-Tiflisdə ətrafı yeşillik, çiçəklərlə süslü geniş bir qəməriyyə. Yıldızlı bahar gecəsi… Üstü içki və məzələrlə dolu bir masa, üzərində elektrik lampası… K n y a z ağ əlbisə geyinmiş, milli qıyafətdə, ağ qalpağını sandaliyə üzərinə bıraqmış alafranqa geyimli Solomonla qarşı-qarşıya oturub içərlər. Hər dəfə də uzun saplı qədəhləri bir-birinə vurub cınqırdamasından zevq alarlar. Şıq geyimli xidmətçi qız şərab və məzə gətirir. Milli qıyafətli Ş a k r o ilə M a r q o da bəzən yardım edər. Bağçanın uzaq guşəsində kamanda həzin və lirik nəğmə çalınır, Knyaz xidmətçi qızın doldurduğu qədəhi qaldırır, nəşəli bir tövrilə Solomona.*

K n y a z
İştə gülgün qədəh, ey xanəxərab!
Bulunur şey deyil əsla bu şərab.
Şimdi fürsət var ikən iç!.. Bir gün
Görəcəksin bu sönük ömrü sərab.

S o l o m o n
İçəlim, bəlkə təsəlli buluruz,
Bəlkə qəmdən, acıdan qurtuluruz.
Bir günün zevqinə dəyməz dünya.
İçəlim, sonra peşiman oluruz.
İçərlər, təkrar qədəhlər dolur.

K n y a z
Həp düşündükcə boğar ruhu soğuq,
Qaba, ıssız və dərin bir boşluq.
O dərin boşluğu bir dolduracaq
Varsa… yalnız əbədi sərxoşluq…

S o l o m o n
İştə xilqət dolu bin dürlü təzad.
Hər sevincin sonu müdhiş fəryad…
Badə ver, badə, şu divanə könül
Coşaraq qayğıdan olsun azad.

M a r q o
(gəlir, Knyaza)
Beş nəfər var, sizi bəklər qapıda.

K n y a z
Nə için?

M a r q o
İşləri varmış.

K n y a z
Əcəba?!
(Şakroya)
Şakro! Çıq, gör nə diyorlar.

Ş a k r o
Bu saət.

J a s m e n ağaclar arasından çıqar. Onları qumral saçlı başı ilə salamlar.

J a s m e n
Nə qadar nəş’əli rindanə həyat.
Knyaz və Solomon qədəhlərini qaldırırlar.

K n y a z
Yaşa, afət çiçəyim!

J a s m e n
Nuş olsun!
(Gedər.)

S o l o m o n
Bu nə səfvət, nə məlahət, nə füsun!
Taleyin varmış, əzizim, Jasmen
Daha dilbərdir ölən zevcəndən.

K n y a z
Tale əfsanə, cəsarət lazım,
Bir az altunla məharət lazım…

S o l o m o n
Orta az erməni xalqında… ya pək
Soyuq, ölgün oluyorlar gerçək,
Yaxud ən işvəli, cazib, tənnaz,
Başqa, pək başqadır onlardakı naz.

K n y a z
Çoq adam var ki, çiçək toplar ikən,
Qanatır səmli dikən əllərini.
Çalılıqlarda gəzirkən birdən
Cəzb edib durdu bu tər qönçə bəni.
Əvət, üç yıldı ki, ölmüş zevcəm,
Qızım olmuş bana yalnız həmdəm.
Anıyorkən o sönən annəsini,
Bənzədirdim neyə titrək səsini.
Bir mayıs də’vət edildim Batuma,
Keyfə daldım səhər-aqşam… amma
Yenə gönlümdə yetimlik vardı,
Bəni Jasmen acıdan qurtardı.
Kəndi mülkümdə dolaşmaqda ikən,
Sərxoş oldum duyulan bir səsdən.
O gözəl səs bəni məftun etdi,
Yeni bir eşq ilə məcnun etdi.
Gərçi qız erməni… adət gürcü,
Söyləyiş gürcü, təbiət gürcü.
O zamandan ki, sevişdik, bilsən
Yenidən bir daha gənc oldum bən.
Bə’zi avropalı bilgic qafalar
Bəlli, gəncləşmək için çarə arar.
Pək qolay çarəsi, yalnız, yalnız
Olsa həmdəm sana şən bir yıldız.

S o l o m o n
Bana baq, altmışa varmaqda yaşım,
Sana bən həm dayı, həm arqadaşım!
Gördüyüm təcrübələr pək qarışıq,
Hər qaranlıqda gülümsər bir işıq.
Hər qadın cilvəsi bir tatlı xəyal,
Başqa, pək başqadır onlardakı hal.
Şən, gözəl bir qadının xoş baqışı,
Bir mayıs göstərir ən sisli qışı.
Qadın istərsə dikənlər gül açar,
Qızacaq olsa; ölüm, fitnə saçar.

K n y a z
Jasmenin fitnəsi yoq, hiyləsi yoq,
Bil’əkis, işvəsi çoq, nəş’əsi çoq.
Incə bir köylü müəllim qızıdır,
Qafqazın cilvəli bir yıldızıdır.

S o l o m o n
Şu sürəksizcə ömürdən ancaq
Sana tək nəş’əli dəmlər qalacaq.
Xoş keçin, zevqinə baq hər yerdə,
Dünkü çarlar və krallar nerdə?

