Fransa inqilabının icmalı
Səhifə 1 / 3
مثل زدم، متنبه نشده، سخنان حق و صدق را آویزهٔ گوش نکرده پس پشتانداخت، عاقبت دید آنچه را که قبلالوقوع نوشته بودم.
در نمرهٔ ۴۲ حبلالمتین درج است:
گویا در نظرها هست وقتی که بهشت آشیان پادشاه عادل مظفرالدین شاه فرمان قانون اساسی را امضا فرمود، تمام ملت اسلام و خصوصاً اهل ایران را یک باب سعادت گشاده شد، یک عالم تازه نمودار گردید. به ایران و ایرانیان وجد و خرمی داد، چنانچه آن عالم را بنده شبیه به عالم «کرستو» کاشف امریکا کردم و مبالغه هم نبود، چه اگر آن روز کرستو کلومب [کریستف کلمب] علامت ساحل را ندیده عمرش به آخر رسیده بود، عالم ایرانیان هم بیکم و کسر آن عالم بود. افسوس که آن شادیها بعد از شش ماه مبدل به یأس شد، فلک نگذاشت شاه عادل از کشتهٔ خود ثمر بردارد، ما را در مهد امن و امان بگذارد. شد آنچه را ما منتظر نبودیم. بعد از اندک، روز فیروز ما مبدل به شب دیجور گردید که مفصل آن را مورخین دنیا نوشته به یادگار گذاشتند، رسوای جهان شدیم، جمعیت ما فوراً مبدل به پریشانی گردید، امروز به قول مرحوم شیبانی کاشانی گویا این سخنان را در شأن وضع امروزی ما سروده است:
باغ پریشان و ابر و باد و کُه و دشت عید پریشان و سوبهار پریشان
خاطر مجموع کافیان در شاه هست تو گویی چو زلف یار پریشان
بخت پریشان نگشته است چرا گشت شاه نشسته به تخت یار پریشان
کار خلایق به اضطرار کشیده هست دل خلق اضطرار پریشان
بلی! به هر کجا نگری جز پژمردگی و پریشانی نمیبینی، کسی نه فکر عیدست، نه از آمدن بهار خبر دارد. فقیر و غنی، اناث و ذکور، شاه و گدا، عالم و جاهل هیچ درد و الم ندارند، در فکر غم زن و فرزند نیستند، همه ترک تحصیل معاش کردند، گروهی در فکر استوار کردن اساس مشروطه، جمعی به خیال برانداختن این بنیان، این کشمکش حالا قریب دو سال است و چند سال طول خواهد کشید معلوم نیست؛ این کشمکش را، چنانچه فیلسوفان و سیاسیون بزرگ مکرر نوشته و گفتهاند، روش حال کنونی ایران هم مثل روس [سال] ۱۱۷۰ [۱۷۵۶ میلادی] ملت فرانسه نعل به نعل میرود و میتوان گفت تاکنون سر مویی کم و زیاد نرفته، چنان شباهت دارد که گویا در یک قالب ریخته شده یا عکس آن حالات را برداشته حالا نشان میدهند، یا آن پردهها را در پاریس درست کرده در تیاتورخانههای ایران درمیآورند؛ تفاوتی که دارد اسامی آختورها [آکتورها] است
«رول» فلان پرنس را فلان شاهزاده میسازد «رول» فلان کشیش را فلان ملا به عمل میآورد؛ فلان منستر [مون سنیور] را فلان امیر.
حالا بنده میخواهم سرگذشت سال ۱۱۷۰ [هـ ق] فرانسویان را مختصر از روی تاریخ صحیح بنویسم تا خوانندگان اعتراف نمایند سخنان فلاسفه و سیاسیون را که روش ایران با روش فرانسه نعل به نعل چه نوع میرود و گویا سبب عمده این باشد که روح پلتیک از فرانسه در ایران آمد و مشرب جمیع ایرانیان را در پلتیک همان آمد و مشرب فرانسویان آن زمان قرار یافته است. بالجمله، اگر ما مفصل تاریخ فرانسه را بنویسیم نمیتوانیم در روزنامه از عهده برآییم؛ لهذا، مطالب را ناچار مختصراً مینویسیم.
