.

O hasarlı qəbrə üz qoyub yatdı,
Gəmisi bulanıq bir suya batdı.

Xəstə qarınca tək başı fırlandı,
Yaralı ilan tək qıvrılıb yandı.

İki-üç beyt dedi qəmlə, möhnətlə,
İki-üç göz yaşı, tökdü həsrətlə.

Sonra da göylərə tutub üzünü,
Əl açıb o zaman yumdu gözünü:

"Ey bütün aləmi qurub xəlq edən!
Səni əzizinə and verirəm mən,

Al dərdli canımı ya pərvərdigar!
Məni sevgilimin yanına apar!

Bu canı bərklikdən özün azad et,
Apar o dünyaya könlümü şad et".

Deyib bu sözləri, baş qoydu yerə,
Qəbri qucaqladı o birdən-birə.

Cananın qəbrini öpdükdən sonra,
Dost! - deyib, canını tapşırdı ona.

Keçdi bu körpüdən axır ki, o da,
Bu yoldan keçməyən varmı dünyada?

Elə bir yoldur ki son başı ədəm,
Onun bəlasına düşəcək aləm...

Belə uçurumu olan ruzgarda,
De, kimin həyatı qalmayır darda?

Deyin, tüstülənib yandıqca ruzgar,
Onda qovrulmayan bir yaramı var?

Hər yara üstündə qəm damğası var,
Zülmün dırnağıyla didilir onlar.

Ey çolaq eşşəyi bu dəyirmənin,
Üzün kəhrəbadan sarıdır sənin.

Uzaqlaş fırlanan bu dəyirmandan,
Çıxmaz azadlığa onunla insan.

Bir evdə olduqca sel təhlükəsi,
Qalx ki, yaxınlaşır o selin səsi.

Hələ sındırmamış körpünü fələk,
Dəvəni körpüdən kənara tez çək!

Dünyanın göbəyi yellə doludur,
Yel də ki, bir heçdir, heçlik yoludur.

Yelə bağlı olan bu diriliyə
Çox da bel bağlama dirilik deyə.

Tələs ki, rahatlıq getdi dünyadan,
Çox yavaş sürmə ki, getmişdir karvan.

Qan içən bu yeddi başlı əjdaha
Dövrəndə ilandır, açılmaz daha.

Özünə bir diqqət yetirsən əgər,
Bürümüş dövrəni bu əjdahalər.

Bu qoca dünyanı zənn etmə fağır,
Qarı görünsə də, bir əjdahadır.

Bu dünya oğrudur, köçünü tez çək,
Bu cığal oyunçu daş gizlədəcək.

Gəl əyri vurma ki, sən mümkün qədər,
Əyri zərbələrin özünə dəyər.

Qorxma öz könlünü elə abadan,
Yaqut ye, zərrəcə qorxma vəbadan.

Ağalıq atından aşağıya en,
Bir zəiflik göstər acizliyindən.

Taki əcəl şiri can alsa yenə,
Baxıb rəhmi gəlsin acizliyinə.

Təkəbbürlü gəzmə, bu işdən əl çək,
Bil ki, sənin yemin deyil bu çörək.

Torpaqdan məhəbbət kəsmək gəzirsən,
Deyəcəyəm deyib, heç dinməyirsən,

Sinə düyünləyən bu qıfıl ki, var,
Qızılı xəznənin qarnında saxlar.

Qıtlıqdan istərsən ölsün bu qarı
Taki sənə qalsın ev qızılları.

Gözə görünməmiş o bir hümadır,
Gözə göründümü, bir əjdahadır.

Düşəndə məhbəsə aqil bir adam
Baxıb yol axtarar qaçmağa müdam.

Dünya məhbəsində tutmusan qərar,
Sən ki, yol bilənsən, durma, yol axtar!

Bu işin dərmanı tapılar, şəksiz,
Bu yükün cövrünü çəkməliyik biz.

Gözündə işıq var, qəlbində qüvvət,
Boş ki, yaratmamış səni təbiət.