K n y a z
Solomon! Nəş’ə kədərdən daha az…

S o l o m o n
Yenə ən nəş’əli sənsin, Knyaz.
Knyaz dolu qədəhi əlinə alaraq qafasını oynatır.

K n y a z
Hər gələn bir yeni tüğyan ediyor,
Gündə bir səltənət əldən gediyor.
Bəkliyorkən şu qədəhlər küskün
Bizə, yoq şübhə ki, divanə diyor.

S o l o m o n
Hər baharın sonu matəmli xəzan,
Hər visalın sonu ıssız hicran.
Bir həqiqət deyə tapdıqlarımız
Yarın, əfsus, olacaq süslü yalan.

-İçərlər. J a s m e n daha şux qıyafətdə gələr, əlindəki qızılgül dəmətini masa üzərinə bıraqaraq incə qəhqəhələrlə.*

J a s m e n
Mey sonulduqca doqar zevq, nişat,
Ölülər içsə bulur tazə həyat.
(Qədəhləri kəndisi doldurur.)

K n y a z
İçəlim, badə verir ruha qida,
Varsın, olsun, məzəmiz işvə, əda!
Çınlıyırkən şu qədəhlər, sanırım
Əks edər könlümə çılğın sevda.

S o l o m o n
Badə xoşdur, ola saqi yalnız
Nəş’ələr yavrusu şaqraq bir qız.
Içəlim, baq, şu üfüqlər nə gözəl,
Bizi həsrətlə süzər ay, yıldız.
Jasmenin şərəfinə içərlər.
Sağ olun, həp var olun!

J a s m e n
Nuş olsun!

K n y a z
(Jasmeni süzərək)
Yaşasın hüsn, füsun!

J a s m e n
Nuş olsun!

Bu zaman bağça tərəfdən kaman səsi ilə həmahəng olaraq qarşıkı nəğmə söylənilir.

İ n c ə s ə s
Vəhşi bir gül olsam, ətrafım dikən,
Həsrətlə süzərdi hər görən bəni.

Q a l ı n s ə s
Bən bir yolçu olub yoldan keçərkən,
Qoparıb köksümə taqardım səni.

İ n c ə s ə s
Bən ağ bir güvərçin olsaydım, əngin,
Irişilməz üfüqlərdə yaşardım.

Q a l ı n s ə s
Bən bir şahin olub səni seyd için
Ən keçilməz fəzaları aşardım.

K n y a z
İncə səs, iştə qızım Lena.

J a s m e n
Əvət.

S o l o m o n
Şimdidən bəlli, xoş elhan afət.

K n y a z
Şu qalın səsli də Anton.

S o l o m o n
Əcəba?
İxtiyar bağçavanın oğlumu?

K n y a z
Ya…
Pək çocuqkən biz ədəb verdik ona,
Oqudub xeyli əmək verdik ona.
Adam olmuş, dəyişib baş-qulağı,
Şimdi bir adlı mühəndis yamağı.

-Qafasını oynatıb gülər. L e n a ilə A n t o n gələr. Anton qəhvə rəngli üst kömləyi geyinmiş, əlində kaman bulunur. Lena məktəbli qıyafətindədir.*

S o l o m o n
Afərin! Iştə böyük iste’dad.

J a s m e n
Nə zərif, incə təzad…

K n y a z
Lena pək başqa… əzizim Solomon.

S o l o m o n
Hələ Anton!.. Anton!..

J a s m e n
Saray artisti demək pək uyğun.

L e n a
Çoq təşəkkür…

A n t o n
(istehzalı təbəssümlə)
Var olun!
Biz saraylarda deyil, hər ikimiz
Xalqa xidmət diləriz.

S o l o m o n
(boş bir qədəhi doldurub sərxoş hərəkətlə Antona)
Pək gözəl, haydı, gəl iç sən də bir az.

A n t o n
Etmədim bən buna adət, Knyaz
Biliyor halımı…

S o l o m o n
Zevqin yoqmuş.

A n t o n
Neyləyim… bəncə ayıqlıq daha xoş,
Mümkün olsaydı da yurdumdakı meyxanələri
Həp kütübxanə yapardım.

S o l o m o n
(istehzalı qəhqəhələrlə)
Çocuq əfsanələri!..

K n y a z
Onu söylətmə ki, yoq çərçivəsi,
Söz güləşdirməyə çoqdur həvəsi.

A n t o n
Bəncə hər çərçivə dar bir zəncir.

K n y a z
(dumanlı qafasını oynataraq əli ilə rədd edər kibi)
Yetişir, sus daha, artıq yetişir.

A n t o n
(ətrafa)
Derlər insan yaranıb maymundan,
Yenidən maymuna dönmək nə yaman.
(Marqo Antona çay gətirir.)

K n y a z
(içəri girən Şakroya)
O gələn kim, nə diyor?

Ş a k r o
Saçma bir iş…
Bir nəfər köylü qəzadən gəlmiş.
Dolu vurmuş da üzüm bağlarını,
Pək qaranlıq görüyormuş yarını.

K n y a z
O bizim bağmı?

Ş a k r o
Əvət, vergi ağır…
Söylüyor, endirəlim tam yarıya.

K n y a z
Gəlir olsaydı da milyon, əcəba
Bir quruş fəzlə verirmiydi?

Ş a k r o
Xayır!

