Xatimə, 5
پندنامهٔ یکی از ادبا که در خور این مقال بود
(در این مقام مناسبت دیده نقل از حبلالمتین نمود)
دلیر آمدی سعدیا در سخن / چو تیغت به دست است فتحی بکن
بگو آنچه دانی که حق گفته به / سخن همچو دُر است و دُر سفته به
زبان را به پند و به حکمت بشوی / طمع بگسل و هر چه خواهی بگوی
اگر دشمنان معارف، کمین / چو دردان کنند از یسار و یمین
چو پویی ره راستین بالیقین / نبرند تارت ز حبلالمتین
شنیدم که فرماندهی دادگر / قبا داشتی هر دو رو آستر
یکی گفتش ای خسرو نیک روز / ز دیبای چینی قبایی بدوز
بگفت اینقدر ستر آسایش است / وزین بگذری زیب و آرایش است
نه از بهر آن میستانم خراج / که زینت دهم بر خود این تخت و تاج
اگر چون زنان حُله بر تن کنم / به مردی چسان دفع دشمن کنم
مرا گرچه صدگونه آز و هواست / ولیکن خزانه نه تنها مراست
خزانه هلا سهم لشکر بود / نه از بهر آذین و زیور بود
سپاهی که خوشدل نباشد ز شاه / ندارد حدود ولایت نگاه
چو دشمن خر روستایی برد / ملک باج ده یک چرا میبرد
مخالف خرش برد و سلطان خراج / چه اقبال ماند از آن تخت و تاج
مروت نباشد به افتاده زور / برد مرغکی دانه از پیش مور
رعیت درخت است اگر پروری / به کام دل ایدون ثمر برخوری
به بیرحمیاش بیخ و بن بر مکن / که بالله زنی تیشه بر خویشتن
کسان برخورند از جوانی و بخت / که بر زیر دستان نگیرند سخت
شنیدی ز فرماندهٔ دادگر / تو پندی که باید نوشتن به زر
بیان کرد معنی باج و خراج / تکالیف هر صاحب تخت و تاج
که باج از پی ساز لشکر بود / که لشکر نگهبان کشور بود
کنون اندکی بشنو از حال ما / ز زشتیِ اقوال و افعال ما
ز بعد اتابک امیرکبیر / که حقش به عُقبی شود دستگیر
بدی دخل ایران ز خرجش زیاد / بیاور ز تاریخ حالش به یاد
چو شاه شهید از گزند عدو / شدی سوی جنت به چهر نکو
به پنجاه سال آنچه شد جمع مال / به پنجش ربودند رندان حال
ندانم کجا رفت آن گنجها / که شد جمع با آن همه رنجها
همان به که گویم خزانه نبود / وگر بود دزدش چسان در ربود
نگشتند قانع بدین کار باز / وسایس روان شد به دربار باز
هوای بتان فرنگی نژاد / دگر بارشان در به سر اوفتاد
به وضعی که خود کرده ما را مزاج / به جز کامیابی نباشد علاج
به فکر آمدندی چه چاره کنند / چنان خرج ره را اداره کنند
ولی قصدشان بود امر دگر / که در محو دولت کنندی هنر
وزیری که در محو دولت بسی / تعبها کشد در ره ناکسی
که دشمن به دین و به آیین ماست / به ظاهر محب شمالین ماست
بیاراست مجلس ز خاصان خویش / سخن راند با جملهٔ یاران خویش
پی مصلحت مجلس آراستند / نشستند و گفتند و برخاستند
شد این رأی: باید به شه عرض کرد / ز همسایگان مبلغی قرض کرد
اگر رهن خواهند بخشیم زود / عوض دخل گمرک به اصل و به سود
شه روس با شاه ایران زمین / دم از دوستی میزند بالیقین
ازو آنچه خواهیم سازد عطا / کند حق دیرینهٔ ما ادا
یکی گفت: ملت نگردد خموش / دگر گفت: کو خلق را چشم و گوش؟
یکی گفت: این راه صعب است و پیچ / دگر گفت: عاشق نترسد ز هیچ!
خلاصه به عنوان سیر فرنگ
بشد ملت و ملک در زیر ننگ
بجستند دیرینه دلّال را / کشیدند در دام جلّال را
رضا شد، خدا، خاک بر دانشش / به بیع وطن، تف بر آن بینشش!
