صبح، برخاسته پس از ادای نماز و خوردن چای پاره‌ای خیالات خاطرم را مشوش داشت، چه شب بعض خواب‌های پریشان دیده بودم. ساعت از دسته چهار گذشته بود. مشهدی حسن از دور پیدا شد. خواست بالا بیاید. گفتم: «نیایید! با شما به جایی خواهیم رفت.»

من هم عبا را پوشیده راه افتادیم. گفتم: «مشهدی! مرا باید به خانهٔ وزیر داخلی، راهنمایی کنی. از آنجا هم به خانهٔ‌های وزرای خارجیه و جنگ خواهیم رفت.»

مشهدی حسن گفت: «حاجی‌خان درست کرد؟»

گفتم: «بلی!»

پس با هم رفتیم به خانهٔ وزیر داخلیه. اگر بخواهم وصف آن عمارت کنم سخن به طول خواهد انجامید. سراغ رضاخان را گرفتم نشان دادند. پیشش رفته سلام داده کاغذ حاجی‌خان تقدیم کردم، خوانده به سوی من انداخت. گفت: «امروز نمی‌شود. ممکن نیست.»

پیش رفته یک ایمپریال به دستش گذاشتم.

نگاه به روی من کرد. گفت: «قدری صبر فرمایید!» بعد از پنج دقیقه آمد که «بفرمایید!»

داخل اتاق شده کرنش و مراسم تعظیم را به جای آوردم. دیدم جناب وزیر یک خرنه ترمه لاکی در بر و در نهایت عظمت نشسته است. من هم ایستادم. گفت: «هه! چه خبر است؟»

گفتم: «قربان عرضی داشتم!»

فرمود: «بگو!»

گفتم: «عرض بنده طولانی است. خودم هم غریب این دیارم. از کرم حضرت مستطاب اجل اکرم، دور نیست که اذن جلوس مرحمت فرمایند تا نشسته عرض خود را به خاک پای مبارک شرح دهم.»

پس از اندکی فکر گفت: «خوب بنشین و بگو!»

پس از دعا و ثنا، نشسته عرض کردم که: «بنده از راه دور آمده غریب این مملکت‌ام. مذهبیم شیعه و خود ایرانی‌زاده‌ام. اول عرض بنده به خاک پای حضرت وزارت دستگاهی این است که معروضاتم را تا آخر استماع فرموده پس از آن از لطف و قهر به هرکدام سزاوار دیدند – بدان امر فرمایند!»

گفت: «بگو!»

عرض کردم: «این بنده در خارجه شنیده بودم ولی اکنون به چشم خود معاینه می‌بینم که مملکت ایران نسبت به سایر ممالک روی زمین ویران است. حضرت مستطاب اجل، که دارای عنوان بلند و زارت داخله هستند، باید بر حسب تکلیف و مقتضیات آن مقام عالی، از تمامی مهمات امور داخلیٔ مملکت آگاهی داشته اوقات شبانروزی خود را به آبادی مملکت و فراهم آوردن اسباب مزید شکوه ملک و راحتی سکنه صرف فرمایند.

حالا بفرمایید بینیم در کدامین شهری از شهرهای این مملکت وسیع، بیمارخانه‌ای بنا نهاده‌اید؟ و یا دارالعجزه و مسکن ایتامی ساخته و برای تربیت اطفال بی‌کس ملت دارالصنایعی پرداخته‌اید؟ و در کدامین قصبه از قصبات وطن، برای تسهیل نقلیات، راه‌های شوسه درست کرده و اسباب ترقی و تسهیل زراعت و فلاحات، را، که مایه حیات ملک و ملت است، فراهم آورده‌اید؟ در باب ترقی تجارت مملکت ـ که دولت‌های بزرگ دقیقه‌ای از آن غفلت نکرده، بلکه میلیون‌ها پول در راه توسیع آن خرج نموده‌اند و در موقع اقتضا برای حصول آن مقصود خون ریزی‌ها کرده‌اند ـ چه اقدامات مجدانه از شما سر زده است؟ آیا هیچ خبر دارید که سالیانه از امتعه ایران چه قدر به خارج حمل و نقل می‌شود، یا چه قدر مال التجاره از خارج داخل این ملک می‌شود؟ عجب! هیچ به خاطر مبارک عالی خطور کرده است تدبیری به کار برده باشید که مقدار امتعه و محصولات داخله که به خارجه می‌رود بیش از آن باشد که از خارجه به مملکت داخل می‌شود، تا دخل وطن را بر خرج آن غلبه روی داده رعیت را بدان وسیله توانایی حاصل آید و خزانه دولت آباد گردد؟ چرا باید رعیت ایران تا جزییات لوازم زندگانی محتاج خارجه باشند؟ آیا شمع کافوری را خدای به صنعت کامله خود اختصاص داده یا کار بشر است؟ مگر قند از آسمان می‌بارد؟ عجب! خاک ممالک ایران استعداد رویانیدن چغندر و یا نیشکر را ندارد؟ مگر پیه گاو و گوسفند ایران، مانند پیه مواشی و دواب ملل خارجه قابل تصفیه نیست؟ یا للعجب! مگر این همه پنبه ایران، که کرورها به خارج می‌برند، کفایت ملبوس اهالی آن را نمی‌کند؟ جناب وزیر! شما از مقدار نفوس و جمعیت ایران، هیچ خبر دارید؟ از مقدار توالد و تناسل، که مایه بقا و دوام قومیت و ملیت ماست، آگاه هستید؟