K n y a z
(qızğın)
Həp gəbərsinlər acından, bizə nə,
Onların verdiyi girsin gözünə.

S o l o m o n
Mərhəmət etməli, Knyaz!

A n t o n
Əfsus…
Gücsüzün haqqı əzilmək.

K n y a z
Sən sus!

Ş a k r o
Daha bir başqa şikayətçi də var.

K n y a z
Kim o?

Ş a k r o
Dörd işçi.

K n y a z
Nə istər onlar?

Ş a k r o
Söylüyorlar ki, sizin zirzəmilər
Yaş və ıslaq, bizi həp məhv eylər.
Bəlli, var boş odalar, həm deyil az,
Bizə üst qatda yer etsin Knyaz.

K n y a z
(istehzalı qəhqəhələrlə)
Başlamışlar, demək, onlar da naza,
Bir bu qalmış minələr boynumuza.
(Qızğın.)
Tilkilər, ah, şımarıq abdallar!..

S o l o m o n
Knyaz! Əlbəttə bir az haqları var.

Ş a k r o
Bir də çoqmuş kira, endirməliyiz.

K n y a z
Bu nə həzyan, çabucaq dəf’ ediniz!

S o l o m o n
Yenə ifrat ediyorsun, Knyaz!
Bahalıqdır, qatı sözlər yaramaz.

Ş a k r o
Şübhəsiz, hiylə, müdara daha xoş.

K n y a z
(Şakroya)
Sən də onlar kibi sapğın başıboş.
Get, xəbər ver, yarın erkən həpsi
Tərk edib evləri dəf’ olsa eyi.
Şakro çıqar.

A n t o n
(Knyaza)
Ah, sönüb məhv olacaqdır onlar,
Mərhəmət yoqsa da bir qanun var.

K n y a z
(bir cığara yaqaraq)
Yetişir, bana dərs verməyiniz,
Biz o qanunları ə’la biliriz.

-Bu sırada dışarıda gurultu qopar, dörd işçi və bir köylü ortaya fırlar*

B i r i n c i i ş ç i
(əlində çəkic, sağlam, başı açıq, göy kömləkdə olan bir işçi Şakronun yaqasından tutub bir tərəfə fırlatar)
Bıraq!..

İ ş ç i l ə r
Alçaq!..

K n y a z
Bu nə?

B i r i n c i i ş ç i
(Şakroya)
Haydut, yaramaz!
Sosialist cildinə girmiş canbaz!
Nikolay taxta çıqıb gəlsə yarın,
Ona candarma olurdun…

İ ş ç i l ə r
(hücum edər kibi)
Azğın!

L e n a
(Jasmenə qısılaraq)
Gedəlim, qorquyorum, ah, Jasmen.

J a s m e n
Gedəlim…
(Gedərlər.)

K n y a z
Söyləyiniz, haydı, bu nə?

İ k i n c i i ş ç i
(alaca saçlı, ortayaşlı, arıq…)
Biz qarışdıq ölülər aləminə…

B i r i n c i i ş ç i
Xayır, əsla, deyilik biz ölülər,
Bizi kim sıqsa, məzarlıqda gülər.

İ k i n c i i ş ç i
İştə bən! Altı qız-oğlan babası,
Bəni məhv etdi tütün fabrikası.
Zevq alıb içdiyiniz tatlı siqar,
(Əlini ağ cigərinə vuraraq.)
Bu cigərdən süzülən qanla qoqar.
(Kömləyini aralayıb əli ilə müqəvvayı andıran köksünə döyərək.)
Baq, zəhərdən qurumuş iskeletim,
Bən ölərsəm sönəcək altı yetim.
-(Cibindən bir məndil çıqarıb göz yaşlarını silər.)*

B i r i n c i i ş ç i
(sinirli)
Yetişir! Sızlama, abdal, başıboş,
Ağlamaqdansa gəbərmək daha xoş.
Qüvvətin yoqsa əzil, sus, qəhr ol!
-(Kinli bir qəhrlə yumruğunu göstərərək.)*
Yaşamaqçın budur ən kəskin yol!
(Daha coşqun.)
Qardaşım nerdə? O cansız cəsədi
Bən də topraqlara gömdüm əbədi.
Bitərək söndü günəşsizlikdən;
-(Knyazı sərt baqışlarla süzərək)*
Bu fəlakətlərə bais həp sən!

K n y a z
Boşboğazlıq yetişir, sus!

B i r i n c i i ş ç i
(çəkicini oynataraq)
Yaramaz!..
Bizi hiç kimsə, xayır, susduramaz.

A n t o n
(knyaza)
Knyaz! Yetişir, həddini bil!

K n y a z
(hiddətlə bağırır)
Anton!

S o l o m o n
(Knyaza)
Sən bir az kəndinə gəl…

K n y a z
Yoq, Solomon!
(Antonu göstərir.)
Onların başçısı yalnız bu səfil!..
(Antona.)
Yapdığın şöbədələr gizli deyil.

A n t o n
Bizi qorqutma, yetər gürlədiyin,
Dinlə, baq gör nə diyorlar…

K n y a z
(Antonu nifrətlə süzərək)
Miskin!..

A n t o n
(kəskin)
Fəzlədir bəncə bu nifrət, hiddət,
Hər nə istərsə, verin onlar…

K n y a z
(istehzalı)
Əvət.
Əmr edərsən veririz…

A n t o n
Kəndini bil!
Haq verilməz, alınır…

K n y a z
Haydı, çəkil!
Uzaqda ıslıq çalınır. Antonun fikrini cəlb edər.

