Təbriz səyahətinin icmalı
مردمان این شهر غالباً خودپسند و گرفتار درد تجملات، همه مستعد نفاق و بیخبر از منافع اتفاق؛ همیشه فکرشان به کارشکنی یکدیگر مشغول و دلشان بدان خوش است که میان دو تن از ایشان اختلاف حساب یا خصومتی از جهات دیگر حاصل آید تا اینکه اینان نیز دو تیره شده هر فرقه به هواخواهی یکی از طرفین متخاصمین برخاسته اجلاسها کنند و رشوتها بدهند و بگیرند؛ و در میان پلوها صرف شود تا بالاخره طرفین هر دو از پای درافتند. احدی از اینان در امثال این موارد به عنوان مصلحی سخن نمیگوید. همه از یکدیگر منتظر انتقام هستند که به محض لغزیدن قدم یکی، آن دیگران پایمالش کنند! این است شغلشان! بیخبر از اوضاع زمان، نه دنیا دارند نه آخرت. منتهای آرزویشان این است که از سقف هر اتاقی چلچراغ شاهنشان چندین شاخه آویخته آن را سرمایهٔ افتخار و مباهات خود شمارند. «زندهاند ولی مرده، مردهاند ولی زنده!»
باری، چاپارشاگرد اسبها را آورده بود. همانروز صاحبخانه را وداع کرده از آنجا با دلی پر از یک کوه درد و اندوه، روی به کنار «ارس»، حرکت کردیم. چون از شهر خارج شدیم، اسبها را رکاب کشیده راندیم تا نقطهای که سواد شهر دیده نمیشد. در آنجا دیدم چند تن از چپ و راست راه نشسته دیده به سوی ما دوختهاند.
از چاپار شاگرد پرسیدم: «اینان چرا یمین و یسار راه را گرفته و در این نقطهٔ دور از آبادی نشستهاند؟»
گفت: «آقاجان! اینان گویا از سادات شهرند. در اینجا انتظار ورود شما را میکشند.»
گفتم: «برای چه؟»
گفت: «سیدند، البته چیزی از شما توقع دارند. نیازی به اینان باید بدهی تا سلامت بگذری.»
گفتم: «چه عیب دارد؟ یوسفعمو! پنجشش قران در سر دست حاضر کن که رسیدیم به ایشان بده!»
چاپار را دیدم که بیاختیار خندید.
گفتم: «چرا میخندی عزیز من؟»
گفت: «از پنج شش قران حاضر کردن شما فهمیدم که معامله نزدیک است.»
گفتم: «مگر چند باید داد؟»
جواب داد که «حالا میرسیم خود میبینید!»
باری، چیزی نگذشت که به ایشان رسیدیم. دیدم ده پانزده نفر به علامت و نشان ظاهری سیادت -که از عمامه و شال کمر سبز و کبود عبارت است- از دو طرف راه پیش دویده جلو اسب من و یوسفعمو را گرفته سلام دادند. ما نیز جواب سلام را رد نمودیم.
به اتفاق گفتند: «سلامتانهٔ ما را التفات فرمایید! خدای شما را سلامت بدارد!»
یوسفعمو پول حاضر کرده را داد و گفت: «دیگر پول خرده نداریم. هر چه هست در میان خودتان تقسیم نمایید.»
به محض شنیدن این سخن همگی به یکبار برآشفتند. پولها را به سر صورت یوسفعمو پرانده گفتند: «با این مبلغ شیره خریده به سر خودتان بمالید.»
دیگری گفت: «اگر خرجی ندارید چند قرانی هم ما بدهیم. مردکه! هیچ شرم ندارید! مگر به ما مفت میدهید؟»
در این گیر و دار دیدم دو نفر از ایشان از دو طرف به پاهای یوسفعمو چسبیدهاند و میخواهند که پاهایش را از رکاب خالی کرده از روی اسب به زمین کشند. و از این طرف نیز دو سه نفر دیگر عباهای خودشان را به بازوان چپ پیچیده، دست به چماق، درصدد حمله و هجوماند. دیدم عجب هنگامهای است.
گفتم: «آقاجان! با این پیرمرد کار نداشته باشید. پیشتر بیایید تا ببینم از ما چه میخواهید.»
یکی گفت: «مال جد خودمان را میخواهیم. دیگر هیچ!»
گفتم: «آقاجان! قربان جد شما بروم! چه قرضی به شما داریم؟ در نزد ما چه حق و طلب از شماست؟»
گفت: «کدامین حق بالای این تواند شد که هر چه دارید خمس آن حق ماست؟ حتی ز پنج انگشت دست شما یکی حق سادات است.»