آیا تاکنون اسباب مهاجرت این همه ایرانی را که به ممالک روس و عثمانی و هند پراکنده می‌شوند، تحقیق فرموده تدبیری برای منع آن به کار برده‌اید؟ چرا اقدامات به کار نمی‌برید که برای رفع احتیاج ملت اقلا در بعض ولایت‌های مناسب فابریک‌های مختصر به نام سرکار ساخته و پرداخته گردد؟ خواهید فرمود که ساختن فابریک و وظیفه و تکلیف وزیر نیست. سلمنا! لکن تدبیر احداث آن و تشویق نمودن ملت و ضامن شدن به حفظ حقوق رعیت، کار وزیر باکفایت و خردمند بانصاف است. به خدای! در ممالک خارجه این‌ها را که یکان یکان شمردم – همه از تکالیف وزیر داخله است. باید رشته این‌گونه نیک‌بختی‌ها را او از هر جا پیدا کرده به دست رعیت بسپارد. هر گاه نکند معاتب و مسؤول است چرا اسباب پریشانی و پراکندگی ملت را نمی‌پرسید که سبب چیست سالیانه چندین هزار رعیت ایران به ترک دار و دیار گفته به خاک عثمانی و روس و هند می‌ریزند و در ممالک غربت، در پیش دوست و بیگانه، بدان ذلت و پریشان روزگاری به سر می‌برند ؟ آیا هنوز زمان آن نرسیده که وزرای ایران رعیت را به حکام و حکام به پیشکار و پیشکار به بیگلربیگی و داروغه و آنان به کدخدایان و ایشان ایشان را هم به فراش‌باشی و نایب نفروشند ؟ در کدامین مملکت دیده شده است که داروغه گی شهر را به اجاره بدهند و انگهی به ارادل و ادانی ناس ؟ آخر انصاف باید کرد ! این مأموریت گرامی را در ممالک متمدنه دایره پولیس می‌نامند. آیا رواست که پولیس، مرد بی‌سروپای و سوادی باشد؟ و علاوه بر همهٔ عدم لیافت، تجارزادگان محترم را به اسباب چینی‌های گوناگون، به انواع کارهای نامناسب متهم ساخته آبرو و اعتبارشان را برای پنج تومان پایمال سازند و از جوان باحیا و نجیبی، به بلای شرم از پدر و برادر، بی‌هیچ تقصیری، چهل پنجاه تومان، به نام جریمه بگیرند؟ آیا از وضع ناگوار این گمرک‌خانه‌های بی‌تعرفه، که موجب هزارگونه شماتت دوست و دشمن است، خبر ندارید که از یک جور متاع داخله و یا خارجه، از یکی دو تومان و از دیگری یک تومان و از یکی دیگر، که گویا پدرش سرباز یا برادرش توپچی است، پنج قران می‌گیرند؟ اصلاح این هم که محتاج به پول و آدم باتدبیر آسمانی نیست. تا چند در دست حکام ظالم، در باب رفتار آنان با رعیت و اخذ مالیات کتابچه تعلیمات و دستورالعمل مانندی نخواهد شد؟ تاکی حال این ودایع گرانیهای خدای را، که «رعیت» اش نام است، رعایت نخواهید فرمود؟ آنان را به هوای نفس حکام بی‌مروت سپرده، ناگزیر از تبعیت خواهش‌های رذیلانه آن فرومایگان خواهید داشت؟

آیا دولت سه هزار ساله ایران، مقتدر نیست که در هر یک از شهرهای معظم خود اداره صحیحه‌ای برپا نموده، سه چهار تن طیب موظف بدان جاها بگمارد که مردمان آن شهر را از اجل معلقی که اثر جهل و نادانی مطبین است رهایی دهند؟ چرا به جهت معالجه جذام و برص که در دوره اول معالجه آنها خیلی آسان است بیمارخانه‌ای نباشد که در هر شهر مسافر در اول ورود به جماعتی از این بدبختان دچار نشود که از آسیب این مرض کنیف لب و دماغشان ریخته و چشم و دهنشان را اعوجاج روی داده کف گدایی به پیش خودی و بیگانه دراز کرده، خودشان هم مانند و حوش در بیابان زیست کنند و از دار و دیار مطرود و در نظر اهل و عیال منفور باشند؟ به خدای! که برای مرد وطن پرست غیرتمند، مرگ از دیدن حالت آن بدبختان سهل و آسان [تر] است. من یک بار آنان را دیدم، هنوز دلم در تب و تاب است. شما همه‌روزه می‌بینید، هیچ گردی به دامن کبریای شما نمی‌رسد. مگر نه اینان ابنای وطن شما و برادران دینی شماایند؟ دیگران برای حفظ حیات یک تن از ابنای وطن و بنی نوع خودشان چه زحمت‌ها بر خود هموار نموده چه پول‌ها خرج می‌کنند! اصلاح این کارها، که در انظار خارجه موجب ننگ دولت و ملت و است هزارگونه سرزنش خودی و بیگانه است، محتاج چندان مخارج گزاف نیست که دولت و ملت از تدارک آن عاجز باشند. به وحدانیت خدا قسم! از خود ملت وجه اصلاح این گونه معایب را، که سبب کاهش شئون دولت در انظار بیگانگان است، به سهل‌ترین وجهی می‌توان گرفت.

