باری، قدری صحبت کردیم. پس از آن گفتم شام حاضر کنند. آن زمان به خاطرم آمد که از مصر به نام ابراهیم‌بیگ مکتوبی رسیده بود.

گفتم: «برادر! راستی فراموش کردم. به نام شما کاغذی از مصر رسیده است.»

پس کاغذ را از جزوه‌دان درآورده دادم. ابراهیم‌بیگ به اشتیاق تمام مکتوب را گرفت و آشکارا خواندن آغاز کرد.

مندرجات مکتوب مذکور این است

برادرجان! بحمدالله و المنة، همهٔ منسوبان و متعلقان سلامت‌اند. امیدوارم که این‌روزها در پناه خداوند وارد اسلامبول شده‌اید. از طرف شما چندان نگرانی داریم که به تقریر نمی‌آید. تمامی دوستان از طول کشیدن سیاحت شما ملول و همه در این اندیشه بودیم که شما در مملکت مصر به آزادی تمام بزرگ شده‌اید، این حالت شما با وضع ایران منافات داشت. راستی، می‌ترسیدیم که به سبب آزادی زبان، صدمهٔ بزرگی در ایران به شما وارد بیاید. خصوصاً مادر پیرت از این رهگذر خیلی نگرانی داشته، شب و روز در گریه و زاری بود. ای مرد بی‌انصاف! گیرم که دوستان از خاطرت بالمره فراموش شدند، مهر فرزندی و مادری کجا رفت؟ در ظرف این مدت طولانی، نه مکتوب نه تلگرافی از شما رسید که موجب اطمینان خاطر یاران و سبب تسلیت دل مادر مهجور و ناتوانت گردد. من خوب دریافتم، می‌دانستم که شما از دیدن جمال معشوقهٔ خودت -«ایران خاتون»- دنیا و مافیها را فراموش خواهی کرد تا چه رسد به ما. باری، شکر خدا را که چند روز قبل مژدهٔ حرکت شما از تبریز به واسطهٔ تلگراف رسید. دوستان از شنیدن این مژده شادمانی‌ها کردند، به‌ویژه والدةالدات را این مژده حیات تازه بخشید. دو شبانه‌روز از غلبهٔ شادی گریه می‌نمودند و هی تلگراف‌نامهٔ شما را می‌بوید و می‌بوسید و به دیگران می‌مالید. از قضا، تلگراف نیز چندان زود رسید که مایهٔ شگفتی و حیرت عمومی شد. گویا آن هم از حالت ملولی دوستان و نگرانی والدةالدات خبردار بوده در ظرف سه ساعت و سی و چهار دقیقهٔ خود را به ما رسانید و از مژدهٔ حرکت و سلامتی شما آگاهی بخشید. راستی حلال باد تعریف میرزا رضای شاعر که در حق آن بریدِ دونده‌تر از برق می‌گوید:

ای «تل»! تو نیک واسطه‌ای دادخواه را

آگه کن ز حال گدا پادشاه را

در یک زمان، به یک حرکت، چون شعاع شمس

طی می‌کنی مسافت صد ساله راه را

فرسخ بریدن تو به قدر پریدن است

از صحن دیده تا صف مژگان، نگاه را

باری، خبر تازه نیست دوستان همه سلامت‌اند، به‌جز از یاد شما حرفی در زبان ندارند؛ بعضی در اثنای صحبت شما می‌گویند ای کاش در ایران ما نیز در نزد ابراهیم‌بیگ برده، تماشا می‌نمودیم که از دیدن آن وضع خود به‌خود چه‌گونه کوک می‌شود، آن دشنام‌های غلیظ را به که می‌گوید، بی‌دینی و بی‌غیرتی را به کدامین کسان اسناد می‌دهد. از این مقوله همی می‌گویند و هی می‌خندند. انشاءالله زود تشریف بیاورید که رفقا با تو کارها دارند. اگر می‌خواهی جانت خلاص شود هر چه آن‌ها گفت [می‌گویند] تو از پیش بگو. خود در خنده با ایشان همرنگ باش تا آسوده شوی، والا کارت خراب است و اسباب همه‌جوره کوک کردن شما را فراهم آورده‌اند.