Özünü zənn etmə zəif bir çıraq,
Bil ki, zinət alır səndən yeddi bağ,

Fələyin üstündə vilayətin var,
Himayən altında durur varlıqlar.

Səcdə edənlərin Səlcuqisən sən,
Bir də son vücudun mirası sənsən.

Fələk kimi olan boyuna bir bax,
Saxla qiymətini, vüqar qalacaq.

Sarılma torpağa, o, tozdur, inan!
Uyma təbiətə, od çıxır ondan,

Sən öz mərtəbəndə otursan əgər,
Bil, ucalar başın göylərə qədər.

Dağ kimi, qaçırma başını seldən,
Sillə yesən belə, üz döndərmə sən.

O nalını salan daşı al ələ,
Qaldır, öp: "Nə gözəl ləlsən" söylə.

Səninlə qaynayan sirkəni su tək,
Gözünü yumaraq içəsən gərək!

Bu yol, bir vəfayla başa vurular,
Ondan vəfa ilə qurtarmaq olar.

Çox içən adamlar bədxumar olar,
Yaxşı içənlər də xoşgüvar olar.

Axar sular kimi sən də sakit ax,
Axdığın yerlərdə xoşlansın torpaq.

Bil ki, su nohurdan içilsə əgər,
Sərin ola bilməz axar su qədər.

Varlıq dünyasıdır torpağın, gerçək,
Dünyaya pərəstiş etmə torpaq tək.

Dünya gedərgidir, dalınca getmə!
Qalmayacaq şeyə sitayiş etmə!

Məcnun ki, dünyadan heçliyə vardı,
Dünya töhmətindən canı qurtardı.

Gəlin beşiyinə qoydu özünü,
O yuxuya gedib yumdu gözünü.

Bu fani dünyada öldü möhnətdən,
Köçüb o dünyaya, qurtardı dərddən.

Torpaqlar onu da qoynuna aldı,
Bir ay, bəlkə bir il o halda qaldı.

Qəbrin dövrəsində bir böyük dəstə
Vəhşi dayanmışdı gözü yol üstə.

Şah kimi yatmışdı sarayında tək,
Vəhşilər baxırdı keşik çəkərək

O hasarlı səhni bürüyüb onlar,
Yuva düzəltmişdi orda heyvanlar.

Baxıb vəhşilərə, can qorxusundan
O qəbrin yanına gəlməzdi insan.

Uzaqdan baxanlar görərdilər ki,
Vəhşilər qaynaşır arılar təki.

Zənn edirdilər ki, o qərib xəstə
Yenə də əyləşmiş o qəbrin üstə.

Qılınc vuranlar da hər axşam, səhər
Şahın sarayına keşik çəkirlər,

Bilməyirdilər ki, şah qəbrə varmış,
Tacla kəmərini külək aparmış.

Məcnun - o canını eşqə xərc edən,
Dürrünü torpağa basdırıb gedən

Məhv oldu fələyin zəlzələsindən,
Çürüyüb torpağa qarışdı bədən,

Onun canındakı nişanələrdən
Quruca bir sümük qalmışdı, bilsən!

Vəhşi heyvanlar da gəlib bir kərə.
Yaxın durmazdılar o sümüklərə.

Nə qədər hərəmi güddü vəhşilər,
Ayaq da basmadı ora bir nəfər,

Ölünü insanlar anıb, yad edər,
Yoxdur vəhşilərdə belə bir hünər.

Bir il bu qaydayla keçdi, əlqərəz,
Dağıldı vəhşilər istər-istəməz.

Bəzisi iy alıb, üz qoydu dağa,
Bəzisi də ölüb getdi torpağa.

Xəznə tilsimini qapanda dövran,
Xəznə qıfılı da çürüdü pasdan.

Bu halı görüncə yol adamları,
Qeyidsiz gəldilər hərəmə sarı,

Gördülər ki, yatır orda bir insan,
Sümüklər qalmışdır onun canından.

Bir vəfa gözüylə seyr edib onu,
Tezcə tanıdılar kim olduğunu.