چرا از رعیت بیچاره چندان جریمه و رشوت می‌توان گرفت که از آن روی در ظرف بیست سی سال اولاد و اقارب و بستگان یک مرد فقیهی که خود به وساطت چندین نفر از دولت تنها سالیانه شصت تومان وظیفه دعاگویی داشت اکنون صاحب پنج کرور ثروت و سامان بشوند؟ اما برای اصلاح نقایص جزئیهٔ وطن، نمی‌شود به اعانات عمومیه رجوع نمود و همچنان کار مقدس را از پیش برد؟ در این باب آن چه لازم است تنها حسن نیت و تدبیر و درستکاری و بی‌طمعی است، در صورتی که ملت خود را از دولت و دولت خود را از ملت دانست و فهمید که ابنا ن غیر مفارق و تنها در تلفظ دو اما در معنی واحدند، همهٔ کارهای سخت ساخته و پرداخته می‌شود. از دولت و میامن اتفاق این دو عنصرا می‌طن، هیچ مشکلاتی در مقابل پایداری تواند نمود

دولت همه ز اتفاق خیزد

بی‌دولتی از نفاق خیزد

به دستیاری عدالت و مساوات، بر همهٔ سختی‌ها غلبه نوان نمود.

در اثنای این مسافرت که قسمت قلیلی از ممالک ایران را دیدم دلم خون شد. همه جا ملک پریشان، ملت پریشان، تجارت پریشان، خیال پریشان، عقاید پریشان، «شهر پریشان و شهریار پریشان»، خدای را این چه پریشانی است؟ تعجب دارم که با این همه پریشانی دیگر این جمعیت و زرا چه لازم است؟ و عرض بنده همین بود که از شما بپرسم سبب این همه پریشانی چیست؟ اگر رسول خدا از شما بپرسد که: ای وزرای ایران و ای رؤسای ملت کو شریعت من؟ کو اسباب جهاد شما؟ کو مجاهدین شما؟ کو ایمان شما که من حب وطن را، ردیف آن قرار دادم؟ چه جواب عرض خواهید کرد و چه عذر خواهید آورد؟ هر گاه یک دوست و یا دشمنی از شما بپرسد که آیا چه مانع شد که در مدت این پنجاه شصت سال سلطنت، که بی‌منازعه خارجه در نهایت استقلال و راحتی حکم می‌راندید، توانستید از این بیست و پنج کرور جمعیت ایران بیست و پنج نفر تربیت کنید که بتوانند به طور لایق از عهدهٔ ادارهٔ گمرکات مملکت برآیند نا محتاج نشودید که از فرنگستان، ملل خارجه را به مواجب گزاف کرایه کرده به گمرک‌خانه‌های خودتان بگذارید، چه جواب خواهید گفت؟ اگر بیگانه‌ای از شما سؤال کند. که چه مانعی پیش آمد که شما در مدت شصت سال توانستید به مالیات این مملکت وسیع حاصلخیز یک میلیون تومان بیفزایید که خرج تزیید اسباب مدافعه وطن شود، چه جواب مسکت بر او خواهید داد؟ حال آنکه در ظرف این مدت شصت سال به مالیات سیر مملکت‌های دور و نزدیک، چند مقابل اول افزوده‌اند و همان مقدار نیز آبادی و جمعیت آنها زیاد شده است. اگر ناموس خودتان از شما بپرسد چه صرفه دیدید که مداخل مملکت را فقط منحصر به اخذ رشوه، تعارف و جریمه داشتید و از فراهم آوردن اسباب تزیید مالیات و توسیع دایره تجارت و زراعت وطن غفلت ورزیدید، چه پاسخ خواهید داد که موجب رفع سرافکندگی نمای گردید؟ آیا می‌ترسید که از اصلاح جگل‌های ممنکت و کار فرمود معادن بی‌صاحب و فراهم آوردن اسباب نقلیات وطن کمتر از تاخت و تاز رعیت منافع حاصلی آید؟ آیا نمی‌دانید که رعیت به منابع دست و پای دولت است، آنان را به کار باید واداشت نه یزکه برید؟ رعیت اسباب مدافعهٔ جسم دولت است. پریشانی امرورزه آنان پنج روز دیگر سبب خواری و پریشانی خود شماست!» وزیر گفت: «هرزه درایی تمام شد یا باز هست؟ من که دیگر طاقت استماع مهملات تورا ندارم. مردکه احمق! این فضولی‌ها را به نو کدام پدر سوخته یاد داد؟ مگر من بیغمبر آخر الزمان که «وا امتنا!» بگویم؟ هر کس هزر درد و فکر برای خود دارد. احمق دو ساعت است چنانه می‌زند، من هم گوش می‌دهم که چه خواهد گفت. مردکه دیوانه پاشو برو پی کارت! عجب احمقی بوده‌ای، برخیز دور شو! برخیز!» ناچار برخاسته بیرون شدم و از راهی که آمده بودم برگشتم. دیدم مشهدی حسن در باغچه زیر درخت از تنهایی چرت می‌زند. گفتم: «برادر برخیز برویم! وقت خواب نیست!»

گفت: «کارت را با وزیر تمام کردی؟»

خندیدم. در راه متردد بودم که آیا پیش وزرای خارجه و جنگ هم بروم یا نه. باز با خود گفتم: «شخص باید صاحب عزم باشد. هر چند که از اینان برای این درد وطن درمانی نخواهد شد، اما باز دیدن بهتر است که اقل گفتنی‌ها را گفته دل پر درد خود را نا یک درجه متسلی سازم.»

به مشهدی حسن گفتم: «بروم به دستگاه وزارت خارجیه؟»

گفت: «چه عیب دارد؟»

رسیدیم به در خانهٔ وزیر خارجه. دیدم دم در چند تن فراش و یک نفر قزاق روس ایستاده‌اند. از فراشان میرزا کاظم بیگ را سراغ گرفتم. نشان دادند. مرد خوش سیمایی به نظرم آمد. سلام کرده رقعهٔ حاجی‌خان را دادم. خواند و به کمال مهربانی پرسید: «تعرف عربی؟»

گفتم: «نعم!»