من از مفصل این نکته مجملی گفتم

تو خود حدیث مفصل بخوان از آن مجمل

قضای ناگواری که بعد از تشریف‌بردن شما روی داد، فوت حاجی علی بابای سلماسی است -خدایش بیامرزد! همهٔ دوستان از غریب و بومی از فوت آن مرحوم متأثر شدند. بعد از تعزیه‌داری، مأمورین گونسلخانهٔ روس آمده نقد و املاک و مطالبات آن را ثبت کردند. مردم در ثروت مومی‌الیه مبالغه‌ها داشتند. ولی از همه جهت سی و چهار هزار لیرا نقد و املاک و طلب از او باقی ماند. آن‌چه سهم علی رضای صغیر و محمدعلی مختل‌الشعور بود به بانک سپرده شد. قرار دادند که هر ماه برای مخارج مکتب و غیرهٔ علی‌رضا بیست و پنج لیرا و برای محمدعلی هشت لیرا داده شود. سهم وارثان کبیر را نیز به دست خودشان سپردند. تا یک هفته، مأموران گونسل‌خانه مشغول تقسیم متروکات نقد و جنس متوفی بودند. گونسل‌خانه تنها پنج لیرا و نیم حق‌الزحمه یا حق‌الحکومه برداشتند. آن را هم از وراث کبیر گرفتند، از حصهٔ صغار حبه و دیناری برنداشتند. این یک حادثه بود که عرض شد. حادثهٔ دیگری نیز روی داد که بس عجیب است. رفیق شما -که در بندر «سویش» مغازه داشت- در ضمن تجارت به طرف سودان رفته بود. چنان به نظرم می‌آید که آن وقت شما در مصر بودید، خلاصه چندی پیش از این خبر فوت او شایع شد. «...» خان، گونسل ایران، از مصر آدم فرستاد در سویش مغازهٔ او را مهر کرده آدمش را بیرون انداختند و از مغازه آن‌چه نقد و متاع کارآمد بود از میان رفت. بیچاره صاحب مغازه نمی‌دانم به چه واسطه در سودان از ماجرا مطلع شده، از پس بود یک‌ماه و نیم از انتشار خبر مرگش، خود به سویش رسید دید مغازه‌اش ممهور است. آمد به مصر. حالا هر چه داد می‌زند «من که نمرده‌ام، مغازه‌ام را باز کرده اموالم را به من بسپارید!» به جایی نمی‌رسد. جناب گونسل طفره می‌زند. بیچاره ناچار به حکومت خدیوی ملتجی شد، اعتنا نکردند. هنگامهٔ غریبی است. دیروز آقامیرزا عباس و حاجی خلیل آقا به شوخی می‌گفتندش که «بندهٔ خدا در گونسل‌خانه به ثبوت رسیده که تو مرده‌ای، حالا باید رفته از سودان شهادت‌نامهٔ مصدق بیاوری که زنده هستی، تا آن وقت به کارت رسیدگی کنند.» بیچاره از شنیدن این سخنان دیوانه شد. حالا دربه‌در می‌گردد تا چه شود. همشهریان مصر می‌گویند جای ابراهیم‌بیگ خالی است، هر گاه این ماجرا را به چشم خود می‌دید آیا متنبه می‌شد یا باز ما را به عدم غیرت و حمیت بر می‌شمرد؟

دیدم دست‌های ابراهیم‌بیگ می‌لرزد. رنگش متغیر گشت. سراسیمگی در حالش پدید آمد و یک بار مکتوب را پاره‌پاره کرده دور انداخت و گفت: «خود هم نمی‌دانم چه بلا در سر دارم. همه‌جا مصائب مرا پیشواز می‌کند. گویی این مقدمات را برای گداختن دل من مخصوصاً فراهم می‌آورند و نمی‌دانند که این دل بلاکش خود لختی خون گشته است. مردکهٔ بی‌انصاف گویی برای استقبال من تحفه فرستاده است! به خدای با این‌همه من راضی هستم که گونسل ایران هست و نیست مرا به غارت ببرد و خودم را به سخت‌ترین مصائب گرفتار سازد ولی پس از مرگ من چند تن نصارای زنخ‌تراش و کامه‌کلاه، برای تقسیم متروکات من به وارث شرعی به خانهٔ من نیایند. این مردمان بی‌خبر چنان می‌پندارند که در روس ظلم نیست. مأمورین آن رشوت نمی‌گیرند. به خدای! هر گاه آنان بند بگسلاند، چون گاوسالهٔ خواجه نصرالدین [گوسالهٔ ملانصرالدین] از مأمورین ایران خیلی تندتر می‌دوند. اما درد اینجاست که از ما سرچشمه خراب است. هر گاه مأمورین روس را در خیانت‌کاری بگیرند دیگر محال است که خلاص شوند و دوباره به سر کار آیند، ولو که منسوب به خانوادهٔ ایمپراتوری باشند. ابداً پای توسطی در میان نیست. آن‌چه محکمه در کیفر کردار او حکم کرده است، بی‌کم و زیاد مجرا می‌گردد و وجوه رشوت ناشمرده می‌ماند که معنی عدالت همین است. وقتی که کار به محکمهٔ عدلیه رسید به قوانین مساوات تا آخرین نقطه رعایت می‌شود. این است که بزرگان گفته‌اند «ظلم بالسویه عین عدل است.» اما در ایران بدبخت ما، هر گاه کسی به دولت صد هزار تومان خیانت کرده یا همان مقدار به مال غیر تجاوز کند در صورت آشکار شدن آن خیانت و یا تعدی اگر بیست هزار تومان آن را به رؤسای کار به عنوان رشوت بدهد، البته مابقی را مفت از میان برده می‌خورد و خود هم خلاص خواهد شد.»