از ایام لوئی پانزدهم بیان نماییم. این لوئی ۱۵ در وقت وفات لوئی چهاردهم -که پدرش باشد- پنج ساله بود، به این جهت رییس خاندان «فلپ ورلیان» را تعیین کردند: این فلپ آدم زکی و حریتپرور زیاده به ذوق عشرت و خوشگذرانی مبتلا بود، لهذا از اینرو، وضع مالیه و سایر امور مملکت خیلی متضرر شده بود. فلپ این روش را از مربی خود «دوبوا» تقلید کرده بود؛ این دوبوا غیر از زر چیزی را ستایش نمیکرد، با وجود این که از طرف پاپا [پاپ] و از طرف فلپ مستشار معین شده بود باز هم دائماً اسباب لهو و لعب ذوقی خود را تدارک میکرد. در آخر سلطنت لوئی چهاردهم، اهالی متعصب «پادروتی» [پاتیریوتیک] در نهایت درجه بود، خصوصاً در جوار سلطنت، فقط این عادت را جمله فراموش کرده بودند امتثالاً به پرنس فلپ همه مشغول به ذوق خود شدند. رفته رفته زن و مرد با هم مماشات کرده عرض و ناموس و حفظ آن را فراموش کردند و دوبواهم که خود را بالمره غائب کرده به خواهش دل خود عمل میکرد، اینقدر ممنون بود که ادارات دولت فرانسه را در دست تصرف خود داشته هر چه نقد به خزینهٔ دولت داخل میشد، در بین دوبوا و فلپ تقسیم میگردید. داخله هم لوئی ۱۴ امور مالیه را خیلی پریشان کرده بود، قرض دولت از دو میلیارد فرنک متجاوز بود، واردات مالیه کافی به تنزیل قروض نبود.
در این وقت که فلپ محتاج مانده بود، در آن محتاجی یک نفر انگلیس «جون لاو» نام به داد او رسید، این مرد پسر یک ساعتساز بود و خیلی سیاحتها کرده به فرانسه آمد فلپ با این جونلاو تدبیرها کرده یک بانک تأسیس نمودند؛ این بانک چنان معتبر شده که ورقهای اسهام آن از سکهٔ زر خالص معتبرتر شد -که تفصیل این مطول است. عاقبت در سنهٔ ۱۰۹۸ این بانک اعلان افلاس کرده، جونلاو هم از فرانسه گریخت؛ از اینرو، هزارها معتبری مفلس شده بعضی خود را هلاک کردند. سه سال بعد از آن فلپ
هم وفات کرد، زمام اداره رسید به دست معلم لوئی «قادرینال [کاردینال] فلوری». ادارهٔ این فلوری از ادارهٔ فلپ قدری بهتر شد. جلوگیری از بعضی مصارف بیمعنی دولت کرد. امور مالیه قدری رو به بهبودی گذاشته بود که احوال باز وخامت پیدا کرد، یعنی در آن زمان، پادشاه یعنی لویی پانزدهم، به حد بلوغ رسیده بود.