دنسی زاده آمد سفیر عجم / سیه خاک شد بر سریر عجم
ز بد اصل هرگز مدارید امید / به شه پیش از این خدمت آرد پدید
بدادند در بیع قطعی به روس / همه ملک ایران و جملهٔ نفوس
چو این شرط منحوس گشتی قبول / وز آن پس سخن آمدی روی پول
فزون گشت رشوت ز مقدار قرض / که بد حق خدمت به روسیه فرض
به ایرانیان آنچه میخواستند / نمودند و ماتم بیاراستند
خدا بشکند دستشان را که چون / نمودند ما را اسیر و زبون
خدایش براندازد از اقتدار / هر آن کو سبب شد بدین ننگ و عار
به هر حال با ننگ و با عار چند / نمودند ما را به زنجیر و بند
گرفتند چون مشت پولی به ننگ / به یغمای او جای کردند تنگ
دو ثلثش به تاراج آن رهزنان / شد و گشت تقسیم اندر میان
به اسم سفر رفت ثلث دگر / برفتند چونان که خاکم به سر
رسیدند آنجا که مطلوب بود / پر از دلربایان محبوب بود
ز دست همه دل ربودند و بس / چو دل شد شدی دین و دینار پس
نمودند اشراف آن قدر ننگ / که ارذال افرنج گشتند دنگ
وطن را فروریختند آبروی / گذشتند یکسر ز نام نکوی
فکندند ما را به چنگ پلنگ / ثمر زین سیاست نشد غیر ننگ
همه کارشان راحت جان و تن / نیاورد کس یاد حال وطن
ز توپ و تفنگ و ز نظم و نظام / نه ز آذوقه، نی از مهمات نام
به وضع مکاتب یکی از رجال / نکردی توجه، نبردی سؤال
از آن مفتخواران بیآبرو / نکرد از تجارت یکی گفتوگو
همه کارشان بود لهو و لعب / شب و روز را در نشاط و طرب
خبر بیشتر زین تو خواهی اگر / به اخبار «فیگارو» فرما نظر
الا ای شهنشاه فرخ نژاد / بیاور ز تاریخ پیشین به یاد
چو قرض آوری، ملک آباد ساز / حدودش نگهدار و لشکر نواز
نپرسد کسی شه چرا قرض کرد / چه داند زمان قرض را فرض کرد
ننالد کس از اینکه مدیون شدیم / و یا در سر سود مغبون شدیم
ولی خرج او را همه بنگرند / به هرج و به مَرجش زبان بفشرند
اگر قرض در خرج بیجا شود / فغان از ثری تا ثریا شود
ز ملت ستان و به ملت بده / نه در جیب بیگانگانش بنه
رعیت به هر نکته آگاه هست / به هر خرج و هر دخل همراه هست
اگر قرض ملیار ملیان بود / ادایش به دانش بس آسان بود
کجا بر ملک قرض کردن رواست / ندانند اگر دخل او از کجاست
شریکاند شاه و رعیت به هم / به نفع و ضرر یکسر از بیش و کم
ولینعمت، ایران خدا، دادگر / ابر ملک بیگانگان یک نظر
بفرما و باب عدالت گشا / رعیتنواز و ترحم نما
از اول چراغ معارف فروز / تن جهل را پای تا سر بسوز
عنانان را رها کن ز فکر و قلم / تمدن از این در جهان شد علم
مساوات را در جهان پیشه ساز / رعیت به مهر و عدالت نواز
همه کار دولت به قانون سپار / ز قانون بود مملکت پایدار
به قانون اگر تو بگیری خراج / همه کار دولت بگیرد رواج
به قانون اگر آبیاری شود / به سنگ اندرون کشتکاری شود
دو صد دانه روید ز هر سنبلی / ز شوره زمین سر برآرد گلی
به عدل ار شوی همچو نوشیروان / ز شوکت اگر بگذری از کیان
چو قانون نداری تو هیچ / به بازی ابر اهل معنی مپیچ
به قانون به گردون بسایند سر / شهانی که دارند تاج و کمر
شها گر تو را خواهشِ شوکت است / بهدل میل آسایش ملت است
رعایای خود را تو فرزند خوان / حقوق رعیت مساوی بدان
چنین گردی ار نیکبختی تو راست / تو جسمی، رعیت تو را دست و پاست
تن و عضو چون هر دو شد استوار / نه بهراسد از خصم، در گیرودار
از اینسان که ما را بود پیشکار / به دشمن شود ملک و ملت دچار
کنون در زمانه ز نوع بشر / نمانده کس از ما سیه روزتر
نظر کن ابر حال همسایگان / همه خوش دل و خرم و شادمان
نشینند با هم فقیر و امیر / رعیت نوازند شاه و وزیر
تو نیز ای ملک خلق را شاددار / ز بند غم از عدل آزاد دار
سر خود به بالین غفلت منه / زمام عدالت تو از کف مده
فرومایگان را ز خود دور کن / به نور خرد دیده پر نور کن
که این دیو زادان کج اعتقاد / یکی راست رو نیست، فریاد و داد
دهی چون به مرد هنرمند کار / رعیت به حکم تو گیرد قرار
چه خوش گفت فردوسی پاک بین / که رحمت به جانش ز جان آفرین
ز بدکیش چشم بهی داشتن / بود خاک در دیده انباشتن
شها بهر حق آخر انصاف ده / بدین کجروان یک ره صاف ده
ز کردار این فرقه بربری / ندانم ز دولت چه سان بر بری
چه گویم که ناگفتنم بهتر است / که بس گوشها در پس این در است
همه کار گردد به گیتی تباه / از آن روز باید کشید آه، آه!