صاحب‌خانه می‌گوید: هر چند که از قدیم به مراتب تعصب ملی ابراهیم‌بیگ آگاهی داشتم ولی چنان گمان می‌کردم که پس از سیاحت ایران و دیدن آن همه ناملایمات آتش تعصب او تا یک درجه سردی و خاموشی گرفته است. اما از ملاحظهٔ این حال و شنیدن این تفصیلات دیدم خیر! ظن من به خطا رفته، بالعکس به مراتب تعصب ملی او افزوده است. پس در دل خود تصدیق کردم که این خوی او فطری است نه عارضی، «با شیر اندرون شده با جان به در رود.» راستی، از آه‌های سرد پی‌درپی او دلم آتش گرفت. رقتم دست داد.

بی‌خود از جای برخاسته گریه‌کنان او را به کنار کشیدم و از سر و صورتش بوسیده گفتم: «برادر جان، نعمت وطن‌پرستی بر تو گوارا باد!

آفرین خدای بر پدری که تو پرورد و مادری که تو زاد!

راست می‌گویی و خوب فهمیده‌ای که از ما سرچشمه خراب است، نه همهٔ حکام مسلم ظالم است و غیر مسلم عادل. ما نیز در این‌جا گونسل داریم. خود از ملت نصارا است ولی هزار مرتبه از گونسل‌های پیش ظالم و غدار[تر] است. کارهایی می‌کند که به تقریر نمی‌آید. نمی‌دانم به چه وسیله خود را به این سفارت انداخته، مدت‌هاست که عنان اختیار ملتی را از هر طبقه به دست این ظالم سپرده بر مال و جان و اعتبار مردم مسلط داشته‌اند. در تاخت و تاز ضعفای ملت و هتک احترام مردمان محترم چندان دلیر و بی‌باک است که مردم، به استثنای یک نفر، به تمامی گونسل‌های پیش رحمت می‌کنند. یکی از دوستان من نقل می‌کرد که: در ضمن کاری چند روز پیش به گونسل‌خانه رفته بودم، دو نفر از عوام ملت را آن‌جا دیدم، یکی عرضه‌چی بود، از دیگر ادعای طلب می‌نمود. مدیون می‌گفت: «استطاعت ادای دین خود را ندارم.» یک بار صاحب طلب بی‌اختیار فریاد زد که «خان قربانون اولوم بو بی‌انصافون سورووش منم پولم ارمنی پولیدور!» حضار همه خندیدند. هر چند که خان خود نیز نیم‌خندی کرد. ولی من دیدم که رنگش متغیر شد. عجب است که همین گونسل به دعوای نکاح و طلاق ما نیز به اقتضای مأموریت خود می‌پرداخت. پس خرابی سرچشمه را دلیل بهتر از این نتواند شد. هر کس از زیردستان خود به ستم گرفت و به زبردستان به رشوت داد، تحصیل هر مأموریت برای او ممکن است و هر قدر شقاوتش زیاد باشد تقربش به دستگاه حکومت بیشتر می‌شود. چنان‌که نصرانی قاضی مسلمانان شده است.»

