Səyahətnamənin mətni, 4
باری، از دامغان نیز بار بسته پس از چند روز به شهر «شاهرود بسطام» رسیدیم.
حاجیحسین جلودار گفت: «در اینجا دو روز اقامت خواهیم کرد. ولی شما را باید در باغ، زیر چادر، منزل بدهم زیرا که در این شهر «مله» هست. برای غربا از گزیدن آن حیوان موذی خیلی صدمه وارد میآید.»
گفتم: «با این محذور بزرگ در اینجا چرا منزل میکنید؟ بهتر که بگذریم.»
گفت: «اسبها را قوت رفتار نمانده همه از رنج راه خستهاند و با این حال نمیشود یکسره به طهران راند.»
به هر حال، ناچار پایین آمده در نزدیکی شهر در باغی برای اقامت ما چادری زدند.
چون موسم تابستان است از ماندن در زیر چادر ضرری ملحوظ نبود. اسباب را جابهجا کرده قدری راحت شدیم. یادم آمد که پدر مرحوم در شاهرود با مرد تاجری، حاجی اسماعیل نام، دوستی داشته، طرف مکاتبه و مراسله بودند، زیرا مکتوبهای او را من خود مینوشتم. نام کاروانسرایی را که محل اقامت و تجارت ایشان بود نیز میدانستم. با خود گفتم «دوست پدر است باید رفته از او دیدنی کنیم.» به یوسفعمو گفتم: «برخیز به هم برویم.» نام کاروانسرا و خود حاجی را پرسیدم نشان دادند. به منزلش رسیده از اتفاقات حسنه، خودش هم آنجا بود. سلام داده نشستیم. پس از احوالپرسی، گفتم: «نام شما باید حاجیاسماعیلآقا باشد؟»
گفت: «بلی! اما شما را نشناختم. ببخشید!»
گفتم: «بنده پسر فلان کس مقیم مصر و نامم ابراهیم است.»
آن شخص محترم به محض شنیدن نام پدر برخاسته مرا بغل کشید و از سر و رویم بوسیده گفت: «خوش آمدی. از شنیدن خبر وفات والد مرحوم خیلی متأثر شدم. خدایش غریق دریای رحمت خود فرماید. مردی بیمثل و مانند بود. خداوند شما را در جای آن مرحوم پایدار و برقرار دارد. خوب حالا بگو ببینم از کجا میآیی و به کجا خواهی رفت؟ انشاءالله والده سلامت است؟ شنیدم خواهری هم دارید. احوالشان چهطور است؟»
گفتم: «شکر خدای را سلامت و دعاگو هستند. از مشهد مقدس میآیم و به طهران میروم.»
گفت: «بسیار خوب از تشریف شما، که یادگار دوست عزیز مناید، خیلی خوشبخت شدم.»
آنگاه به گوش نوکرش چیزی گفت و رفت. پس از نیم ساعت برگشت و دو مجموعه چلوکباب با قند آب و خربزه، که تازه رسیده و نوبر بود، با خود آورد. حاجی در نهایت مهربانی گفت: «بسمالله لقمهای ناهار بخوریم.»
به سر سفره جمع شدیم. در اثنای طعام گفت: «کجا منزل کردهاید؟»
گفتم: «در فلان باغ زیر چادر.»
به آدمش گفت: «بروید از آنجا اسباب فلانی را بیاورید خانه!»
گفتم: «جلودار ما میگوید که در شهر «مله» هست. میترسم.»
هر چه اصرار کرد راضی نشدم. بعد از ناهار گفت: «عادت دارید بخوابید، یا چای بگذارند بخوریم؟»
جواب دادم که روزها به خواب معتاد نیستم. وقت چای هم عصر است. پس به قدر یک ساعت مشغول صحبت شدیم. آنگاه به پسرش گفت: «رضا! تو مهمانان را ببر قدری در شهر و کنار آب گردش کنند. عصری هم به خانه تشریف بیارید. بعد از شام من شما را به منزل خودتان میفرستم که در چادر بخوابید.»
دیدم عذر نخواهد پذیرفت. ناچار قبول کردم. برخاسته به راه افتادیم. گفتم: «کجا باید رفت؟»
یوسفعمو گفت: «بهتر آن است که به یکی از مکتبها یا مدرسهٔ این شهر رفته وضع آنها را تماشا کنیم.»
از آقا رضا پرسیدیم: «این شهر مکتب دارد؟»
گفت: «بله! از همه جهت سه باب مکتب است. یکی بسیار دور است که بچههای ما در آنجاست و یکی هم در بازار نجاران و نزدیک است. اما آنجا برویم چه بگوییم؟ در نشان نیست. آنجا مرا چندان نمیشناسند. بهتر است که یکی طلبکار و دیگری مقروض باشیم و به بهانهٔ نویسانیدن تمسک و حجت بدانجا برویم تا مقصود شما حاصل آید.»