A n t o n
(iki-üç adım çəkilir)
Burda dursam da bir əldən nə gəlir?
(Knyaza, şiddətlə.)
Eyi bil, er-gec əzənlər əzilir.
-Uzaqlaşır. Jasmenlə Lena yenə bir tərəfdə görünüb tamaşa edərlər. Təkrar ıslıq səsi eşidilir*.

S o l o m o n
Yenə ıslıq səsi!..

K n y a z
Hər günkü oyun…

İ k i n c i i ş ç i
(Knyaza)
Nə diyorsun bizə?

K n y a z
(mə’nalı bir tərzdə)
Hay-hay, buyurun!
Paranız yoqsa əgər, üst qatda
Yer verilməz sizə əsla, əsla…

İ k i n c i i ş ç i
Para azdır, gözü dar fabrikaçı
Bizə bir haqmı verir?..

K n y a z
(istehzalı gülüşlə)
Ya… pək acı…

B i r i n c i i ş ç i
(İlərilər, masaya gumburtu ilə bir yumruq vurur.)
Fərqi yoqdur, sən osan, ah, o da sən!..
İştə çalmaqdasınız bir teldən.

K n y a z
Yenə coşdunmu?

B i r i n c i i ş ç i
Əvət!..

S o l o m o n
Knyaz can!
İstəməz bunca gərəksiz həyəcan.

B i r i n c i i ş ç i
(sərt və qızğın)
Bizi aciz və küçük sanma, xayır,
Biz bizik, sən də sən! Aldanma, xayır.
(Əlinin nasırlarını göstərir.)
Bunu gördükdə bir insan utanır?
Bu nasırlar sizə ətmək qazanır.
-(Üstündəki kömləgi iki parça edib bir tərəfə atar, beldən yuqarı çıplaq qalır. Köksünü və qollarını göstərir.)*
İştə köksüm! Bu qolumdur, bu əlim…

J a s m e n
(şaşqın)
O nə?

L e n a
Ah, pək qaba insan.

J a s m e n
Gedəlim.
(Çəkilirlər.)

B i r i n c i i ş ç i
Yara, başdan-başa hər yer yaradır,
İştə, bunlar, sizi bunlar yaşatır.
Hərb edib qarpışırız sizlər için!
Çalışıb-çarpışırız sizlər için!..
(Təkrar gumburtu ilə əlini masaya vuraraq.)
Ah, fəqət siz bizi təhqir ediniz!..

K n y a z
Yetişir, anladıq artıq, gediniz!..

İ k i n c i i ş ç i
Gedəlim, haq sözü haqsız nə qanır.

İ ş ç i l ə r
Gedəlim.
Haydı, əvət, haqq alınır.
(Gedərlər.)

B i r i n c i i ş ç i
(Əlindəki çəkici oynataraq çıplaq vücudu ilə çəkilir.)

K n y a z
(şaşıb duran köylüyə)
Şimdi sən söylə!

K ö y l ü
Üzüm bağlarını…

K n y a z
(onun sözünü kəsərək)
Dolu vurmuş… biliriz, sən yarını
Pək qaranlıq görüyormuşsun.

K ö y l ü
Əvət.

K n y a z
Hiç zərər yoq… Var ədalət əlbət.
Hər nə lazımsa gəlir Şakro yapar.
Daha bir başqa sözün varmı?

K ö y l ü
Xayır.
(Bir az düşünür.)
Lütf edin, halımız olduqca ağır…

K n y a z
Pək gözəl, get, səni məmnun edəriz.

K ö y l ü
Var olun!
(Baş endirib gedər.)

K n y a z
(Solomona)
Baq, bu deyil tərbiyəsiz,
Yenə var köylüdə insan sifəti.
İşçilər; ah, o səfillər nə qatı
Adəta yırtıcı, azğın canavar.

S o l o m o n
Şübhəsiz, haqları var, haqları var.

K n y a z
Dayı can, sən də şaşırdınmı?

S o l o m o n
Xayır!
Onların halı ağırdan da ağır.

K n y a z
Bəlli… knyaz qanı yoq səndə…

S o l o m o n
(qafasını oynatır, acı təbəssümlə)
Babam
Köydə bir katib imiş, hiç danmam.

K n y a z
(sözü dəyişdirərək)
Zalım oğlanları şaş qoydu bizi,
Pozdu bir anda bütün nəş’əmizi.
(Bağçaya doğru yürüyərək uzaqlaşırlar.)

M a r q o
(onlar çəkildikdən sonra gəlib qabları toplamaq istər, ətrafa)
Hey fələk… gör necə günlər gördük,
Azdı hər kəs, nə böyük var, nə küçük…
-Bu sırada A n t o n yan tərəfdən çıqar. Ayaqda olaraq bir loqma ətmək kəsib yeyər, çayını qarışdırıb içərək, kəndi-kəndinə yarımsəslə beynəlmiləl marşı oqur, sağa-sola gedir.*

M a r q o
Xalq acından qırılır, sən yalınız…
Marş oqur, əyləniyorsun, arsız.

A n t o n
İnqilab iştə doğar aclıqdan.