O zaman yayıldı bu səs hər yana,
Yayıldı bu xəbər Ərəbistana.

Toplaşdı qohumlar, qəlbi yananlar,
Başına dərd gəlmiş qəmgin insanlar.

Baxdıqca meyidə, nalə çəkdilər,
Şivən qopardaraq, qan yaş tökdülər.

Gövhərini saçmış o qalıb-bədən
Bir ağ sədəf kimi düşmüşdü, bilsən!

Qızılla sildilər sədəf tozunu,
Yenə də sürtdülər ənbərlə onu.

Onun mişk kimi saçları vardı,
O öz nəfəsindən ətir saçardı.

Bu məzar ağlatdı hər yaslı qəlbi,
Axdı göz yaşları yağışlar kimi.

Bu göz yaşlarıyla yuyub Məcnunu,
Torpaqdan torpağa qoydular onu.

Daxmanın yanını açıb, müxtəsər,
Leylinin yanında dəfn eylədilər.

Şahı apardılar bir meyxanəyə,
Saqiyə verdilər, sərxoşdur, deyə.

Qiyamətə qədər yatdılar rahət,
Qalxdı yollarından dərdlə məlamət.

Sağkən vermişdilər bir əhdə qərar;
Ölüb bir beşikdə qoşa yatdılar...

Zaman dolaşdıqca hər iki qəbrə
Tikdilər ordaca bir daş məqbərə.

Hüsnünə bağ-bostan həsəd aparan
O türbə səcdəgah oldu çox zaman.

Bütün xəstələrə şəfa verərdi,
Cəfadan qurtarıb səfa verərdi.

İstəyi yerinə çatmasa əgər,
Geri qayıtmazdı ordan bir nəfər

Ey allah! Aləmdən o iki insan
İsmətlə, paklıqla uçduqlarından,

Kəsmə sən onlardan öz ülfətini,
Bağışla onlara öz rəhmətini!

Bizim də növbəmiz yetişən zaman
Sən özün bilərsən, böyük yaradan!

Zeydin Leyli və Məcnunu yuxuda görməsi

Bütün ömrü boyu dərd əhli olan
Zeydə rəhmət olsun, görüm hər zaman.

O, nur çeşmələrin məqbərəsindən
Bir an da uzağa getməzdi, bilsən!

Leyliylə Məcnunun nə vaxtdan bəri
Eşq üçün dediyi xoş qəzəlləri

Bəsirət gözüylə hafizəsindən
Arayıb, axtarıb, toplayıb bəzən,

Gəlib gedənlərə verərdi xəbər,
Afərin deyirdi qulaq verənlər.

O iki aşiqdən qalan yadigar,
Aləmə Zeyd ilə oldu aşikar.

Bir gün dostlarını anaraq yenə
Ağlayıb onların bu taleinə,

Dedi: "Nakam ölən, yazıq aşiqlər
İndi bir-birindən tuturmu xəbər?

Bəlkə yer altında kərpiç olmuşlar,
Ya behişt taxtında tutmuşlar qərar.

Nafənin başını qaşıyan gecə
Gündüzün üstünə ənbər səpincə

Zeydin yuxusuna girdi bir mələk,
Bir behişt göründü şəfəqlənərək.

Onun həyətində böylu sərvlər
Şad idi bəxtiyar könüllər qədər,

Hər gülün, çiçəyin ətəyində bağ,
Hər gül yarpağında yanar bir çıraq.

Hər çəmən qoynunda bir behişt vardı,
Yanar gözlər kimi işıqlanardı.

Zümrüdə bənzərdi o yer, dedikcə,
Parlaq görünürdü göz işlədikcə.

Əlində cam tutmuş hər növrəstə gül.
Baxıb dil açmışdı sövdalı bülbül.

İrmaqlar sim üstdə tutmuşdu qərar,
Quşlar orda min bir nəğmə oxuyar.

Güllər kölgəsində güldükcə səhər,
Bir taxt qurulmuşdu günəşə bənzər.