بدین تدبیر خیلی خندیده گفتم: «عیب ندارد، چنان کنیم!»
یوسفعمو گفت: «من نام ساخته خواهم گفت. نام صحیح خود را نمیگویم.»
آقا رضا گفت: «به هر نحوی که دلت میخواهد آن طور کن. مقصود نویسنده همان یک عباسی است. تو هر نام که خواهی بر خود ببند. کس را پروای تحقیق و تجسس نام و نشان نیست.»
قدری شوخی کردیم که ناگاه از طرف دیگر صدای دورباش بلند شد، از هر طرف بانگ میزدند: «برو پیش. بایست، آستین عبا را بپوش.» من در کمال حیرت بدان سو نظر کردم. دیدم یک نفر جوان بلندقامتی که سبیلهای کشیده داشت، سواره میآید و سی چهل نفر با چوبدستهای بلند به ردیف نظام از دو طرف او میآیند و در پیشاپیش آنان یک نفر سرخپوش دیوچهر و در پشت سر آن ده بیست نفر سوار با تیپ میآیند. از آقا رضا پرسیدم که: «این چه هنگامه است؟»
گفت: «حاکم شهر است به شکار میرود.» به ما گفت: «راست ایستاده هنگام عبور آن «کرنش» و تعظیم نمایید، چنانکه دیگران میکنند.»
چون یک نظر کردم دیدم هی از چهار جانب و شش جهت سجده است که مردم میکنند. آن هم ابداً به روی بزرگواری خود نیاورده از چپ و راست هی سبیلهای خود را تاب میدهد.
گفتم: «هرگاه تعظیم نکنم چه میشود؟»
گفت: «آن طرفش را فراشان میدانند و چوبدستهای آنان. گویا از حیات هم سیر شدهاید؟»
گفتم: «نه! هزارگونه آرزو در دل دارم.»
در نهایت ادب راست ایستاده هنگام نزدیک شدن حاکم در کمال فروتنی رکوعی به جای آوردیم. «رسیده بود بلایی ولی به خیر گذشت.» چون تاکنون این وضع را در هیچ جایی ندیده بودم، خیلی تعجب کردم.
گفتم: «آباد باشی ایران! حاکم شهری مانند لندن – که دارای هفت ملیون جمعیت است – از هر جا تنها میگذرد و احدی اعتنا به شأن او نمیکند. ماشاءالله حاکم یک ولایت کوچک ما این قدر جلال و جمعیت دارد. سلطنت باید این طور باشد.» گفتم: «آقا رضا! حاکم جیره و مواجب این همه جمعیت را از کجا میدهد؟»
گفت: «این نان مواجب ندارند.»
گفتم: «پس چه میخورند؟»
گفت: «صبح تا شام در کوچه و بازارها میگردند. هر جا دو نفر با همدیگر دعوا کنند فوراً آنان را گرفته نزد فراش باشی میبرند. هرگاه دعوای خالی از اهمیت است دو تومان فراش باشی و پنج قران نایب و دو سه قران هم این فراشان میگیرند مرخص میکنند؛ هرگاه از دهات اطراف عریضه چی بیاید یکی دو تن این سواران مأمور به تاخت و تاز میشوند. اگر دعوای قدری بزرگ شد یکی از پیشخدمتان یا امیرآخور و یا تفنگدارباشی یا آبدار و یا قهوهچی بدان کار مأمور شده صد یا پنجاه تومان برای شاهزاده و ده بیست تومان برای خودشان به عنوان جریمه و تعارف میگیرند.»
من از شنیدن این سخنان در جای خود خشک شده از سیاحت بیزار گشتم. با خود میگفتم: «ای کاش کور و کر بوده این وضع را ندیده و این سخنان را نمیشنیدم. با زحمت و پول عجب بلایی بر خود خریدم؟»
باری، به مکتب رسیدیم. این مکتب در بازار نجاران است. تخمیناً سی ذرع طول و ده ذرع عرض دارد. زیاده بر یکصد نفر اطفال معصوم در آنجا جمع بودند، برخی از آنان روی خاک و بعضی بر روی نمد پاره و چند نفر در روی حصیر و جمعی در روی پارچه گلیمی، برای تعلیم، نشسته. معلمشان پیرمردی معمم بود. داخل درون مکتب شده سلام کردیم. معلم از قیل و قال اطفال سلام ما را نشنید. ما هم به گوشهای نشستیم. آخوند پرسید: «چه فرمایش دارید؟»
یوسفعمو
گفت: «من بدین شخص هفتاد تومان مقروضام. خواهش دارم از طرف بنده به مبلغ مذکور حجتی به نام این شخص بنویسید.» گفت: «خیلی خوب. اسم شما چیست؟» گفت: «عبدالغفار.» «اسم آقا؟» گفت: «ابراهیمبیگ.» پرسید: «بیع شرط دارد؟» گفت: «بلی! خانهٔ بنده.»