اسراف و تبذیر پادشاه از فلپ به مراتب زیاد شد، ابداً خود صاحب حکم نبود و در دست چند نفر فاحشهها اسیر بود، خزینهٔ دولت را به اختیار آنها گذاشته بود. در بین این فواحش، یک دختر صاحب جمال «بوم پادور» [پومپادور] اگر صاحب اخلاق زشت بوده ولی عاقله و مدبره بود، به پادشاه و به وکلایش خایف بود، دولت فرانسه مدتی تحت تدبیر این دختر بود. این «بوم پادور» برای ادارهٔ حکومت آدمهای عاقل پیدا کرد. جلوگیری از اسرافات را تا یک درجه کرد حتی از رئیسالوزرا «قونت [کنت] شوازل» که از رجال بزرگ فرانسه بود؛ این شوازل در حمایت این دختر به قانونی که مکلف به آن بودند واسطه اتخاذ کرده بود. این قانون خاصی بود، یعنی هر حاکم در هر جا برای خود یک قانون داشت و بیاعتدالی تا درجهای رواج گرفت که اگر عارض میشد فلان کس مُتر مرا دزدید به جیب خود گذاشته نهان کرده عرض او در هر محکمه مسموع بود. لهذا در هیچ گوشهٔ مملکت امنیت باقی نمانده. بدتر از همه به مردم صدمهٔ زیاد میرسید از مأمورین خفیه، در دست این خفیهها اوراق طبع شده از ادارهٔ وزارت بود. اسم هر کس را که میخواستند، به هر جنحهای که نسبت میدادند، نوشته آن آدم بیگناه را گرفته جریمه میکردند. در یک سال غیر از خفایا شصت میلیون فرنک به عنوان جزای نقدی گرفته بودند. این مأموران خفیه در هرکس بوی پول میبردند تهدید کرده رشوه میگرفتند. با وجود این، مصارف دولت چهار برابر مداخل شد. هیچ وزارتخانه از حال دیگر وزارتخانهها خبر نداشت. چنان هرج و مرج شده بود که در یک محله یک جنس را به پنج فرنک و در دیگر محله همان جنس را به پنجاه، شصت فرنک میفروختند و یک ارابهٔ مال در یک روز از چهل راهدارخانه گذشته، هر یک راهداری میگرفتند. امتیازات یعنی اجارهجات حد و حساب نداشت، مثلاً به یک نفر امتیاز میدادند ذخیره را تا دروازهٔ شهر بیاورد، به دیگری میدادند تا به انبار داخل کند، سوم به آسیا ببرد، چهارم تا به دکان خبازان و اجارهداران. هر کجا [می]خواستند فراوانی و هر کجا کم نانی میکردند و تحمیلات تماماً به گردن فقرا بار بود. مأمورین کلیسا و طلاب روحانی و کشیشها همه از هر جهت معاف بودند و مأمورین به نام دوایر مال حمل و نقل میکردند و یک شعبه مداخل ایشان بود. روحانیون مالیات مخصوص داشتند که از زارعین میگرفتند؛ در
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/zeynalabdin-maragayi-3-fransa-inqilabinin-icmali
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
سواحل -که محل عبور اسکندر و امیرتیمور و بابرشاه بوده- با هم تصادم خواهند کرد. در درههای افغانستان و در دشتهای هند عساکر جسیم، موافق اشارهٔ پترسبورغ و لندن، به روی یکدیگر خواهند ریخت؛ و این دو طایفه که تدبیر و اهتمام طبیعت، به واسطهٔ کوههای عظیم و دشتهای وسیع و دریاهای بینهایت، از همدیگر جدا کرده بود با قدرت مهیب [به] روی هم حمله خواهند آورد. اروپ و افریک نیز از اجزای این هنگامه خواهند بود و در تمام روی زمین یک نقطه نخواهد ماند که از این صدمات هولانگیز به لرزش درنیاید. مکافات این فتح عظیم -که یقیناً قابل هر نوع اجتهاد و جانفشانی است- سلطنت آسیا خواهد بود.»یکی از بزرگان انگلیس در عالم اضطراب فریاد میکند و به آواز بلند میگوید: «برخیزید ای وزرای انگلیس وای وکلای ملت و اولیای پولیتیک، ای صاحبان شمشیر برخیزید! بلادرنگ به دفع روس بشتابید!»