در این‌جا، یوسف‌عمو نیز مداخله به صحبت کرده گفت: «آقا جان! این‌ها چه فرمایش است؟ سرِ چشمه چه گناه دارد؟ شقی همه‌جا و از هر ملت که باشد شقی است، عکس آن نیز هکذا. خدا بیامرزد میرزا احمد خان جنرال کونسل مصر را! آن نیز از همان سرچشمه آب می‌خورد. آن هم از مأمورین دولت ایران بوده در مصر با تبعه و زیردستان پدروار رفتار می‌نمود. ایرانیان در زمان مأموریت آن مرحوم افتخارها داشتند. آنان‌که از خوف تاخت و تاز پیشینیان ترک تابعیت نموده بودند اظهار ندامت می‌کردند. از رعیت احدی از آن مرحوم و کسانش آزرده نشدند. بیچاره همیشه قرض‌دار بود و آن‌چه به دستش می‌رسید وقف سادات و دراویش بود. به خاطر دارم که یک شب رقعه‌ای به مرحوم حاجی ابوی‌بیک نوشته پنجاه لیرا قرض خواسته بود. حاجی مرحوم چون از داد و دهش آن مرحوم آگاهی داشت مخصوصاً وجه را به من داد و سپرد که خودت برده بسپار و ببین که در دل شب این پول را چه می‌کند. برده تسلیم کردم، دیدم سه نفر از سادات هم در آن‌جا هستند. به تقریبی از ناظر «وکیل خرج» پرسیدم که شبانه پول را برای چه لازم داشتند؟ گفت: «برای این سه نفر سید. خان به ایشان وعده کرده بودند که هنگام رفتن نیازی به شما خواهیم داد. حالا می‌روند، به ایشان خواهیم داد.» واقعاً قدری نگذشته بود که خان ایشان را خواست و تمامی آن پول را به ایشان تقسیم کرد. چندی پس از آن مرحوم، که در مصر یکی دو گونسل عوض شد، حاجی میرزا نجفعلی خان آمد. به جای شمع کافوری چراغ نفت سوختن گرفت. اسباب نیکنامی و شرفی را که آن مرحوم در مصر برای دولت و ملت به زحمات زیاد فراهم آورده بود پشت پای زد. در تاخت و تاز چندان دلیر شد که مردم به چنگیز خان رحمت می‌خواندند. حسن خلق خوبی را -که پیشتر از او گونسل بود و در ظلم آوازه‌ای داشت- فرسنگ‌ها از خود عقب گذاشت. خدای روحش را تا روز رستخیز معذب دارد! پس معلوم است که شقاوت فطری مردم را به ظلم وامی‌دارد. سرچشمه را چه گناه است؟»

در این اثنا خبر دادند که شام حاضر است.

ابراهیم‌بیگ گفت: «هر شب شام را مثل امشب زود می‌خورید یا برای خاطر ما تغییر در وضع خودتان می‌دهید؟»

-«برادر جان! من امروز از دولت مطالعهٔ سیاحتنامهٔ شما روزه گرفتم. ولی افسوس که نماز نخواندم.»

خندید. در حقیقت هم آن‌طور بود. نماز را بالمره فراموش کرده بودم. رفتیم سر سفره. در اثنای طعام قدری صحبت شد اما حالت ابراهیم‌بیگ را خیلی منقلب دیدم. ملاحظه می‌نمودم که بیخودانه حرکت می‌کند. مثلاً بعض صحبت را دوباره می‌پرسید. گویا تازه وارد شده از آغاز صحبت بی‌خبر بوده است و همچنان خود نیز بعض سخنان را مکرر می‌گفت. به هر حال شام را خورده از سر سفره برخاستیم.

ابراهیم‌بیگ گفت: «من نماز بخوانم.» به لطیفه گفت که: «هر گاه می‌خواهید، قضای نمازهای ظهر و عصر شما را هم به‌جا بیاورم.»

او رفت به نمازخانه. من ماندم و یوسف‌عمو.