پرسید: «خانه کجاست؟»
«در اردبیل.»
«فرع چه قدر قرار شده؟»
گفت: «ماهی یک تومان و به مدت شش ماه.» دیگری خیلی ممنون شد. گفتم: «ماشاءالله خیلی شاگرد دارید!»
گفتم: «بلی! چند نفر دیگر هم هستند که امروز نیامدهاند.»
پرسیدم: «اطفال چه میخوانند؟»
گفت: «بعضی الفبا، بعضی جزو عم، جمعی قرآن مجید. بزرگان که در این صف نشستهاند گلستان، بوستان، حافظ و همه چیز.»
گفتم: «جناب آخوند! حافظ چه دخلی به درس دارد؟»
گفت: «یعنی چه؟ حافظ شیرازی دخل به درس ندارد؟»
گفتم: «معلوم است که دیوان حافظ عبارت از اشعار مثنوی است در تصوف که از خواندگان کمتر کسی معنی آن را میفهمد. اصلاً از خواندن آن، که ظاهرا سراپا سخن از باده و ساده و محبوب و محبوبه و عشقبازی است، چه بهرهای حاصل تواند شد؟»
گفت: «پس در اردبیل که ولایت شماست در مکتبها به اطفال چه درس میدهند.»
گفتم: «مملکت ما اردبیل نیست.»
گفت: «پس کجاست؟»
گفتم: «قطعهٔ دیگری از کره زمین.»
گفت: «از قول شما چنان معلوم میشود که طرف شیراز یا بغداد باشد.»
گفتم: «هیچ کدام نیست بلکه آفریقا [است].»
گفت: «آفریک باید نزدیک سلماس باش...»
دیدم خیلی آخوند است. گفتم: «بلی. ما شما باید به اطفال از جغرافی و هندسه نیز درس بدهید.»
گفت: «هندسه کدام است؟»
گفتم: «حساب نیکو میدانید؟ «فزوفنزونی» زمین را میتوانید معلوم کنید؟»
گفت: «میدانم. به اطفال حساب دینار یاد میدهم. خود نیز هندسه را میدانم، ولی به اطفال درس نمیدهم.»
گفتم: «از جمع و تقسیم که نخستین مرحله حساب است چیزی بنویسید ببینم.»
گفت: «چه بنویسم؟»
گفتم: «بنویسید یک هزار و دویست و سی و چهار.»
بدین شکل نوشته ۱۰۰۰۲۰۱۳۰۴.
گفتم: «جناب آخوند این ارقام از ملیار [میلیارد] گذشت!»
باری، خواستم از اطفال نیز چیزی بپرسم ملاحظه کردم که بیشتر مایه اوقات تلخی خواهد شد، صرف نظر نمودم. از آنجا بیرون شده گردش کنان به خانه حاجی رفتم. پس از تجدید وضو، خدمت حاجی رسیدیم که چای را حاضر کرده منتظر ماست. پرسید: «خوب سیاحت کردهاید!»
گفتم: «چرا؟»
دیدم آقا رضا پسر حاجی بنای خنده گذاشت.
حاجی پرسید: «رضا چرا میخندی؟»
گفت: «آقا! مهمانان محترم عجب حالتی دارند. حاکم ولایت را با فراشان دیده از صدای دورباش و برو بایست ایشان تعجبها کردند که این چه هنگامه است. نمیدانند که شاهزاده و حاکم مملکت است.»
حاجی بیچاره آهی کشید و گفت: «آری فرزند! مهمانان ما امثال این هنگامه را ندیدهاند. این بدبختی منحصر به ایران و ایرانیان است. در هیچ نقطه روی زمین حکام را اینگونه تحکمات نیست. در همه جا تکالیف حکام و وظایف محکوم، معلوم و معین است، مگر در ایران که ما بدبختان اسیر حکم تابع خواهشهای نفسانی این مشتی فراعنه و نمارده هستیم که هر چه بر مال و جان و ناموس ما حکم رانند مجراست و بازخواست و مؤاخذهای برای ایشان نیست. فریاد دادخواهی ما به جایی نمیرسد. امروز زنگیان حبش و سودان از امثال این اسارت و تعدیات رستهاند و هر گونه حقوق بشریه را مالکاند؛ مگر ما بیچارگان که زنجیر اسارت را همهروزه سختتر و دایرهٔ حقوق بشریه ما را هر لحظه بیش از پیش تنگتر میکنند.»