M a r q o
Nə için nankör olursun? Bir utan!
Bu soyuq marşı duyarkən Knyaz
Sana qaç kərrə demiş sus, yaramaz.

A n t o n
Saqın, aldırma, nə istərsə desin,
Bən başımdan keçərim məslək için.

M a r q o
Bu da məsləkmi, qudurğanlığa baq,
Bunca Knyaz eyiliklər yaparaq,
Bəsləmişkən səni, sapmaq nə için,
Ya… onun ətməyidir həp yediyin.
Tək deyil sən, bən, o rəhmətli baban
Mərhəmət görmüşüz ancaq ondan,
Şimdi nankör olub azmaq nə fəna!?

A n t o n
Bil’əkis, mərhəmət etdik biz ona,
Onu biz bəslədik.

M a r q o
Ah, sus, nə yalan!?

A n t o n
Ana! Sən aldanıyorsun…

M a r q o
(sinirli)
Nə zaman?
Nə zaman sən ona verdin ətmək?
Nə zaman sən ona sərf etdin əmək?

A n t o n
Bu saraylar da, bu sərvət də bizim.

M a r q o
Xastasın, ah, sana doktor lazim.

A n t o n
Neyləyim, pərdəlidir gözləriniz,
Anlamaqdan bəni siz pək aciz…
(İslıq səsi eşidilir.)

M a r q o
Yenə ıslıq səsi, kimdir əcəba?

A n t o n
Arqadaşlar.
(Getmək istər.)

M a r q o
Nerəyə?

A n t o n
Fabrikaya!
(Şakro gəlir.)

M a r q o
Getmə, oğlum! Nə olar, dinlə bəni,
Sağ bıraqmaz bu inad iştə səni.
Bilirim, Şakro da sizdən… Lakin
Aşmıyor həddini əsla…

A n t o n
(Şakronu nifrətlə süzər)
Miskin!
(Anasına.)
Bir müdaraçı hərifdir o, inan,
Yardım olmaz bizə hər alçaqdan.

Ş a k r o
(sinirli)
Nə demək, sən bəni təhqir etdin?!

A n t o n
Məsləkin hiylə, müdara ki, sənin.
Bu nə yaltaqlıq? Ədəbsiz canavar!
Səncə yoqsulları əzməkmi şüar?
Söylüyorlar ki, baban dəllal imiş,
Görünür səndə də vardır o baqış.

Ş a k r o
Boşboğazlıq yetişir, coşma, düşün,
Bizi məhv etdirəcəksin bir gün.
Duysa Knyaz köpürüb çıldıracaq.

A n t o n
Ya… timarxanə deyil burdan uzaq.

M a r q o
Yenə sən çıldırıyorsun, yavrum,
Tutduğun yol uçurum, ah, uçurum.
(Göz yaşını silər.)
Sarmış ətrafını məhbəs və ölüm,
Nasıl olsun buna razı könlüm.

A n t o n
(sinirli)
Annə! Göz yaşları versəydi nicat,
Bən də ağlar, üzülürdüm, heyhat…
Yoqsa əzmində mətanət, er-gec
Boğacaqdır səni azğın bir heç,
Gönül istərsə geniş hürriyyət,
Bir dügün zevqi verir hər dəhşət.
Hər bəla gəlsə köküs gər də bir az;
(Dörd-beş adım yürüyərək.)
Bizi məhbəs və ölüm qorqutamaz!
(Gedər.)
Pərdə

Беседка, утопающая в зелени. Весенняя звездная ночь. На столе, уставленном напитками и сладостями, электрическая лампа. Князь в белой черкеске сидит напротив Соломона, одетого по-европейски. Пьют, каждый раз с удовольствием вслушиваясь в звон тонких фужеров на высоких ножках. Девушка-служанка приносит новые лакомства. Иногда ей помогают Шакро и Марго, одетые в национальные костюмы. Из глубины сада слышится грустная лирическая мелодия, исполняемая на кяманче. Князь поднимает бокал, наполненный девушкой-служанкой, и тоном, в котором слышится беззаботное опьянение, обращается к Соломону.

Князь Несчастный, пей, в бокале — солнца свет!
Вина такого в целом мире нет.
Когда-нибудь нам эта жизнь предстанет
Видением неповторимых лет.

Соломон Забудем грусть, забудем суету,
Своим сомненьям подведем черту.
Не стоит мир минуты наслажденья,
Лови звезду желаний на лету!

Пьют, вновь наполняются бокалы.

Князь Мне душу вечно гложет пустота,
Она, как яд, по жилам разлита.
И эту пустоту заполнить могут
Одни лишь опьяненье и мечта.

Соломон Что жизнь? Сплошное скопище забот.
Один и тот же у страстей исход.
Вина, вина! Пускай душа воспрянет
И сердце вновь свободу обретет.

Князь Себе рискует уколоть персты,
Кто в цветнике тайком срывает розы.
Я как-то брел сквозь душные кусты
И вдруг живой бутон увидел росный...

Марго (входит, Князю) Там пятеро каких-то у дверей...

Князь Что нужно им?

Марго К вам, говорят, явились...

Князь Вот как?

(Обращаясь к Шакро)
Пойди, узнай, что нужно им...

Шакро Сейчас.

Жасмен появляется из-за деревьев.

Жасмен Опять веселье забулдыг?

Князь и Соломон поднимают бокалы.

Князь Не осуждай нас, царственный цветок!

Жасмен На радость!