Əlavə, 3این مأمورین به جهت تحصیل آذوقه، با خوانین عرض راه قرارها خواهند گذاشت، شرطها خواهند کرد و گرو خواهند گرفت. وقتی که فرقهٔ اول لشکر فرانسه به استرآباد وارد شد، اولین فرقه لشکر روس از استرآباد حرکت خواهد کرد. سایر فرقههای عساکر متفقه، به فاصلهٔ پنج و شش فرسخ از همدیگر، حرکت خواهند نمود. چهار پنجهزار قزاق و قدری سوارهنظام خفیف همهجا پیشرو لشکر خواهند بود. از عقب آنها فوج پلسازان حرکت خواهند کرد. فرقهٔ پیشتازان باید در وقت ضرورت پلها بر رودخانهها نصب بکنند و سایر پلها را خراب نمایند و مواظب امنیت خارجی اردو باشند.دولت فرانسه به سردار لشکر خود از امتعهٔ فرانسه متعلق به اسلحه و غیره از قبیل تفنگ و طپانچه و شمشیر و غیره و ساعتهای ممتاز چه بغلی و چه مجلسی و آینههای بزرگ، ماهوت اعلی به رنگهای مختلف مانند سرخ و گلی و سبز و آبی -که ملل آسیا علیالخصوص ایرانیان زیاده طالب هستند- مخمل و زری و پارچههای ابریشمین و پردههای تصویر گیلن و غیره و غیره جمیع این امتعه را باید در جاهای مناسب با کمال انسانیت و نکتهبینی تعارف بدهند و دلیل مراتب بخشش و قدرت دولت فرانسه سازند و برای آینده در آن صفحات یک ممر تجارت برپا نمایند. از هر صنف باید ارباب کمال و صنایع در این سفر باشند. دولت فرانسه برای مطالعهٔ این اشخاص جمیع نقشهها و کتبی را که در باب وضع ممالک و طوایف عرض راه تصنیف شده تدارک خواهد کرد. بالونساز و صاحبمنصبان آتشبازی حکماً باید باشند. به جهت اظهار قدرت دولت فرانسه و روس، باید عساکر متفقه پیش از حرکت خود جشنهای بزرگ بگیرند و جنگهای هفت لشکر بکنند. پس از این تدارکات، در حصول مقصود هیچ شکی نخواهد بود. اما این پیشرفت موقوف خواهد بود به عقل و غیرت و شجاعت و صداقت رؤسای لشکر. همینکه عساکر متفقه به لب رودخانهٔ اتل رسیدند، آن وقت بنای حرکات نظامی خواهد بود. عمدهٔ اشکال این لشکرکشی در طول سفر است. این اشکالات هم در مقابل غیرت و شجاعت و تحمل سربازان فرانسه و روس مرفوع خواهد بود. وانگهی نادرشاه از همین راه با جمعیت زیاد از دهلی به استرآباد آمد. کاری یک لشکر آسایی کرده باشد نمیتوان شک کرد که دو لشکر فرانسه و روس نتوانند بکنند.
Əlavə, 4مقصود دولت انگلیس در این مدت بلاشک منحصر به تصرف سواحل هند بوده است. اما از آنجایی که تسخیر هر ملک، ملک دیگر را لازم دارد دولت انگلیس هم به اقتضای این تسلسل پولیتیک دولتی لابد بوده است که به تدریج کل ممالک هند را مسخر کند. تصرف مدرس، تصرف کلکته، اسباب تصرف بنگاله و بنگاله موجب تصرف دکن شد. حفظ این ممالک انگلیسان را به دهلی آورد. فقط دهنی تصرف افغانستان را لازم ساخت. شکست کابل مقتضی فتح حیدرآباد سند، فتح حیدرآباد سند موجب شکست و انقراض حکومت پنجاب شد. «لاهور» بدون ضبط «پیشاور» ممکن نبود. وضع این سرحدات استقلال هرات را لازم ساخت و حال استقلال هرات غصب سیستان را لازم دارد. هیچ شکی نیست همان لزومی که انگلیسان را برخلاف میل ایشان از میان چند دولت مستقل گذرانده و از کلکته به هرات آورده، حکماً ایشان را از سیستان نیز پیشتر خواهد برد. این بسط استیلای انگلیس از شرایط جبری استیلای مزبور است.آن سفیر نامی انگلیس -که در کابل کشته شد- میگوید: «استیلای انگلیس مثل آن دایرهای است که در میان یک حوض بزرگ به واسطهٔ یک ضرب خارجی بر روی آب احداث میشود. دایرهٔ مزبوره متصل بسط مییابد تا آخر از شدت بسط محو میشود. پس استیلای انگلیس هم ناچار باید متصل وسعت بیابد تا آخر از شدت وسعت از روی زمین محو بشود.»