دیدم دل حاجی بیچاره بیشتر از من پر است. پس از ساعتی صحبت و صرف شام، نوکر حاجی فانوس روشن کرده ما را به منزل رسانید. فردا حاجی به دیدن ما تشریف آورد. بعد از صرف چای و غلیان برخاست و از ما دوباره برای شب و عده خواست. چون در نصف آن شب قرار بود کوچ کنیم، لهذا عذر خواسته ایشان را وداع کردیم و نیمی از شب رفته از آن جا حرکت نمودیم.
Xülasə, Damğandan da köçüb, neçə gündən sonra Bəstamın Şahrud şəhərinə çatdıq. Hacı Hüseyn cilovdar dedi:
“İki gün burada qalacağıq. Ancaq sizə gərək bağda çadır quram, orada qalasınız; çünki bu şəhərdə gənə var, qərib adamları sancanda bərk azarlayırlar.”
“Bəs indi ki, burada qalmağın bu qədər başağrısı var, daha nə üçün dayanırıq, keçək gedək, başqa mənzildə düşərik,” -- dedim.
“Atlar bərk yorulublar daha bundan artıq getməyə taqətləri yoxdur.” -- dedi. -- “Həm də buradan birbaşa Tehrana yorta bilmərik.”
Əlacsızlıq üzündən atlardan düşdük. Şəhərin yaxınlığında olan bir bağda bizim üçün çadır qurdular. Yay fəsli olduğuna görə çadırda qalmaq mümkün idi. Şeyləri yerbəyer eləyib bir qədər rahatlaşdıq. Yadıma düşdü ki, mərhum atam Şahrudda Hacı İsmayıl adlı bir tacirlə dost idi. Bir- biri ilə məktublaşardılar. Ona görə ki, onun məktublarını mən özüm yazardım. Həmin tacirin olduğu karvansaranın adını da bilirdim. Fikirləşdim ki, atamın dostudur, gedib onunla görüşüm. Yusif əmiyə dedim:
“Yusif əmi, dur ayağa mənimlə birlikdə bir yerə gedək.”
Karvansaranın və Hacının olduğu yeri soruşdum. Nişan verdilər. Hacının evinə çatdıq, xoşbəxtlikdən özü də evdə idi. Salam verib əyləşdik. Xoş-beşdən sonra dedim:
“Sizin adınız gərək Hacı İsmayıl ağa olsun?”
“Bəli,” -- dedi. -- “Lakin bağışlayın, sizi tanımadım.”
“Mən Misirdə olan filankəsin oğlu İbrahmməm,” -- dedim.
O möhtərəm şəxs atamın adını eşidən kimi ayağa durub məni qucaqladı, üz-gözümdən öpüb dedi:
“Xoş gəlibsiniz. Mərhum atanızın vəfatı xəbəri məni çox mütəəssir elədi. Allah ona qəni-qəni rəhmət eləsin. Yaxşı, indi de görüm haradan gəlirsən, haraya gedəcəksən? İnşaallah, anan səlamətdir. Eşitmişəm bir bacın da var. Kefi necədir?”
“Şükür allaha, səlamətdirlər, canınıza dua eləyirlər. Müqəddəs Məşhəd şəhərindən gəlirəm, Tehrana getmək əzmindəyəm.”
“Çox gözəl, sizin gəlməyinizdən olduqca şadam. Siz mənim əziz dostumun yadigarısınız.” Sonra nökərinin qulağına nə isə pıçıldadı. Nökər getdi, yarım saatdan sonra iki məcməyi çilov- kabab, şərbət və təzə yetişmiş novbar qovunla qayıtdı. Hacı mehribancasına yeməyi göstərib dedi:
“Bismillah, buyurun bir tikə çörək yeyək.”
Süfrənin başında oturduq, yemək əsnasında Hacı üzünü mənə tutub:
“Harada düşmüsünüz,” -- deyə soruşdu.
“Filan bağda çadır qurmuşuq,” -- dedim.
Hacı nökərə dedi ki, tez oraya gedib, bizim yük-yapımızı evə gətirsin. Mən dedim:
“Cilovdarımız deyir ki, şəhərdə gənə var. Ona görə də qorxuram.”
Hacı çox üz vurdu. Mən razı olmadım. Nahar elədikdən sonra soruşdu:
“Gündüzlər yatmağa adət etmişsinizmi? Ya çay içmək meyliniz var?”
“Gündüzlər yatmaram,” -- dedim. -- “Çayı da axşamlar içirəm.”