(уходит)

Соломон Как пленительна, мой бог!
Еще очаровательней она
Твоей жены покойной. Как нежна!
Тебе везет, завидую!..

Князь Везет?
Везенье — зыбко. Деньги и подход!

Соломон Армянки или холодны, как лед,
Иль слишком пылки... Черт их разберет!
И взбалмошны, и... середины нету,
Я нацию прекрасно знаю эту.

Князь Три года, как жены моей не стало,
Но память, словно тень ее, витала,
Мне все напоминало здесь о ней,
И даже голос дочери моей...
Гостил в Батуме, там лилось вино,
Не вылечило памяти оно.
Три долгих года — среди этих стен...
От одиночества спасла Жасмен.
Меня пленила голосом она.
Был очарован я, не стало сна.
Я, как мальчишка, опьяненный в дым,
Живу ее дыханием одним.
Армяночка, но как близка она
Обычаям грузинским, как верна!
С тех самых пор, как я в нее влюблен,
Я молодею: весел, окрылен.
Друзья ворчат: — мол, давит бремя лет.
Нет, у меня забот подобных нет.
Лишь только тот своей надеждой пьян,
Кто, как звездой, любовью осиян.

Соломон Послушай, мне уже под шестьдесят,
Скажу тебе, как друг, как старший брат.
Обманчива порою красота,
А в женщине прельщает нас мечта.
Нам кажется, что сердце в пору вьюг
Она согреет, что сады вокруг
Весенними цветами зацветут,
Плоды нежданно с веток упадут,
Но это только кажется, поверь,
Что женщина — награда в дни потерь...

Князь Коварства лишена моя Жасмен,
Жизнь благородство ей дала взамен.
Дочь сельского учителя, скромна,
Но, как звезда, блистательна она.

Соломон Жизнь наша, к сожаленью, коротка,
Блажества - капля, а тоски - река.
Так веселись, беспечный сын земли,
Все смертны — и цари, и короли.

Князь Ты прав: страданий много, Соломон...

Соломон Старайся, Князь, продлить счастливый сон.

Князь поднимает налитый бокал, задумчиво качая головой.

Князь Кипит планета. Люди — бунтари,
И государства гибнут, и цари.
Мы сами тонем — о, глупцы! — в бокале,
Как в сумраке вечернем — луч зари.

Соломон Цветение сменяет увяданье,
Разлуками кончаются свиданья,
Что истина сегодня, завтра — ложь,
Невозмутимо только мирозданье.

Пьют. Жасмен появляется в еще более роскошном наряде, радостно смеясь, кладет букет роз.

Жасмен Нам сладостный дурман сулит вино,
С пьянчугами я выпью заодно.

Сама наполняет бокалы.

Князь Поднимем, пусть сильнее бьется сердце,
И пусть кокетство будет нам десертом,
Душа поет, когда звенят бокалы,
Любовь, казни меня немилосердно!

Соломон Вино из милых рук вдвойне приятно,
Завидуют нам звезды, и понятно:
Сегодня красота — наш виночерпий,
К нам, грешным, благосклонный, вероятно.

Пьют за Жасмен
За красоту, за счастье!

Жасмен И за радость!

Князь (глядя на Жасмен) За эту опьяняющую сладость!

Жасмен (кокетливо) За слабость!..

В это время из глубины сада доносится пение под звуки кяманчи.

Женский голос Когда бы диким я была цветком,
Ничьих не привлекала бы очей...

Мужской голос К тебе любовью тайною влеком,
Цветок носил бы на груди своей.

Женский голос Когда б голубкой белой я была,
Дружила б с вышиною голубой...

Мужской голос Тогда я превратился бы в орла
И полетел бы следом за тобой.

Князь Я слышу голос дочери моей.

Жасмен Да, да...

Соломон И чей-то голос вторит ей.

Князь А тот, мужской, принадлежит Антону.

Соломон Вот как!
Не сын садовника ли?

Князь Да...
Немало сил истратил я, пока
Мальчишку вывел в люди. Коротка,
Наверно, память... Инженером будет,
И нос дерет, и нас порою судит.

Усмехаясь, качает головой. Входят Лена и Антон. Антон в блузе кофейного цвета с кяманчой в руке, Лена в форме ученицы.

Соломон Ну, что ж, талант, — как не воскликнуть браво!

Жасмен Какие голоса! Завидно, право.

Князь А Лена, Соломон, скромна у нас.

Соломон Но ведь Антон...

Жасмен В артисты в самый раз, —
В придворные...

Лена Признательна!

Антон (с иронической усмешкой) Спасибо!
Но петь мечтаем мы не во дворцах, —
Служить народу!

Соломон (наполняет пустой бокал, пьяным движением протягивает Антону)
Пей, умножает силы!..

Антон Но я не пью, об этом знает Князь.

Соломон Нет вкуса?

(в сторону)
Да и был ли отродясь?

Антон Что делать, я предпочитаю трезвость.
Позорная страна, позорный век,
Полно духанов — нет библиотек.

Соломон (с ироническим смехом) Смотрите-ка, друзья, какая резвость!

Князь Оставь, Антон границ не знает в споре,
Ты в этом сам же убедишься вскоре.

Антон Но всякая граница — цепь, запрет.

Князь (качает хмельной головой, делает рукой знак, как бы выпроваживая говорящего)
Довольно же, умолкни, толку нет.