جایی نشان داده به عربی گفت: «بفرمایید.»

نشستیم. چای خواست، آوردند، خوردیم. پس از آن خود برخاسته بیرون رفت و به اندک فاصله‌ای برگشت و گفت که «کمی صبر نمایید! نایب اول سفارت روس نزد وزیر است، خلوت کرده‌اند.»

من به اندکی تأمل دریافتیم که از داده شدن فلان امتیاز به انگلستان، سفارت روس به تشویش افتاده صحبت و خلوت برای همان مطلب است که یا آن را بر هم بزند یا اینکه خود نیز مانند آن امتیاز دیگری تحصیل نمایند. از قضا، بعد معلوم شد که آن طور هم بوده است.

پس از یک ساعت، میرزا کاظم بیگ دوباره رفت. در مراجعت با یکی از پیشخدمتان وزیر همراه آمده سفارش مرا کرد که به خدمت وزیر خواهد رسید. از چندین اتاق گذشته جایی ایستاد و پرده را برداشت. داخل اتاق شدم. دیدم وزیر با این طرف آن طرف می‌رود. سلام و تعظیم کردم.

فرمود: «چه خبر است؟»

من همان مقدمه را، که در ورود به حضور وزیر داخله ترتیب داده بودم، در این جا هم به خرج داده اذن جلوس خواستم.

پرسید: «تو از مصری؟»

عرض کردم: «بلی!» – فهمیدم که میرزا کاظم بیگ معرفی کرده.

گفت: «رعیت کدام دولتی؟»

گفتم: «رعیت ایران.»

گفت: «من شنیدم در مصر تمامی متمولین رعیت ایران ترک تابعیت کرده، خودشان را به دیگر دولت‌ها بسته‌اند.»

عرض کردم: «غیر از بنده.»

نیم خندی کرد و نشست و به من هم امر به نشستن فرمود. باز در این جا استدعا کردم که عرایض مرا تا آخر بشنود. گفت: «آیا قهر در میان نیست، مشروط بر اینکه سخن یاوه و بی‌معنی نباشد.»

عرض کردم: «بنده هر چه گفته باشم همه از روی تعصب ملی است، چیز دیگری استدعا نمی‌کنم.»

گفت: «بگو بینم!»

گفتم: «جناب وزیر! از شما سؤال می‌کند یک نفر غریب و متعصبی از ملت ایران سبب فضاحتی که در ممالک خارجه کونسول‌های شما می‌کنند. آیا خبر دارید یا نه؟ تا چند این تذکرهای دولت، که نمایندهٔ تابعیت ملت ایران در انظار خارجه است، مانند کاغذ دوایبچ عطاران بی‌قدر و بی‌اعتبار خواهد شد؟ تاکی این برات شرف ملی ما مثل کاغذ گنجفه در محل متعده به فروش خواهد رسید، آن هم به قیمت‌های متفاوت؟ مثلاً در طهران پنج قران، در تبریز یک تومان، در کنار ارس یک تومان و نیم، در قفقاز چهار منات و نیم، در خاک عثمانی هفتاد و پنج غروش. و گذشته از این‌ها، مأمورین شما در همه جا به هر دزد و دغل و بی‌سرویایی از تبعهٔ خارجه که چند غروشی بدهد این تذکره‌ها را خواهند فروخت که در تمام ممالک عثمانی و روس و حتی در فرنگستان به نام تبعهٔ ایران دزدی و انواع فضاحت‌ها را مرتکب شده ما را در میان هفتاد و دو ملت رسوا نمایند. و در بعض جاها که به چنگ حکومت‌ها افتادند، پس از تحقیقات معلوم شود که آن دزد و جیببر یا از ارامنه یا گرجی قفقاز بوده یا از راه زنان و چپاولان عثمانی که کونسل‌های ما آن تذکره را به ایشان فروخته‌اند. آیا با این حال عظمی، برای آن کونسل و یا اعتباری برای آن تذکره — که دارای نشان و علامت دولتی و ملی ماست — باقی خواهد ماند؟ آیا رواست که بعض سفرای شما هم دانسته و فهمیده در مقابل چند لیرای مردار و متعفن از مقام بلند خودشان خجلت نکشیده مرتکب این فضاحت بزرگ بشوند؟ این رشوت مشتمل تا چند از مأمورین شما مانع هر گونه مؤاخذه و مستولیت خواهد بود؟ عجبا! هنوز وقت آن نرسیده است که جلو این رسوایی‌ها گرفته شود و دولت و ملت از زیر این بار گران بدناهی و ننگ رهایی یابد؟ تا چند کونسل‌های دول خارجه به سبب این بی‌نظمی‌ها در وطن ما فعال مایرید بوده بالعکس کونسل‌های شما در ممالک روم و روس چون دستنشاندهٔ ولات و حکام از آنان تملق و جاپلوسی خواهند نمود؟ سفرای شما، محض پرده پوشی به سیات اعمال خود شان، این زیاده روی و تعدیات کونسل‌های خارجه را حمل بر عدم اقتدار دولت ایران خواهند کرد و شما نخواهید دانست که این معنی غلط است، زیرا که در عالم دولت‌های ضعیف خیلی هستند. هرگاه بنابراین باشد که اقویا ضعفا را پایمال کنند، امور دنیا مهمل می‌ماند. بلی!