Sonra bir saata qədər də söhbət elədik. Hacı üzünü oğluna tərəf tutub dedi:
“Rza, sən qonaqları apar bir az şəhəri, çay kənarını gəzdir. Axşam da buyurun evə təşrif gətirin. Şamdan sonra mən sizi öz mənzilinizə çatdıraram, orada çadırda yatarsınız.”
Baxdım gördüm üzrümü heç vəchlə qəbul eləməyəcək, çarəsiz qalıb razılıq verdim. Durub yola düşdük. Mən soruşdum:
“Hara gedəcəyik?”
Yusif əmi dedi:
“Məncə, bu şəhərin məktəb və ya mədrəsələrindən birinə gedib vəziyyəti ilə tanış olsaq pis olmaz.”
Ağa Rzadan soruşdum:
“Bu şəhərdə məktəb varmı?”
“Bəli,” -- dedi. -- “Burada cəmi üç məktəb var. Biri çox uzaqdır. Bizim uşaqlar haman məktəbdə oxuyurlar. Biri də bu yaxınlıqda Nəccərabazardadır. Amma fikirləşirəm ki, oraya getsək nə deyək. O məktəbdə məni o qədər də tanımırlar. Yaxşısı budur ki, birimiz borclu olaq, o birimiz də tələbkar. Sənəd yazdırmaq üçün oraya gedək. Onda siz də istədiyiniz kimi məktəblə tanış ola bilərsiniz.”
Ağa Rzanın bu tədbiri məni çox güldürdü. Dedim:
“Nə eybi var, siz deyən kimi elərik.”
Yusif əmi dedi:
“Mən öz adımı deməyəcəyəm, başqa bir ad deyəcəyəm.”
Ağa Rza dedi:
“Ürəyin necə istəyirsə elə də elə.”
Mirzənin məqsədi bir abbasını almaqdır. Hansı adı istəyirsənsə özünə bağla. Heç kəsin adını, ünvanını aydınlaşdırmaqla bir işi yoxdur.
Bir az da zarafatlaşdıq. Birdən qarşımızdan "çəkil, çəkil!" nidaları ucaldı. Hər tərəfdən bağırıb: "İrəli keç, dayan, əbanın qolunu gey!" deməyə başladılar. Mən təəccüblə səs gələn tərəfə baxdım.
Gördüm atın üstündə bığıburma, ucaboy bir cavan gəlir. Arxasınca da otuz-qırx nəfər əllərində çomaq, onun hər iki tərəfində cərgə ilə irəliləyirlər, onların da önündə qırmızı paltarlı, sifəti dəhşətli bir adam, onun da arxasında on-on beş atlı sıra ilə hərəkət edir. Ağa Rzadan soruşdum: “Bu nə həngamədir?”
“Şəhərin hakimidir, ova gedir,” -- dedi, sonra əlavə etdi:
“Yerinizdə düz dayanın, gəlib qabağınızdan keçəndə ikiqat təzim eləyin. Baxın, hamı necə eləyir, siz də onlar kimi eləyin.”
Ətrafıma göz gəzdirdim, gördüm doğrudan da hər dörd tərəfdən hey başdı ki, əyilir, hey səcdədədir ki, olunur. Hakim cənabları da heç onlara etina eləmədən bir ucdan bığlarını burur. Ağa Rzaya dedim:
“Əgər baş əyməsək nə olar?”
Dedi:
“Daha orasını fərraşlar bilir, bir də onların əlindəki çomaqlar! Deyəsən canınızdan doymusunuz.”
“Yox, nə üçün doyuram, ürəyimdə min arzum var,” -- dedim.
Kəmali-ədəblə dayandıq. Hakim bizə yaxınlaşanda ikiqat əyilib salam verdik. "Bir bəla çatmış idi, amma ki, qurtardı, gözəl!"
İndiyədək belə bir vəziyyətə heç bir yerdə rast gəlmədiyimə görə çox təəccübləndim. Öz-özümə dedim: "Abad olsan İran, yeddi milyon cəmiyyəti olan London kimi bir şəhərin hakimi hər yerə tək gedir, bir nəfər də onun kim olduğunu bilmir və bilsə də fərqi yoxdur, onun şənini və rütbəsini sayan olmaz. Amma, maşallah olsun, bizim kiçik bir vilayətin hakiminin bu qədər cah- cəlalı var. Bəli, hökumət belə olmalıdır!"
“Ağa Rza, hakim bu qədər adamın məvacibini, donluğunu haradan verir,” -- deyə soruşdum.
“Bunların donluğu yoxdur,” -- deyə Ağa Rza cavab verdi.
Mən təəccüblə soruşdum:
“Bəs nə yeyirlər?”