Антон (в сторону)
Мы все произошли от обезьяны,
Но в обезьяну превратиться спьяну?!

Марго приносит Антону чай

Князь (входящему Шакро) Ну, что за люди, с чем пришли сюда?

Шакро Да всякий вздор городят. Ерунда.
Крестьянин из уезда говорит,
Что градом виноград его побит.

Князь Участок наш?

Шакро Наш... Подать высока,
Скостить наполовину просит.

Князь Будь у такого целый миллион,
Тебе гроша он медного не бросит.

Шаро Не бросит, нет.

Князь (гневно) Какое дело нам
До их забот? Бездельники и плуты!

Соломон А милосердье, Князь?

Антон Да, беднякам
Все туже гнет затягивает путы.

Князь А ты молчи!

Шакро Там и другие ждут.

Князь Ну, кто еще?

Шакро Да четверо рабочих.

Князь И что?

Шакро Сырые стены, говорят,
У вас в подвале. Кости, мол, болят.
И требуют на верхнем этаже
Дать им жилье, пронюхали уже.

Князь (с ироническим смехом)
Хитры, как лисы, продувные шельмы!
Еще немного — сядут мне на шею.

(гневно) Защебетали, вылупясь едва!..

Соломон Но есть же и у них какие-то права.

Шакро И за жилье, мол, плата непомерна.

Князь Уладить бы и сам ты мог, наверно.

Соломон Здесь не уместны резкие слова,
Умнее будь, на то и голова.

Шакро Конечно, надо бы поосторожней.

Князь (к Шакро) И ты туда же с головой порожней.
К чертям пусть выметаются... с утра!
Так им и передай. Давно пора!..

Шакро уходит.

Антон (Князю) Что ждет их в положении таком?
Нет жалости у вас, но есть закон.

Князь (закуривая сигарету)
Мне эти поучения знакомы,
Я сам прекрасно знаю все законы.

Слышится шум, на сцену врываются четверо рабочих и крестьянин.

Первый рабочий (Здоровенный, с непокрытой головой, в синей блузе, хватает Шакро за ворот, отталкивает в сторону).
С дороги!

Рабочие Негодяй!

Князь Что это значит?

Первый рабочий (Шакро)
Продался с потрохами, не иначе!
Не за того себя ты выдаешь,
Лишь парь вернись, в жандармы сам пойдешь.

Рабочие (надвигаясь) Хозяйский пес!

Лена (прижимаясь к Жасмен) Уйдем, Жасмен, боюсь.

Жасмен Все сами здесь улаживают пусть. (Уходят).

Князь Зачем явились? Говорите, ждем.

Второй рабочий (Средник лет, худой, с проседью в волосах).
Мы — мертвецы, ты видишь, как живем?

Первый рабочий
Нет, мы не мертвецы, живые люди,
Кто губит нас, тот сам в могиле будет.

Второй рабочиq
На фабрике дышу я табаком,
Ты с каторгою этой не знаком.
Он пахнет смертью, этот дым сигар,
В груди моей — чахоточный угар.

(Расстегнув блузу, бьет себя по впалой, костлявой груди).
Я человек? Отравленный скелет!..
Умру, за мной умрут и дети вслед.

Первый рабочий (злобно)
Ну, хватит, перестань, как нищий, ныть,
Подохнуть лучше, чем скотиной жить.
Уже нет сил, а надо спину гнуть.
(гневно показывает кулак)
Нет! Чтобы жить — вот самый верный путь!
(еще более резким тоном)
Где брат мой, где? Лежит в сырой земле,
Зарыт, в табачной задохнулся мгле.
Я спрашиваю всех вас, где мой брат?

(Смотрит с ненавистью на Князя).
Не кто-нибудь, ты в этом виноват!

Князь Эй, замолчи!

Первый рабочий
Ну нет!
Всю жизнь молчать?
На наши рты не наложить печать!

Антон Князь, хватит, знайте меру.

Князь (гневно кричит) Прочь, Антон!

Соломон (Князю) Держи себя в руках...

Князь Нет, Соломон!

(показывает на Антона)
Все это, ясно, дело рук его!
(Антону)
Но от меня не скроешь ничего!

Антон Не угрожай и злиться перестань,
И выслушай, что говорят.

Князь (презрительно) Отстань!

Антон (резко) Гнев не поможет, дайте им жилье,
Они законно требуют свое.

Князь (иронически)
Исполню твой приказ, Что остается?

Антон Да, право не дается, а берется.

Князь Ну, ладно, убирайся!

Издали слышен свист, он привлекает внимание Антона.

Антон (отступая на два-три шага).
Нет, не ладно...
Не за горами, господа, расплата.

Удаляется. Показываются Жасмен и Лена, они наблюдают за происходящим. Снова слышится свист.

Соломон Опять свистят.

Князь И так вот — каждый раз.

Второй рабочий Что скажешь нам?

Князь (как бы выходя из задумчивости)
Ах, да, теперь — о вас:
Коль денег нет в кармане ни гроша,
Не будет вам второго этажа.

Второй рабочий
Скуп фабрикант, он шкуру с нас дерет,
Недодает...

Князь (с издевательским смешком) Печальный оборот.

Первый рабочий
Ты - это он, он - ты, сдается мне:
Вы на одной играете струне.

(Подходит, бьет по столу кулаком).

Князь Взбесился?