گفتم: «عمو جان! بگو ببینم احوال شما چه‌طور است؟»

گفت: «آقا! احوال مرا نپرسید که جان به گلویم رسیده. اگر بدانید که من در این سفر چه زحمت‌ها کشیده‌ام، بر من ترحم می‌کنید؛ نه من به‌تنهایی، این جوان هم تمام شده است. چند روز می‌شود که بی‌خود حرکت می‌کند. هی آه می‌کشد. گاهی بیهوشانه لب خود را می‌گزد. گاهی بی‌هیچ سبب ظاهری دست تأسف به زانو می‌زند. بعض اوقات خودبه‌خود چندان حرف می‌زند که دهانش چون مردمان مصروع کف می‌بندد و مردمک دیده‌اش در چشمخانه می‌گردد. آخرالامر، لرزی گرفته بیهوش می‌افتد و خوابش می‌برد. آن زمان نیز راحت نیست. هی با خود سخن می‌گوید. هی حرف وطن است که از زبانش جاری است. گاهی می‌بینم یکی را مخاطب و معاتب داشته، داد می‌زند که سبب تباهی حال وطن و زبونی و پریشانی هموطنان شما هستید، معنی حب وطن را نمی‌دانید! از این‌گونه سخنان چندان می‌گوید که من متأثر شده از خوابش بیدار می‌کنم. می‌پرسم در حالت خواب این چه داد و فریاد است که می‌کنی، خصومتت با کیست؟ می‌گوید هیچ. باز می‌خوابد، همان آش است و همان کاسه. نمی‌دانم چه خاک بر سر خود کنم. از خدای درخواست می‌نمایم که چندانم از مرگ مهلت بدهد که این جوان را تندرست در مصر به مادرش برسانم. پس از آن، آرزویی در دنیا ندارم. حال این جوان خیلی خراب است شما هم قدری نصیحت کنید بلکه کارگر شده قدری از این حالت بیهوشی به خود باز آید.»

گفتم: «من از اول که عزم سیاحت او را شنیدم می‌دانستم که بر سر شما چه خواهد گذشت. اما شکر کن که باز ارزان خلاص شده‌اید!»

در این اثنا ابراهیم‌بیگ نمازش را تمام کرده برد! آمد سلامی کرد و نشست. گفت: «هر گاه ممکن است یک تلگراف به مصر بنویسیم آدم شما برد به تلگرافخانه بدهد.»

گفتم: «چرا ممکن نباشد؟ کاری است بسیار سهل.»

پس تلگرافی نوشت فرستادیم.

گفتم: «خوب، برادر! قدری صحبت کنید مستفیض شویم. ولی خواهش دارم از بی‌نظمی ایران چیزی نگویید. زیراکه در سیاحتنامهٔ شما همهٔ آن‌ها را خواندم، خود هم تا یک درجه می‌دانستم. شما قدری هم از محسنات وطن که دیده‌اید نقل نمایید.»

گفت: «از محسنات نیز هر چه دیده‌ام در سیاحتنامه ثبت است، البته دیده‌اید.»

گفتم: «درست در نظرم نیست، وانگهی می‌خواهم از زبان شما توصیف محبوب خودتان را بشنوم.»

گفت: «از همه جهت چهار چیز خوب در ایران دیدم که موجب خوشوقتی من و افتخار عموم وطن‌پرستان تواند شد: اول روضهٔ مطهرهٔ حضرت امام -رضا علیه‌السلام؛ دوم کاروانسراها و بعض راه‌های شوسهٔ پادشاه غفران پناه شاه عباس صفوی -طاب‌الله ثراه؛ سوم بودن شخص بزرگ و کارآگاهی مانند «وجود محترم» در طهران؛ چهارم دارالفنون ناصری در طهران، والسلام!»

گفتم: «والسلام؟ چرا؟ این‌همه شهرهای خوب را سیاحت و گشت و گذار کردید تنها این چهار چیز جالب نظر مشکل پسند شما شد؟ شهر ارومیه را با آن همه چمن‌های سبز و خرم و گلستان‌هایی -که رشک گلشن ارم است- مگر سیاحت نکردید که هوای هر سوی مشک‌بیز و نسیمش عنبرآمیز است؟ سایرین که دیده‌اند آن شهر مینو بهر نمونه‌ای از جنت است. صحن باغ و بساتینش از کثرت گل‌های رنگارنگ رشک نگارستان چین است و خاکش همه‌جا عنبرآگین. خدای را! انصاف است از آن شهر -که گلستان روی زمینش توان گفت- توصیف نکرده بگذری؟»

گفت: «بنده باغات و بساتین را افسرده و باغبانان را خفته یافتم. گل‌ها را همه پژمرده و زرد و گلستان‌ها را تیره از رنگ غبار و گرد دیدم. نه در صحن گلستانش نزهت و نه در گل‌هایش طراوت بود. همه‌جا را پایمال سم خیول خزان یافتم و گمان ندارم که به این روش بهاری در پی آن خزان باشد. سال دوازده ماه خزان است و بس.»