Səhərdən axşamadək küçə-bazarı dolaşırlar, harada iki nəfər dava eləsə, tutub fərraşbaşının yanına aparırlar. Dava əhəmiyyətsiz olarsa, iki tümən fərraşbaşı, beş qran naib, iki-üç qran da bu fərraşlar alıb onların yaxasından əl çəkirlər. Yaxın kəndlərdən şikayətçi gəlsə, bu atlılardan bir- ikisi çapıb talamağa göndərilir. Dava bir az böyük olarsa pişxidmətlərdən biri, ya mehtərbaşı, ya əsləhədarbaşı, ya abdar, ya qəhvəçi o işə baş çəkmək üçün göndərilir. Onlar da əllidən-yüzdən şahzadəyə, on-on beş tümən də özləri üçün cərimə, peşkəş alırlar.
Bu sözləri eşitdikdə mən yerimdəcə qurudum. Doğrusu, səyahətimdən peşman oldum. Öz-özümə dedim: "Kaş kor olaydım, bu vəziyyəti görməyəydim, kar olaydım, bu sözləri eşitməyəydim. Min əzab-əziyyət çəkdim, bu qədər pul xərclədim, özüm üçün qəribə bir bəlanı satın aldım!" Məktəbə gəlib çatdıq. Bu məktəb Nəccərabazardır. Təxminən otuz arşın boyu, on arşın eni olan böyük bir otaqda yüzdən artıq məsum uşaq toplaşıb oturmuşdu. Onlardan bəzisi quru torpaq üstə, bir parası keçə parçası, bir neçəsi həsir və ya kilim üstə oturub dərs öyrənirdilər. Müəllimləri əmmaməli qoca bir kişi idi. Məktəbə daxil olub salam verdik, uşaqların səs-küyü üzündən müəllim bizim salamımızı eşitmədi. Biz də bir guşədə oturduq. Axund soruşdu:
“Nə fərmayişiniz var?”
Yusif əmi dedi:
“Mən bu kişiyə yetmiş tümən borcluyam. Xahiş edirəm mənim tərəfimdən həmin məbləğə bu adamın adına bir höccət yazasınız.”
“Çox gözəl,” -- dedi. -- “Adınız nədir?”
“Əbdülqafardır,” -- deyə Yusif əmi cavab verdi.
“Bəs ağanın adı nədir?”
“İbrahim bəydir.”
“Müamilə üçün girov vardırmı?”
“Bəli, evimi girov qoyuram.”
“Eviniz haradadır,” -- deyə axund soruşdu.
“Ərdəbildədir,” -- deyə yenə Yusif əmi cavab verdi.
“Pulun müamiləsi nə qədər olacaq?”
“Ayda bir tümən, özü də altı ay müddətinə.”
Axund vəsiqəni yazdı. Qurtarandan sonra bizim üçün oxudu. Çıxarıb on şahı verdim və vəsiqəni aldım. Axund bizdən razı qaldı. Dedim:
“Maşallah, şagirdiniz nə çoxdur?!”
“Bəli,” -- dedi. -- “Hələ bunlardan əlavə, bir neçə nəfər də vardır. Ancaq bu gün gəlməyiblər.” “Uşaqlar nə oxuyurlar,” -- deyə soruşdum.
“Bəzisi əlifba, bir parası Cüzvi-əmmə, bir neçəsi Qurani-məcid. Bu sırada oturan böyüklər "Gülüstan", "Bustan", Hafiz, xülasə, hər şeydən dərs alırlar.”
Dedim:
“Axund ağa, Hafizin dərsə nə dəxli var?”
Axund heyrətlə soruşdu:
“Necə bəyəm? Hafiz Şirazinin dərsə dəxli yoxdurmu?”
Dedim:
“Aydındır ki, Hafizin divanı təsəvvüfə aid rəvan qəzəllərdən ibarətdir. Oxuyanların əksəriyyətinin onun mənasını başa düşmələri çox çətindir. Belə olduqda, başdan-ayağa zahirən badə, saqi, məhbub, aşiq, məşuq və eşqbazlıqdan bəhs edən bir kitabdan uşaqlar nə xeyir görə bilərlər?”
Axund təəccüblə soruşdu:
“Bəs sizin vilayətiniz olan Ərdəbil şəhərində uşaqlara məktəblərdə nədən dərs verirlər?” “Bizim vilayətimiz Ərdəbil deyil,” -- dedim.
“Bəs haradır,” -- deyə soruşdu.
“Yer kürəsinin tamamilə başqa bir qitəsidir.”
Dedi:
“Onda sizin sözünüzdən belə məlum olur ki, Şiraz və ya Bağdad tərəfindənsiniz.” “Heç birisi deyil, Afrikadır,” -- dedim.
Axund dedi:
“Hesabla gərək Afrika Salmasın yaxınlığında ola.”