هر دولتی که قانون معین و مدون ندارد، به او همه چیز می‌کند و دیگری هم مانع نمی‌شود. حالا جنرال کونسل انگلیس یا فرانسه یا روس هرگاه هنر دارند در بلغارستان، که حکومتی تازه و جمعیتی، زیاده بر سه میلیون نیست، به کاری مداخله نمایند و یا اینکه به یکی از تبعه بلغار بگویند که «از این جا برخیز و در آن جا بنشین!» همان روز نعل‌های شان را می‌کند – چنانکه تاکنون چندین بار کنداند. بلکه سفرا و کونسل‌های خارجه این زیاده روی را که در ایران می‌کند خود از سفرا و مأمورین ایران سرمشق گرفته‌اند، در حالتی که آنان حافظ حقوقی رعیت‌اند، خود علی مالاالناس آنان را بچاپنده، از مأمورین خارجه چه توقع توان داشت؟ در صورتی که خود قانون و عدالت نداریم، به چه زبان به ایشان توان گفت که ما به عدالت و قانون رفتار نمایند؟

به خدای پناه می‌برم از این وضع ناگوار که هر جا قدم نهی پر است با دل‌سوختگان ایرانی که دود آهشان روی سپهر را تیره و تاریک می‌کند. از تعدیات داخله می‌گریزند، در خارجه به ظلم‌های بدتر از آن گرفتار می‌شوند. به هر جا و هر ده که در ممالک روم و روس می‌رسی، خواهی دید که جمعی بی‌غار و بی‌کار به نام فراش دور یکی را گرفته اسمش را کونسل گذاشته‌اند، که نه در دفتر دولت اسمی از آنان هست و نه رسمی. اولا چرا در داخله ابواب ظلم را بر روی ایشان نبست که به ترک وطن گویند؛ ثانیا کونسل‌ها چرا از هر یک این بیچارگان سالی پنج منات به عنوان پول تذکره بگیرند و به کیسه خودشان برود؟ هر گاه بفرمایید که آنها را در مقابل مواجب به ایشان می‌دهیم به خدای بسیار مغبون هستید. در صورتی که این پول رعیت گرفته می‌شود، هر گاه دولت بگیرد و بدین بی‌مروتان بی‌شرم مواجب بدهد، سالیانه مبالغ زیاد منفعت خزانه خواهد بود و امتثال این رسوایی‌ها نیز تا یک درجه از میان خواهد برخاست. امروز در ممالک روم و روس هر ایرانی، از هر طبقه که باشد، وقتی که بمیرد، اولین وارث آن سفارت‌ها و کونسلخانه هاست. هرگاه وراث و طلبکاران قدرتی داشته باشد آنان نیز حصحای توانند برد، و افلا.

همچنین است مسئلهٔ پاسپورت. درست حساب شده، در ایاب و ذهاب یک نفر ایرانی به زیارت مکه مکرمـه، از هر سرحدی که حرکت کرد،، چهل و بچ‌تر هان تا بازگشت بدان نقطه پول تذکره و قول باید بدهد. اقالا همه‌ساله چهار هزار ایرانی به مکه می‌رود. وجه تذکره ایتان سالیانه زیاده بر یکصد و شصت هزار تومان است که با این مبلغ در تمام نقاط مهمه و مقتضیه ممالک روس و عثمانی، کونسول‌ها با مواجه و تعلیمات مخصوصه توان گذاشت که در حین وقوع شکوه و شکایتی طرف مؤاخذه و عتاب هم بشوند. در بندر جده که دروازه قبله ما و طرف توجه عموم اسلامیان است - چرا کارپرداز نجیب و بادب و متدین پادشاه شتس از خانواده معروف صاحب علم و سود نباشد؟ و همه‌ساله در «بیع من یزید» کارپردازی آنجا را به دست هر سفله بی‌یدر و فرومایه و بی‌سواد در مقابل یکی دو هزار لیرا بسپارند و او را بر جان و مال حجاج، که رعایت خاطر و حفظ حقوق شان بر ذمت دولت واجب است، صاحب اختیار سازند؟ و او را از هر تذکرهای که دولت زیاده از یک تومان نمی‌گیرد بی‌شرمانه و بی‌باکانه نیم لیرا، که معاذل دو تومان و نیم است، گرفته باز دست برندارد، با جمال و حمال نیز در تاخت و تاز آنان شریک بشود و برای کرایه شتر و الاغی که از جده به مکه، سایرین، یعنی مسلمانان خاک عثمانی و جزایر و هولند [هلند] و هند و فقغاز، سی غروش، می‌دهند از ایرانی دریست غروش که شش برابر آنهاست، بگیرند و همه‌ساله این تفاصیل را روزنامه‌ها بنریسند و فریاد نظم حجاج به آسمان برسد، کسی گوش ندهد، مرتکیین بی‌آزرم ابدا مؤاخذه نشوند؟ تنها آنچه در جده از حجاج ایرانی، کنسول‌های موقتی سه ماهه می‌گیرند، برای مواجب سفیری کافی است. اگر این‌ها راکه عرض کرد می‌دانید و طرف اعتنا نمی‌شمارید، زهی بی‌انصافی است! اگر خبر ندارید و نمی‌دانید، در آن صورت همه حق دارند که شما را غافل پندارند و سزاوار این عنوان بلند نشمارند. والسلام.» وزیر خمیایه‌ای کشیده راست نشست و گفت: «تریبت عربستان بهتر از این نمی‌شود.