O taxt bəzənmişdi bir behişt qədər,
Onu bəzəmişdi ipək xəlçələr.

Orda iki mələk qoşa durmuşdu,
Nəcat dərgahında cüt oturmuşdu.

Onlar nur içində hurilər qədər
Başdan ayağadək bəzənmişdilər.

Əldə şərab vardı, könüldə bahar,
Sövdadan danışıb, deyirdi onlar.

Gah şərab edirdi onlara əsər,
Gah dodaq-dodağa öpüşürdülər.

Gah keçən sövdanı anırdı onlar,
Gah da qoşa yatıb kam alırdılar

O taxta bir qoca baş söykəyərək,
Durmuşdu onların qulluğunda tək.

Qoca, aşiqlərin başına hər an
Şabaş dağıdırdı asimanlardan.

Zeyd bu yuxunu gördüyü zaman
Soruşdu gizlicə göy qocasından:

Əlləri qədəhli bu iki nəfər,
Bu behişt bağında, de, nəçidilər?

O can mənzilində havalanmışlar.
Hardan bu məqamda tutmuşlar qərar?"

O, dilsiz qoca da ona bir təhər
Eyhamla fikrini dedi, müxtəsər:

Dedi ki: "Dost olmuş bu iki vicdan
Yoldaş yaranmışdır başdan, binadan.

Biri doğruluqda dünya şahıdır,
O biri qəlb alan qızlar mahıdır.

O dediyim ayın adı Leylidir,
Yanındakı şaha Məcnun deyilir.

Səfa sandığında bu iki nəfər
Eşq ilə yaşamış saf ləldirlər.

Rahatlıq görməyib fani dünyada,
İndi yetişmişlər yalnız murada.

Burda görməyirlər dərd-qəmdən əsər,
Daima şadlıqla ömür sürürlər.

Kim ki, o dünyada bəhrəsiz qalar.
Onun bu dunyada başı ucalar.

Kim ki, o dünyada acı qəm içər,
Ömrü bu dünyada şadlıqla keçər".

Sübhün işığıyla yanan asiman
Gecə xırmanında od vuran zaman

Zeyd öz yuxusundan ayıldı birdən,
Hamıya söz açdı bu sirrlərdən,

Kim ki, o dünyadan istəyir bir bar,
Bu dünya keyfinə o ayaq basar.

Bu aləm fanidir, quru torpaqdır,
O aləm daimi, özü də pakdır.

Doğrudur, əbədi, təmiz bir aləm
Fani bir torpaqdan yaxşıdır, desəm!

Amandır, ağlını unutma ki, sən
Gülünü tikana dəyişməyəsən!

Özün çıxarmasan mədəndən gövhər,
Gövhər axtarma ki, müftə verməzlər.

Eşqin hərəminə can ver, ey insan!
Bəlkə özlüyündən can qurtarasan.

Eşqin aləmində ox kimi süz sən,
Uzaq düşməyəsən o nişanədən.

Ox düz getdiyindən öz nişanına,
Bil ki, layiq olmuş şah kamanına.

Varlığın açarı eşq ilə insan
Qürur girdabından qurtarar, inan!

Əgər qəm şərbəti olsa da zəhər,
Eşqin əlləriylə şirin içilər.

Baxma bu şərbətin acısı çoxdur,
Saqisi eşq isə, qorxusu yoxdur.

Dözülməz olsa da bu qəm, bu zillət,
Xoşdur! Yaratmışsa onu məhəbbət.

Artıq söz dəryası axıra yetdi,
Ayıq ol ki, gəmi ədəmə getdi,

Nizami! Allaha şükür edək biz,
Mükəmməl qurtardı bu hekayəmiz.

Bağlılar açarı olsun bu dastan,
Oxuyub ağ günə çatsın hər insan.

Əsər səadətlə yetişdi sona
Uğurlu aqibət diləyək ona.

← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir

Təsadüfi şeir

Müəllifin digər əsərləri

Başqa şairlərin şeirləri