Gördüm müəllim doğrudan da çox "axunddur".
Dedim:
“Bəli, siz buyurandır. Amma siz gərək uşaqlara çoğrafiya və həndəsədən də dərs verəsiniz.” Dedi:
“Həndəsə nədir?”
Dedim:
“Hesabı yaxşı bilirsinizmi? Bir yerin sahəsini tapa bilərsinizmi?”
“Hesabı yaxşı bilirəm,” -- dedi. -- “Uşaqlara səyaq öyrədirəm. Özüm də həndəsəni bilirəm. Ancaq uşaqlara öyrətmirəm.”
“Hesabın ilk mərhələsi olan toplamanı və bölməni mənə misalla göstərin,” -- dedim. “Nə yazım,” -- dedi.
Dedim:
“Yaz, min iki yüz otuz dörd.”
Belə yazdı:
1000200304.
Dedim:
“Cənab axund, bu rəqəmlər milyarddan da çox oldu.”
İstədim uşaqlardan da bir şey soruşam. Daha artıq dilxorçuluğa səbəb olacağımı düşünüb vaz keçdim. Oradan çıxıb, gəzə-gəzə Hacının evinə getdik. Dəstəmazımızı təzələyəndən sonra Hacının yanına gəldik. Gördük çayı hazırlayıb bizi gözləyir.
“Yaxşı gəzdinizmi?” -- deyə soruşdu.
“Bəli!“ -- deyə cavab verdim.
Hacının oğlu Ağa Rza gülməyə başladı. Hacı soruşdu:
“Rza, nə üçün gülürsən?”
Rza dedi:
“Ağa, möhtərəm qonaqlar qəribə adamlardırlar. Vilayətin hakimini, fərraşları və atlıları ilə görüb onların "uzaqlaş, dayan, keç" demələrinə təəccüb elədilər ki, görəsən bu nə həngamədir. Daha bilmirlər ki, o, şahzadədir, hakimdir.”
Yazıq Hacı dərindən bir ah çəkib dedi:
“Elədir, oğlum. Qonaqlarımız bu həngamələrdən görməyiblər. Bu bədbəxtlik ancaq İrana və iranlılara məxsusdur. Yer üzünün heç bir nöqtəsində hakimlərin bu cür hakimiyyəti və dəsgahı yoxdur. Hakimin ixtiyaratı və məhkumun vəzifəsi hər yerdə müəyyənləşdirilmişdir. Təkcə bizim İranda biz bədbəxtlər bir ovuc fironların və nəmrudların həvavü həvəsinin əsiri olmuşuq. Onlar bizim malımız, canımız və namusumuz haqqında nə kimi hökmlər versələr icra olunar. Heç kəs də onlardan bu haqda bir söz soruşa bilməz və onları heç bir məqam məsuliyyətə cəlb edib cəzalandıra bilməz. Bizim şikayətimizə qulaq asan yoxdur. Səsimiz bir yana çatmaz. Bu gün Həbəş və Sudan zənciləri belə bu kimi zülmlərdən və əsarətdən xilas olmuşlar. Onlar hər cür bəşəri hüquqa malikdirlər. Fəqət biz biçarələrin boynunda olan əsarət zənciri gündən-günə daha da möhkəmlənir və hüquqlarımızın dairəsi getdikcə daha çox daralır.”
Gördüm yazıq Hacının ürəyi məndən də betər doludur. Bir saat söhbət etdik, yeməkdən sonra Hacının nökəri fanar götürüb bizi mənzilimizə çatdırdı. Sabahı gün Hacı bizim görüşümüzə gəldi. Çay içib, qəlyan çəkəndən sonra qalxdı. Yenə də bizi şama dəvət elədi, ancaq biz haman gecə yola düşməli olduğumuza görə üzr istədik. Hacı ilə vidalaşdıq. Gecənin tən yarısında oradan da hərəkət etdik. Bir neçə mənzil gəldikdən sonra Tehranın iki ağaclığında olan Xatınavaya çatdıq. Hesab elədim gördüm düz otuz altı gündür ki, Məşhəddən çıxmışıq. Bu məsafəni dəmir yolu ilə üç sutkada tam rahatlıq və az xərclə getmək olar. Hayıf ki, iranlılar bu böyük nemətdən də məhrumdurlar. Allah özü onların halını görüb rəhm eləsin!
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/ru/works/zeynalabdin-maragayi-1-seyahetnamenin-metni-4
Клавиши ← → для перехода, R — случайное стихотворение
Другие произведения автора
باری، با ابراهیمبیگ به بازار رفته، از دم دکان آقا جلیل گذشتیم، ما را آواز داد و گفت: «ابراهیمبیگ بفرمایید!»بعد از تعارفات رسمی و خوشآمد، خندان خندان بیان کرد: «ماشاءالله شما کرامت کردید، زیرا که الان شما را آرزو میکردیم که کاش تشریف داشته، از مصاحبتتان استفاضه حاصل میکردیم، از صبح تا حال از خنده رودهبر شدیم.»