عجب مرد فضول و بی‌مغزی بوده‌ای، مردک دیوانه! تو نام قانون شنیده بر زبان پیچیدهی هی از قانون دم می‌زنی و ایس را ندانیستهای که اگر سایر دولتها یک قانون هست ر حکمش در یک سال مجری نمی‌شود، در مملکه ما هر وزارت‌خانه‌ای قانون جداگانه دارد که احکام هر یک از آنها در نیم ساعت مجری می‌گردد. من از یک حرکت تو خوش وقت شدم که به ترک تابعیت نکرده‌ای و گرنه با تو به طورهای دیگری رفتار می‌نمودم. یا شو به جهنم، پاشو!»

دیدم جای نشستن نیست. برخاسته به راه افتادم و غرق عرق خجلت بودم.

میرزا کاظم ییگ با بشاشت تمام پیش آمد و برسید که: «از کونسل مصر شکایت کردی؟»

گفتم: «نه. مطلب دیگر بود خداحافظ!»

با مشهدی حسن از آنجا نیز بیرون شدیم. گفتم: «هرچند که وقت تنگ است اما امروز باید این کار را به انجام رسانم.»

رفتیم به دستگاه وزارت جنگ. بدانزجا رسیده دیدم دم در قرارلان چناتمه زده خودشان هر کدام در گوشه‌ای نشسته چوپوق اچیق ا می‌کشند، خواستم داخل شوم، پرسیدند: «کجا؟»

مشهدی حسن گفت: «عرضه چی است.» نمی‌دانم چه اشارتی کردند، مشهدی حسن

گفت: «خوب، خوب، در بازگشت و مراجعت!»

رفتیم اندرون. از اسدیگ فراشباشی سراغ گرفتیم، اتاقش را نشان دادند. دیدم جوان خو برویی به سن هفده ساله سر داری تمام گلابتون در بر به کمال عظمت نشسته است. سلام گفته به ادب تمام رقعهٔ حاجی‌خان را دادم. خواند و پرسید از کیست.

گفتم: «مهر و امضا باید داشته باشد!»

گفت: «مهر و امضا محمد علی است ولی نمی‌شناسم.»

گفتم: «حاجی‌خان است.»

کاغذ را انداخت به سوی من. گفت: «امروز نمی‌شود.» روی به طرف دیگر کرد.

رفتم که کاغذ را بردارم، آهسته یک ایمپیرال به کفش گذاشته عرض کردم: «سرکار فراشباشی! بنده غریب و مسافرم توقع دارم.»

حالا سخن من تمام نشده، چون ایمپیرال را دید به یکی گفت: «میرزا آقای پیشخدمت را بگو بیاید اینجا!»

دیدم جوانی زیباتر از او، که رخسارش چون آفتاب تابان می‌درخشید، آمد.

اسدبیگ پرسید: «وزیر تنهاست؟»

گفت: «نه…! سرتیپ گروسی آنجاست. پول تحویل می‌دهد. ناظر هم هست.»

به من گفت: «قدری بنشین!»

به میرزا آقا هم سپرد که «هر وقت وزیر تنها شد، مر! خبر ده!»

بعد از نیم ساعت، میرزا آقا آمد و گفت: «رفتند.»

فراشباشی هم رفت. پس از لمحه‌ای برگشت و اشاره کرد «بیا!»

برخاستم. به گوشم گفت: «بدین پیشخدمت چیزی بده!»

گفتم: «به چشم!»

سه عدد پنج هزاری داشتم، دادم. پرده را بالا کرده ناظر ده کیسه پول به دو نفر فراش بار کرد، از در دیگر رفتن، قدری پول طلا نزد در مبان است. وزن یکان یکان آن را در ترازو وزن می‌کند. من هم تعظیم کرده دست بر سینه ایستادم. زیاده بر ده دقیقه همان طور بودم تا پول‌ها را وزن کرده به کیسه ترمه‌ای گذاشت. بعد روبه من کرد که: «چه می‌خواهی؟»

گفتم: «عرض دارم.»

گفت: «بگو!»

همان سخنان را، که به وزرای داخلیه و خارجیه در اول ملاقات عرض کرده بودم، به شرح گفته اذن جلوس خواستم. تعجب کنان از پا تا سر نگاهی به من کرده گفت: «فضول آقا! عرض خود را در سر پا نمی‌توانی بکنی؟ بیمار که نیستی؟»

عرض کردم: «طولانی است!»

گفت: «هر چه هست بگو!»

دیدم اذن نشستن نخواهد داد و سر غیظ هم هست؛ اگر حرفی بگویم از پیش خود خواهد راند، عرض کردم: «جناب وزیر شما را قسم می‌دهم به جقه پادشاه اسلام پناه، این بنده را اذن بدهید نشسته، درد دارم بگویم!»

به هر نحوی بود گفت: «بنشین!»