Əlavə, 5نقشهٔ دولت روس در باب سفر هند خیلی مضبوط است. طرحهای متعدد و مفصل در خصوص آن لشکرکشی در میان هست که حرکت لشکریان از کدام راه باشد و سرداران لشکر در اثنای راه چگونه حرکت کنند، سرمشقهای کافی ترتیب داده شده است. من در اینجا فقط به اشارهٔ این اقوال مختصراً اکتفا مینمایم. دولت روس به جهت لشکرکشی هند دو راه دارد: یکی از ترکستان و یکی دیگر از ایران. اگرچه تا امروز دولت روس از هر دو این راه بالمساوی پیش رفته است اما آشکارا است که طرح اصلی را از سمت ایران قرار داده است. در این باب هم شروح زیاده نوشتهاند. من فقط بعض مضامینی را که تعلق به مملکت ایران دارد ذکر میکنم:«دولت ایران امروز در دست دولت روس است. دولت روس هر وقت بخواهد میتواند حفظ حالت ایران را ضمانت بکند و بعض ممالکی را که از ایران گرفته است پس بدهد و بعض ممالک را نیز وعده نماید و به واسطهٔ یک موافقت باطنی، دولت ایران را بر این وادارد که با کمال میل و صداقت مقوی مقاصد روس باشد. دولت ایران، بعد از سلطنت نادر شاه، به یک حالت ضعیفی افتاد که گویا نتواند دیگر از این حالت ذلت بیرون بیاید، ولکن با این همه ضعف عارضی میتواند به واسطهٔ وضع طبیعی ممالک خود، در مسئلهٔ شرقی، یک مدعی بزرگ واقع بشود. در تغییرات خریطهٔ شرق، دولت ایران قسمت عظیم دارد. این عِظَم دولت ایران حاصل حالت طبیعی آن است و هیچ دخلی به قدرت دولت ندارد. در آن ترازویی که یک روزی باید سرنوشت انگلیس و روس کشیده شود، دولت ایران میتواند که وزن عظیمی به میان بیندازد. هیچ شکی نیست که هرگاه از جانب روس به دولت ایران تکلیف سفر هند شود، کل اهالی ایران با کمال میل همراهی خواهند کرد. غنایم هندوستان و یادگار نادرشاه و خیال ضعف انگلیس در هند، اسباب تحریک ایرانیان خواهد شد. در خاک ایران، مایه و اسباب این سفر و وسایل قدرت آن به خوبترین وجهی مهیاست؛ ولی اولیای دولت این ملک چندان شعور و قوه ندارند که از مایه و اسباب طبیعیهٔ ممالک خودشان لازمهٔ فواید و منافع را حاصل نمایند. اما هرگاه این دولت به تصرف روس بیفتد یا با دولت روس یک اتفاق صمیمی داشته باشد، دولت مشارالیها میتواند از ایران از شصت تا هفتاد هزار لشکر آمادهٔ این سفر کند. معلوم است که این لشکر در زیر فرمان صاحبمنصبان کارآگاه روس خیلی بهتر از سایر عساکر کار خواهند کرد. علاوه بر این عساکر منتظمه، دولت ایران دو برابر آن عساکر غیرمنتظمه نیز همراه این اردو تواند نمود. امروز، بقای دولت ایران بسته به سنگینی حرکات دولت روس است و هیچ مدخلیتی به قدرت دولت ندارد.
Başqa şairlərin şeirləri
İki aləmdə gözəl bəhsin qılan hala gərək,Hər xərabat-muğanat içrə biparva gərək,
QılmısanEşitmişəm bir neçə əhvalını,Bir özgəyə əhd-i vəfa qılmısan.
Olmuşam səhra-güzər bir Leyli sevdasında mənOlmuşam səhra-güzər bir Leyli sevdasında mən,Gəşti-Məcnuna yetişdim eşq səhrasında mən.
Bir nigarı istərəm aləmlərin əlasıdırBir nigarı istərəm aləmlərin əlasıdır,Ruzgarın bağı içrə novgüli-rənasıdır,