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 15خیال احدی خطور میکرد که اهالی مملکت مصر بدینگونه استراحت و آزاد خواهند شد؟ اول شورش و آشوب فرانسه، حکیم با سیاست «میرابو» خطاب به ملت فرانسه کرده میگوید: «ای فرزندان فرانسه بدانید و آگاه باشید که هر فردی از افراد بنیبشر که از کتم عدم به دایرهٔ وجود قدم نهاده، لابد است به حکم عقل سلیم از نعمت حریت بر وجه اکمل بهرهمند باشد؛ و حریت کامله بر دو قسمت است: یکی حریت روحانیه، دیگری حریت جسمانیه. حریت روحانیه ما را اولیای دیانت مسیحیه کاملاً از دستمان گرفته، عموم ما را در امور روحانیه عبد ذلیل و بندهٔ مطیع اوامر خود کردهاند و ما را در این ماده هیچگونه حق مداخله متصور نیست، چنانکه جسارت نداریم یک مسئله را مکرر از ایشان بپرسیم که فوراً چماق تکفیر را به گردهمان میزنند و داغ ارتداد بر جبینمان مینهند. در این صورت، در مواد روحانی باید بندهٔ فرمانبردار اولیای دیانت و از نعمت آزادی محروم باشیم. حریت جسمانیهٔ ما را هم فرمانفرمایان، یعنی ظالمان مستبدین، از دست ما گرفته، ما را در این پنج روزهٔ حیات دنیویه بالکلیه محکوم احکام و فرامین خرد شمرده، بر طبق مشتهیات نفس سرکش خود بارکش انواع تحمیلات و تکلیفات شاقهٔ خارج از حیز قدرت هر انسان نمودهاند. در این ماده نیز عبد ذلیل و بیاختیار مطلق در نزد ظالمان مستبد بوده از نعمت حریت و آزادی بیبهره و محرومیم. ای فرزندان فرانسه و ای ابنای وطن عزیز و ای برادران فلکزده و پریشان روزگار! در این صورت تکلیف ما بیچارگان چیست و دستگیر ما کیست؟ آیا غیرت و حمیت شما رضا میدهد که ما در این حال بدبختی مانده، در این آتش جگرسوز که بیرون از حکم خداوندی و خارج از انصاف و انسانیت است بمانیم؟ هنوز که وقت باقی است باید چارهٔ علاج خودمان را بکنیم و پردهٔ غفلت را از دیدهٔ بصیرت بدریم و خود را به سعادت ابدی برسانیم! مطالبهٔ ما حق است، و این آزادی بسته به جنبش غیورانه و غیرت شماست.»ابراهیمبیگ گفت: «الحمدلله خداوند ذوالمن والاحسان باب رحمت به روی ایران و ایرانیان گشوده. امیدواریم که عنقریب، بدون این سخنان، وطن مقدس ما از توجهات و حسن نیات شاهنشاه جوانبخت با سعادت قرین آمده، خدای تعالی این ظل رأفت خود را از ما دریغ نفرماید. شما را به خدا آمین بگویید!»
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 16بعد از این هم بعضی احوالات در خطوط بعد، از مشهدی حسن رسید، چون قابل درج نبود صرفنظر شد؛ تا سه ماه از این مقدمه گذشت. روزی حاجیه خانم بنده را خواست رفتم.فرمود: «یوسف آقا! الحال تو به ابراهیم و محبوبه به جای پدری، خود میدانی که مرحوم حاجی وصیت کرده بود ابراهیم تا سی ساله نشود تأهل اختیار نکند و به من در این خصوص وصیت کرد و تو خود بهتر میدانی که به این دختر چهقدر مایه گذاشته، دربارهٔ او چه زحمتها کشیده و به ابراهیم نامزد کرده بود. اکنون ابراهیم به سی و دو سال رسیده، اگرچه خودش در این خیال نیست، ولی حال این دختر را بهتر میدانی که خواب و خور بر او حرام گشته، هر وقت ابراهیم را میبیند چون بید میلرزد، رنگ و رو را میبازد. دیروز رفتم بالا دیدم قانون دست گرفته حزین حزین میزند و میخواند و گریه میکند. بعض اشعار فارسی و ترکی میخواند. این دو بیت خاطرم ماند:
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 17قصیدهٔ وطنیه، من کلام بدیعالا بکوش به حفظ دیانت و ناموس