نشستم. عرض کردم: «من بنده سیاح هستم. خود هم مسلمان و جعفری مذهب‌ام. تمامی فرنگستان را سیاحت نموده لشکریان همهٔ دولتها را دیدم. از وضع انتظام و حالت وزرای جنگ آنان آگاهی دارم. از مشهد مقدس تا این جا، که شهر پایتخت است، من از عساکر ساخلوی سرحد و محافظ مملکت و توپ و توپخانه و مهمات و قلعه و استحکام و برج و بارو اثری ندیدم. تنها در شهر مشهد چند تن سرباز را دیدم در لباس مزدوران و گلکشان که کاش ندیده بودم! حالا از شما، که وزیر جنگ این دولت قدیم هستید، می‌پرسم که وضع دولت ایران از دو شق خالی نیست: اگر با همهٔ همسایگان در سر صلح‌اید... و خاطر جمعی دارید که جنگی به وقوع نخواهد رسید، در آن صورت این همه سرتیپ، میرپنج، امیر تومان، سردار اکرم، سردار افخم، سردار اعظم و دستگاه وزارت جنگ و در روی کاغذ قلم دادن دویست هزار لشکر لازم نیست، برای محافظت ارگ مبارک تنها دو سه فوج کفایت می‌کند و هر شهری را نیز به یک حاکم می‌سپارید، با سی چهل نفر فراش بی‌مواجب ترک و عراق محافظت می‌کند، زیرا که رعیت ایران اطاعت پادشاه را لازم می‌داند. آمدیم به شق ثانی: هر گاه احتمال می‌رود که دولت ایران را ممکن است دشمنی پیش آید، که ناچار از جنگ بشود، پس لشکر آزموده شما که به اقتضای زمان مشق دیده شده باشد که؟ و مهمات جنگ و آذوقه و اسباب دفاع دشمن از توپ و تفنگ کجاست؟ انبار اسلحه و البسهٔ لشکر یان کو؟ اردوهای سرحدی شما چند فوج است و در کدامین نقاط مهمه سرحد اقامت دارند؟ بیمارخانه‌های لشکری شما کجاست؟ اطبا و جراحان اردوها کیان‌اند؟ انبارهای دوا و لوازم جراحیهٔ این اردوها را در کجا معین فرموده‌اید؟ زخمداران و شهدای وطن و ملت را به کدامین وسایل نقلیه از میدان کارزار به در خواهید برده؟ برای اقامت مجاهدان دین و مدافعان وطن در کدامین نقاط مملکت سربازخانه‌ها ساخته و برای گرفتن جلو یورش مهاجمات دشمن در کجا قلاع متین و باستیان‌های حصین پرداخته‌اید که هنگام ضرورت به کار آید؟ آیا با سربازان شصت ساله و سرتیپان بیست ساله، جلو این همه دشمنان را که از چهار جانب چشم به وطن ما دوخته‌اند ـ توان گرفت؟ این همه سرتیپان بیست ساله کدامین خدمت نمایان به دولت و ملت کرده‌اند، که سزاوار شمشیر و حمایل سرتیپی شده‌اند؟

چون سخن بدین جا رسید، دیدم رنگ از رخ وزیر پرید به آواز مهیب صدا زد: «اسد!

اسدبیگ فراش‌باشی آمد. گفت: «این پدر سوخته فضول و یاوه گوی را کدام پدر سگ بدین جا راه داد؟»

گفت: «قربان حاجی‌خان رقعه‌ای به بنده نوشته بود.»

گفت: «گه خورد با پدرش. بزند این پدر سگ را! بزند! بکشید بیرون!»

دیگر [حال] خود را ندانستم، هی مشت و سیلی بود که به سر و صورت من از آسمان چون قطرات باران فرو می‌ریخت. وقتی دیدم که نه عبا در دوش و نه کلاه در سر دارم، پنج شش نفر به دست و پای و گریبانم چسبیده پایین می‌کشند و در سر پله لگدی به کمرم زدند که در آخرین پله به زمین نقش بستم، چند تن هم از پایین هجوم کردند که گرفته به محبس ببرند.

گفتم: «بابا به رضای خدا دور شوید. وزیر فرمود بیرونش کنید، حبس نفرمود!»

گفتند: «ممکن نیست.»

مشهدی حسن خود را رسانید، به زبان انگلیسی گفت: «امان برادر جان! چه خبر است؟»

گفتم: «هر چه شدنی بود شد اما حکم حبس نداد. طوری کنید که از این جا به در رویم.»

گفت: «پول داری؟»

گفتم: «هیچ ندارم!»

گفت: «ساعت را درآر!»

هر چه خواستم ساعت را درآرم دستم می‌لرزید، توانستم. مشهدی حسن جیبم را پاره کرده و درآورد. با زنجیر به فراشان سپرد. دست از ما باز داشته مشغول تعیین قیمت ساعت و تقصیم آن شدند. ما از میان به در شدیم. در بیرون خانه ملتفت شدم که سرم برهنه است و عبا در دوشم نیست. گفتم: «برادر گیرم که بی‌عبا راه می‌توان رفت، اما سر برهنه که نمی‌شود!»

مشهدی حسن به فراش دیگر یک قران و عده کرد. رفت کلاه را درآورد و قران را گرفت. حالا نوبت قراوولان شد، آنان هم چیزی می‌خواستند. نمی‌دانم مشهدی حسن چه داد، در شدیم. افتان و خیزان با تن کوفته و دیدهٔ گریان، در حالی که پای رفتن نداشتم، راه منزل پیش گرفتم و در راه به مشهدی حسن التماس کردم که از سرگذشت من به یوسف‌عمو خبر ندهد. به منزل رسیدیم، یوسف‌عمو تا مرا دید به وحشت تمام پیش دوید که: «ای وای! تو را چه رسیده؟ سرکار یک! بگو چرا رنگت پریده و تنت می‌لرزد؟»

گفتم: «حالا جواب ندارم. بستر و بالینی بیار!» آورد. من بیهوش افتادم. وقتی به هوش آمدم دیدم که روشنه چراغ هست. چند تن دور مرا گرفته‌اند و شخصی نیز نبضم را در دست دارد و دست دیگر را به پیشانی من گذاشته. فهمیدم که حکیم است.

حکیم از من پرسید: «چه طوری؟ کجات درد می‌کند؟»

گفتم: «هیچ جا.»

روی به طرف یوسف‌عمو کرده گفت: «واهمه مکن! به خدای هیچ باکی ندارد.»