Первый рабочий
Хуж.е!...

Соломон Князь! Мой дорогой,
К чему такие страсти? Боже мой!

Первый рабочий (резко, требовательно)
Ты не считай, что жалки мы и слепы...
Мы — это мы, а ты... равнять нелепо
(показывает мозолистые ладони).
Скажи мне, их стыдился кто-нибудь?
Они вас кормят. Кормят, не забудь.
Есть ли предел мученью?!

Жасмен (возмущенно) Это дико...

Лена Как груб он!..

Жасмен Ах, уйдем скорей от крика.

Первый рабочий
Все в синяках, в ожогах все и ранах —
Чтоб только сыты были вы и пьяны...
Мы бьемся... голодаем ради вас,
Седеем, умираем ради вас.

(Снова бьет по столу кулаком).
Нас гонят, оскорбляют, где закон?

Князь Я понял, а теперь — ступайте вон!...

Второй рабочий Идем, неправде правды не понять.

Рабочие Идем,
Но право наше не отнять.
(уходят)

Князь (стоящему в нерешительности крестьянину) Теперь ты говори!

Крестьянин Наш виноград...

Князь (прерывая его)
... Побил — уже я это слышал — град,
И будущему, знаю, ты не рад.

Крестьянин Уж это — точно.

Князь Ладно, не тужи,
Шакро поможет, место укажи.
Ведь есть же справедливость...

Крестьянин Как не быть.

(немного подумав)
Вы нам уж пособите как-нибудь...

Князь Иди, иди. Поможем.

Крестьянин Рад премного!

(уходит, кланяясь)

Князь (Соломону)Ну, в этом что-то есть еще от бога,
Людское сохранилось в мужике.
А те — шакалы, яд на языке.
И облик человеческий потерян.

Соломон Они же правы, больше чем уверен.

Князь Ты не струхнул ли, дядюшка, случайно?

Соломон Оставь! Их положение отчаянно.

Князь Нет, княжеской в тебе не видно крови...

Соломон (качает головой с горькой усмешкой) Отец мой сельский писарь был, не скрою.

Князь (меняя тему)Испортили беседу, негодяи,
Уютный пир племянника и дяди.

(Удаляются в сторону особняка).

Марго (появляется после их ухода, чтобы убрать со стола, в сторону)
О, господи, кто мал, а кто велик,
Не разберешь, у всех остер язык.

Появляется Антон, напевая вполголоса мелодию «Интернационала».
Бесстыжий, пухнет с голоду народ,
А этот марши, знай себе, поет.

Антон Источник революций — это голод.

Марго Нe забывай добро, ты слишком молод.
Петь запретил проклятый этот марш
Тебе не Князь ли? Он — хозяин наш.

Антон Что петь мне, что не петь — я знаю сам,
Я за идею голову отдам.

Марго Идея!.. Ты смотри, каков наглец.
Ты Князю благодарен будь, юнец,
Он воспитал тебя, а ты плюешь
На хлеб, который у него берешь.
И ты, и я... покойный твой отец...
Князь столько сделал нам, и, наконец,
Тебя поставил на ноги, и что ж?

Антон Не мы, он ест наш хлеб.

Марго Но это ложь!

Антон Ты обманулась, мама!

М арго (недоверчиво) Я? Когда
Ты на него работал? Нет стыда!

Антон Дома, сады — все это наше, мать.

Марго Ты бредишь, может, доктора позвать?

Антон Наивности покорной пелена!..
О, мама, ложью ты ослеплена.

(Слышится свист).

Марго Кто там свистит?

Антон Товарищи.

(Хочет идти).

Марго Куда?

Антон На фабрику!

(Входит Шакро).

Марго Ты не ходи туда,
Послушался меня, хотя бы раз,
Погубит эта фабрика всех нас.
Шакро ведь с вами тоже?

Антон (С презрением смотрит на Шакро).
Негодяй!

Шакро Ты оскорбляешь?

Антон На себя пеняй!

(матери)
Не верь ему, нет лживей никого.
Нет, нам не надо помощи его.
(Шакро)
Ничтожный подхалим, голодный волк,
Всех предаешь, ты в этом знаешь толк.
Исподтишка давить всех бедняков, —
Твой подлый лозунг жизненный таков.
Был маклером отец твой, говорят,
И ты, б, наверно, маклерствовать рад.

Шакро (раздраженно)
Не расходись, остынь на этот раз,
Ты подведешь когда-нибудь всех нас.
Знай, недоволен Князь тобой давно...

Антон Пустое. Все забудет в казино.

Марго Опомнись, ты забыл родной порог,
Тебя толкает в пропасть злобный рок.
(вытирает слезы)
Тебе тюрьма грозит, тюрьма и смерть,
Ты сердце разрываешь мне, поверь!

Антон О, если б слезы мне могли помочь,
Я плакал бы, родная, день и ночь.
Но если нету стойкости в борьбе,
Чем вечный страх ты победишь в себе?
Не стоит жить, когда мертва мечта,
Что наша жизнь без цели? — пустота.
Свободы жаждет сердце! Для него
Любая жертва — духа торжество!
Пускай бескрылые сердца дрожат,
(уходя)
Нас ни тюрьма, ни смерть не устрашат!
Занавес

Клавиши ← → для перехода, R — случайное стихотворение

Случайное стихотворение

Другие произведения автора

Стихи других поэтов