رسد ساعتی بعد غفلت تو را / که ندهد یکی لمحه مهلت تو را
چو اینجا رسیدم، رسیدم ز در / مهین دوستی، عارفی با خبر
بگفت از نصیحت کهای دردمند / چرا مینویسی تو دستور و پند؟
تو خود را به گفتار ضایع مکن / پرستی وطن گرچه، شایع مکن
ز حب وطن میزنی گر تو دم / به کیفر به تبعیدت آید رقم
نوشتند و گفتند بس چون تو پند / نیامد یکی این همه سودمند
گهی حبس و گه طرد گشت از وطن / مکافات دیدی هزاران به تن
برو صبر کن تا جهان دادگر / دهد کار را بلکه رنگ دگر
کز آن رنگ حق آشکارا شود / هر آن کو گنهکار رسوا شود
سخن را در این نکته دادم ختام / تو گر کار بندی شوی نیک نام
اسباب فرصت جویان، مسئلهٔ حجت و بهانهخواهان، در علیه امینالسلطان، و شمردن سیئات اعمال و سوء افعال او را در مأموریت سی و یک سالهٔ صدارت در اوراق منتشرهٔ طهران و یکانیکان التجا کردن به مراحم ملوکانهٔ پادشاه رئوف مهربان، پریشان شدن حال درباریان و سوء خاتمهٔ کار ایشان.
«تا پریشان نشود کار به سامان نرسد.»
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/zeynalabdin-maragayi-2-xatime-5
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
Ayılandan sonra məni əvvəlkindən daha bərk ağlamaq tutdu. Səhər istədim yuxumu Haciyə xanıma nağıl eləyim. Düşündüm ki, dərdini bir daha təzələrəm, yarasını qoparıb duz səpmiş olaram. Çünki bu kimi sözlər müsibəti yada salır, möhnətin, qəmin, kədərin artmasına səbəb olur.Gün çıxandan sonra qəbiristanlığa tərəf yola düşdüm. Gözlərimdən ürək qanı axıdıb, məzarın torpağını islatdım. Doyunca ağlayandan sonra Mirzə Abbasın evinə gedib yuxumu söyləmək istədim. Gördüm Hacı Təbrizi, Rza xan mazandaranlı da oradadırlar. Dünən Firəngistandan gəlmişdilər. İstəyirdilər Haciyə xanıma başsağlığı vermək üçün bizə gəlsinlər.
Şairlərdən seçmələrپوشیده نماندبر ارباب علم و معرفت و اصحاب فطنت و خبرت مخفی و پوشیده نماند که نگارندهٔ سیاحتنامه در بعض مقام از کثرت تعصب در حب وطن و ملت و بیرونقی کار و کاستن ثروت مملکت خویش، خویشتنداری نتوانسته و عنان سخن از دستش به در رفته و در بعض مواقع از شعرا -که ارباب فضل و هنرند- با طعن یاد نموده. نباید قارئین محترم سوءظن در حق نگارنده فرمایند -«ان بعض الظن اثم.»
Şairlərdən seçmələr, 2بدخشیزیر و زبر اگر شود عالم ای بدخشی چه غم که در گذر است
Şairlərdən seçmələr, 3دقیقی طوسی، معاصر فردوسیگویند که صبر کن تو را صبر بر دهد آری دهد، لیک به عمر دگر دهد
Başqa şairlərin şeirləri
Müshəf açdım, əlif gəldi falımız,Dal oldu gedəlim bizim ellərə,
GözəlimEy nəzakət çəməni içrə xüraman, gözəlim!Xubilik kişvərinin təxtinə sultan, gözəlim!
Hər kəsdə kəmal olmasa ürfanlığa dairHər kəsdə kəmal olmasa ürfanlığa dair,Nitq edə gərək bisərü samanlığa dair.
AğlaramKeçən günü ay gül yüzlü dilbərim,Yadə salıb vallah yarım ağlaram,