دیدم یوسف‌عمو گریان است، می‌گوید: «امان، دخیلم حکیم‌باشی! من دیگر پیش مادر این نمی‌توانم بروم. باید خود را بکشم!»

باز حکیم گفت: «بنده خدا! قسم خوردم هیچ چیزی ندارد. قدری دلش در تشویش و اضطراب است. این هم به سبب کدورتی است که بر او ناگهانی روی داده است. نفی نبست می‌گذرد. اگر عادت دارد قدری کویاک [کنیاک] یا شراب کهنه بدهید، بخورد، راحت می‌شود.»

یوسف‌عمو گفت: «تاکنون نخورد، اگر لازم است، باید داد، چاره نیست.»

گفتم: «خدای قسمت نکند. اگر بمیرم نمی‌خورم. من بیمار نیستم، عموجان مترس!»

یک نیم خیز شدم. حکیم گفت: «به چیزی مشغولش دارید، هر چیزی را که دوست می‌دارد، از کتاب شعر یا خواننده و سازنده حاضر کنید که دلش خوش شود.« یوسف‌عمو گفت: «کتاب تاریخ نادری را بیشتر دوست می‌دارد.»

حکیم خندید، این را به سادگی یوسف‌عمو حمل کرد. حکیم گفت: «قدری جوهر نعنا بگیرید، چایی هم حاضر کنید، دو سه قطره به چای داخل کرده بدهید بخورد!»

دو شیشه شربت دیگر نوشت که از دواخانه بگیرند: «در هر دو ساعت، نیم فنجان قهوه به خور دش بدهید. دیگر به خواست خداوندی حکیم فلان لازم نخواهد شد. هر گاه لازم آمد، خبر دهید باز می‌آیم. خدا حافظ!»

مشهدی حسن پنج قران به حکیم داد. خود رفت دواها را گرفت و آورد. من هم در میان آن گیر و دار هی به مشهدی حسن اشاره، می‌کردم که مطلب را از یوسف‌عمو پنهان دارد. ناگاه به خاطرم آمد که بیچاره مشهدی حسن ناهار نیز نخورده است. عذر خواستم.

گفت: «نقلی نیست، جان شما سلامت باشد.»

یوسف‌عمو از من پرسید که: «تو خود کجا ناهار خوردی!»

گفتم: «من در جای دیگر خوردم.»

دیدم مشهدی حسن می‌خندد.

Клавиши ← → для перехода, R — случайное стихотворение

Случайное стихотворение

Другие произведения автора

Səyahətnamənin mətni

باری، پاسی از شب رفته بود شام خورده بعد از آن گفتم: «برادر شما از راه رسیده‌اید دیگر زودتر استراحت کنید تا از رنج راه بیاسایید.»«خداوند شما را راحتی بدهد!» گفته رفتیم و خوابیدیم.

17 мин
Səyahətnamənin mətni, 2

گفتم: «مترس ما به جز از چند پارچه پیراهن و زیرجامه چیزی نداریم. تاجر نیستیم، صراف هیچ.»اما از حالت خدمتکار خنده و تعجب گرفت. باری، بیرون شده رفتیم به کنار دریا. به هر طرف نگاه کردم دیدم باز مثل باطوم جمعی از همشهریان ما در زیر آفتاب چروق چرق نشسته در لیفه و گریبان مشغول قصابی هستند و در یک طرف هم دیدم مردم جمع شده، های و هویی بلند گشت و یکی را می‌زنند و به آواز بلند می‌گویند: «بزنید این هم‌شهری پدرسوخته را!» و هر کس رسید می‌زند.

15 мин
Səyahətnamənin mətni, 3

گفت: «بیا عرض بنده را بشنو از همین راه که آمده‌ایم به مصر برگردیم. من طبیعت شما را نیکو می‌دانم در این مملکت هر روز یک ناملایمی دیده غصه می‌کنی. می‌ترسم آخرالامر خدای نخواسته ناخوش و فلان شوید. آن‌وقت من به مادرت چه جواب بدهم؟ قسمتی از ایران را دیدید. تهران هم مثل خراسان. مشتی نمونه‌ای از خروار است. «سالی که نکوست از بهارش پیداست». در تهران چه خواهی دید که اسباب خوشنودی تو شود؟»گفتم: «یوسف‌عمو! خود می‌دانید که من گذشته از سایر جهات به موجب وصیت پدر تاکنون در احترام تو کوتاهی نکرده تو را به جای پدر داشته‌ام ولی خواهش دارم که در این خصوص به من هیچ مانع نشوی. من از این عزم برنخواهم گشت. می‌ترسم که خلاف وصیت پدر از من صادر گردد. این سیاحت به خود من تعلق دارد. تا خود به طهران نروم خدمت وزرا و امرای مملکت نرسم و رو به رو اسباب این غفلت ایشان و پریشانی ملت و خرابی مملکت را تحقیق نکنم دلم آرام نمی‌گیرد. یا باید سر در آن راه گذارم یا سبب این اوضاع ناگوار را بدانم. و السلام!»

13 мин
Səyahətnamənin mətni, 4

باری، از دامغان نیز بار بسته پس از چند روز به شهر «شاهرود بسطام» رسیدیم.حاجی‌حسین جلودار گفت: «در این‌جا دو روز اقامت خواهیم کرد. ولی شما را باید در باغ، زیر چادر، منزل بدهم زیرا که در این شهر «مله» هست. برای غربا از گزیدن آن حیوان موذی خیلی صدمه وارد می‌آید.»

10 мин

Стихи других поэтов