گفتم: «از وضع صحبت و سخنان شما، چنان معلوم می‌شود که از ایران خیلی رنجیده‌اید.»

ابراهیم گفت: «حاشاکه من از محبوب خود برنجم! «من لاف عشق می‌زنم این کار کی کنم؟» حیات من در گرو مشتی از خاک آن زمین پاک است. همه آزردگی دل غم‌پرور من از غفلت باغبان است وگرنه باغ را تقصیری نیست. چنان‌که خود تعریف کردی، شهر ارومیه و سایر بلاد ایران برازندهٔ صد چندان توصیف‌اند. جنگل مازندران بهشت روی زمین است. در تمام صفحهٔ گیتی بهتر از آن صفوت هوا و خضرت خاک جایی پیدا نمی‌توان نمود. افسوس که از غفلت باغبان، دیو و دد اجانب چندین سال است بدان‌جا ریخته به فضای نزهت‌افزای آن خاک غم بیخته‌اند. زخم تیشهٔ آن نامردان دل وطن‌پرستان را تا قیامت مجروح خواهد داشت. آخر من چه خاک بر سر خود کنم؟ از کدامین محسنات دارندهٔ این ملک مبارک سخن گویم؟ چرا در چند بندر آن خاک پاک چند کشتی از دولت ما با بیرق‌های شیر و خورشید که نمایندهٔ سطوت و هستی دولت و ملت است نباشد؟ هر گاه اولیای دولت ما مخارج سه سفر سیاحت فرنگستان را به آبادی آن ملک صرف می‌کردند، امروز به همان اندازهٔ خزانهٔ دولت از منفعت آن آبادی بهره‌مند می‌شد و محتاج آن نبود که برای مخارج لازمهٔ مملکت به تاخت و تاز رعیت قیام نماید. همه‌جا خاک وطن به زبان حال فریاد می‌زند که: ای ایرانیان و ای فرزندان ناخلف من! از من غفلت نکنید که من در دل خود گنج‌های بیکران برای شما آماده داشته‌ام. سعی و همت کنید، از من فیض ببرید. اما فریاد او به گوش احدی نمی‌رود. «ولهم آذان لایسمعون!»»

گفتم: «پس معلوم می‌شود شما از مردم مملکت، یعنی از هموطنان خود، رنجیده‌اید، چنان‌که از وضع صحبت و سیاحتنامهٔ شما هم دریافت می‌شود. ولی من به شما نصیحت می‌کنم که این خولیا را از دل به در کن، به غصه خوردن جوانی ابراهیم نام، که خیال خود را به هوای اصلاح وضع وطن پریشان کند و به سبب عدم انتظام کارهای وطن دائماً خود را اندوهگین بدارد، ثمری حاصل نتواند شد؛ شدنی می‌شود و غصه به تو می‌ماند. حضرت امیرالمؤمنین علی‌بن ابی‌طالب -علیه‌السلام- می‌فرماید: «الجزع عندالبلا یاتمالمحنة.»

در بلیت جزع مکن که جزع پای تا سر دلت کند رنجور

هیچ رنجی تمام‌تر زان نیست کز ثواب خدای مانی دور

من می‌ترسم -خدا نکرده- از این پریشانی خیال به وجود و صحت تو صدمه برسد. این حالت تو مثل آن است که به حیات خود قصد کرده باشی. این هم از گناهان بزرگ است و در عقبا موجب سخط خداوندی است. هر گاه خود رحم نداری بدان پیرزن مادرت ببخشای که امروز در صفحهٔ گیتی به‌جز از تو کسی را ندارد، حیاتش بسته به حیات شما است. چیزهایی که در این سیاحتنامه نوشته و از آن آزرده خاطر هستی مطلب پنهانی نیست. همه کس هر روز می‌بینند و بدان وضع الفت گرفته‌اند و در انظار هم بس که آفتابی است دیگر اهمیتی ندارد. اما با وجود این، جای هزارگونه افسوس است. ولی چه باید کرد؟ اگر به مرگ من و تو این نواقص اصلاح می‌شود برخیز اول من، بعد تو، خودمان را بکشیم! در صورتی که چارهٔ این دردها از من تو و ساخته نمی‌شود، پس باید بسوزیم و بسازیم، تا خدای خود فرجی عطا فرماید، بزرگان ملت و اولیای دولت را متنبه سازد.»

← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir

Təsadüfi şeir

Müəllifin digər əsərləri

Xatimə, 5

پندنامهٔ یکی از ادبا که در خور این مقال بود(در این مقام مناسبت دیده نقل از حبل‌المتین نمود)

9 dəq
Xatimə, 6

مجملی از مفصلجلد دوم سیاحتنامهٔ جوان نامراد جوهر غیرت و چکیدهٔ وطن‌خواهی، ابراهیم‌بیگ، با خاتمهٔ روزگار زندگانی او به انجام رسید. با کمال تأسف در مرآت تصور خود مشاهده می‌نماییم که دشمنان این نامه -که در نخستین درجه بی‌طرفانه و خالی از هر گونه غرض و مرض نگارش یافته- بیش از محبان و هواداران او خواهد بود. چنان‌که در جلد نخستین از اعمال و افعال طبقه و صنف‌بندی ذکر شده بود، در این جلد نیز شمه‌ای از حال وزرا، سفرا، کارپردازان، ملانمایان، شعراء، سادات، طبیب، منجم، داروغه، تجار، بنکدار، انباردار، مرثیه‌خوان، درویش، رمال، تریاکی، لوطی، بابی و غیره، به‌طور کنایه و با صراحه، نگارش یافته؛ لذا مسلم است به طبع آقایانی که اندک به اغراض شخصی مبتلا می‌باشند و هیچ سخن حقی را تسلیم نمی‌نمایند گران خواهد آمد و به محض شنیدن نام کتاب نادیده و ناخوانده در علیه مؤلف او برخواهند خاست و ناسزایی چند خواهند گفت. از این است که آن‌چه در مقدمهٔ جلد اول نگاشته در این‌جا تکرار نموده از درگاه قادر منان برای ایشان خیر و صلاح را مسئلت می‌نماییم و درخواستی از حضور ایشان نداریم مگر اندک تأمل در مندرجات کتاب و ذره‌ای انصاف؛ چنان‌چه سر مویی در آن‌چه نوشته شد افترا و دروغ و مبالغه مشاهده نمایند، هر اشتلمی که دربارهٔ نگارنده روا دیده بگویند، بر ایشان حلال می‌نمایم.

6 dəq
Xatimə, 7

محاکمهٔ وجدانوکیل وجدان: سبب این همه قیل و قال و داد و فریاد، عدم قانون و فقدان اسباب تربیت، از سد مکاتب و ضعف معارف است. ایران ضعیف شد از وقتی که دست‌های قوی‌قلم ارباب بصیرت را شکستند و از روی خیالات فاسده دانشمندان را محو و طریق دادخواهی را سد نمودند و، و، و...

25 dəq
Üçüncü cildin müqəddiməsi

Qələmi ələ alıb, İbrahim bəyin "Səyahətnamə"sinin üçüncü cildini başlamaq istəyirəm. Lakin fikrim elə pərişandır ki, iki kəlmə mühüm mətləb yazmaq iqtidarında deyiləm. Bilmirəm mətləbi haradan başlayım, necə bəyan eləyim. Qələmim qurudu, barmağım od tutub yandı, daha nə yazım? Yazılmış bir şey qalmamış; nə deyim? Deyilməmiş bir söz qalmamış, kinayə qurtarmışdır, rəmz tükənmişdir, izah aydınlaşmışdır. Heç nə, heç bir şey qalmamışdır. Tarixçi deyiləm ki, tarix yazıb, keçmişdəkilərin əhvalatını qələmə alam, şair deyiləm ki, şer yazıb, qafiyəpərdazlıq edəm. Natiq deyiləm ki, söz quraşdıram, münəccim deyiləm ki, sözümü əflakın hərəkət etməsi ilə əsaslandıram, siyasi məktəbdə oxumamışam ki, beynəlxalq hüquqdan və tarixdən dəm vuram. Öyrəndiklərimi tuti kimi deyib qurtardım. Dağarcığımda nə var idi xərclədim. Yalandan-palandan özümdən şer də oxudum. Gülünc vəziyyətə düşdüm, xoruz olub banladım, qışqırdım, haray çəkdim, başıma əmmamə qoyub azan verdim, dedim: oyaqlıq yuxudan yaxşıdır, anla!Uca səslə bağırdım: -- “yahu, qəflət yuxusundan oyanın!”

7 dəq

Başqa şairlərin şeirləri