گفتم: «آقاجان! اول شما از کجا میدانید که ما مردمان متمول و صاحبچیزیم؟ ثانیاً چگونه بر شما معلوم شده که در نزد ما از خمس و حق سادات چیزی هست؟ ثالثاً ما را از کجا میشناسید؟ از مذهب و آیین ما چه اطلاع دارید؟ رابعاً ما از کجا بشناسیم که شما سید و اولاد پیغمبرید؟ خامساً پیغمبر خدا -صلواةالله علیه و آله- کجا امر فرموده است که شما در بیابان جلو مسافرین ناشناسا را گرفته به ضرب چماق پول بخواهید و لخت کنید؟»
یکی از آن میان گفت که: «فضولی موقوف! عقلت را به سرت جمع کن، بیندیش و آنگاه سخن بگو! اول شما را این جسارت از کجا حاصل شده که از سیادت ما بپرسی و از ما بینه خواهی؟ دوم اینکه ما شما را خوب میشناسیم. اسم شما ابراهیمبیگ است و در مصر اقامت دارید. پدرت دویست هزار تومان میراث نقدی به تو گذاشته. یک خواهرت نیز هست. و در این سفر از زیارت جدم امامرضا -علیهالسلام- به طهران و از آنجا به تبریز آمده و حالا درصدد مراجعت به مصر هستی. خدای پدر تو را بیامرزاد! به سادات خیلی پول میداد، صاحب خیرات و حسنات بود، مثل شما. اکنون فهمیدی که ما تو را خوب شناخته و بدون شناسایی جلو تو را نگرفتهایم؟ دیگر ما را بیش از این معطل مکن که خودت متضرر خواهی شد. وقت است که ده دوازده سید دیگر بدینجا برسند، آن زمان تکلیف تو سنگین میشود. خود میدانی! ما چهاردهتن اولاد رسول سه ساعت میشود که در این نقطهٔ دور از آبادی، در زیر آفتاب، به انتظار ورود شما نشستهایم. به هر یک از ما پنج تومان زودتر داده به سلامت درگذرید. اینقدر بدانید که هر چه ایستادگی در ادای این وجه کنی بر خود ستم کردهای. چه آخرالامر هم پیاز را میخوری و هم کوتک را، پول را نیز از تو میگیرند.»
Bu şəhərin adamları əksərən xudpəsənddirlər, bəzək-düzək dərdinə giriftar olmuşlar. Hamısı nifaq salmaq qabiliyyətinə malikdir. Birliyin nə kimi xeyirlər verməsindən xəbərləri yoxdur, həmişə bir-birinin ayağından çəkməklə məşğuldurlar. Hər kəs başqasının işini əymək fikrindədir. Bununla xoşhal olurlar ki, bir məsələ üstündə iki adam arasında söz-söhbət və ya düşmənçilik törənsin. Belə olduqda onlar da iki tirə olub, hər dəstə tərəflərdən birinin dövrəsinə toplaşıb, yığıncaqlar edəcək, rüşvətlər alıb verəcəklər. Ortalıqda plovlar yeyiləcək, bu işlər tərəflərdən birinin ayaqdan düşməsinədək davam etdiriləcəkdir. Bu kimi işlərdə barışdırıcılıq məqsədi ilə bir nəfər belə söz danışan tapılmaz. Hamı bir-birindən intiqam almaq fürsəti dalınca gəzir ki, birinin ayağı sürüşən kimi onu tapdalasın. Onların işləri-gücləri bundan ibarətdir. Zəmanənin vəziyyətindən xəbərsizdirlər, nə dünyaları var, nə də axirətləri. Ən böyük arzuları otaqlarının tavanından şaxəli şahnişan çilçıraq asıb onunla öyünmək, özlərini çəkməkdən ibarətdir.
Diri ikən ölü, ölü ikən diridirlər.
Nə isə, çarvadarın şagirdi atları gətirdi. Həmin gün ev sahibi ilə vidalaşıb, ürəyimiz dağ ağırlıqda kədər, qəm yükü ilə dolu olduğu halda Araza doğru yola düşdük. Şəhərdən çıxdıqda atları mahmızlayıb, şəhərin qaraltısı gözdən itənədək sürdük. Orada, yolun sağında-solunda bir neçə nəfərin oturub gözlərini bizə tərəf dikdiklərini gördüm. Çarvadardan soruşdum:
“Bunlar kimdir, nə üçün şəhərdən, avadanlıqdan uzaqda, yolun sağını-solunu kəsib burada oturmuşlar?”
Çarvadar dedi:
“Ağa, bunlar guya şəhərin seyidləridir. Burada əyləşib sizin gəlməyinizi gözləyirlər.”
“Nə üçün?”
“Seyiddirlər, sizdən təvəqqeləri var. Salamat getmək üçün gərək bunlara bir şey verəsiniz.” “Nə olar,” -- dedim -- “Yusif əmi, beş-altı qran pul çıxart, əlində hazır saxla, onların yanına çatan kimi verərsən.”
Gördüm çarvadar ixtiyarsız olaraq gülür.
“Əzizim, nə üçün gülürsən?” -- deyə soruşdum.
“Sizin beş-altı qran hazırlamağınızdan anladım ki, sövdanız baş tutmayacaqdır.”
“Bəs neçə vermək lazımdır?”
“İndi onlara çatanda özünüz görərsiniz.”
Az keçmədi, gəlib onların yanına çatdıq. Seyidlik əlamətindən ibarət olan göy əmmaməli, yaşıl və göy qurşaqlı on-on beş kişi tökülüb mənimlə Yusif əminin atlarının cilovundan tutdular. Salam verdilər. Biz də salamlarının cavabını verdik. Hamısı bir səslə dedi: "Bizim salamatyanamızı verin, allah sizi salamat eləsin".
Yusif əmi hazırladığı pulu verib dedi:
“Daha xırda pulumuz yoxdur, hər nə var, budur, öz aranızda bölüşdürün.”
Bunu eşidən kimi hamısı birdən hirsləndi. Pulları Yusif əminin başına çırpıb dedilər:
“Bu pula doşab alın, öz başınıza yaxın!”
Bir başqası dedi:
“Xərcliyiniz yoxdursa bir neçə qran da biz verək. Kişi, heç utanmırsınız, məgər bizə müftəsinə pul verirsiniz?!”
Bu çəkiş-bərkişdə baxıb gördüm onlardan ikisi hər iki tərəfdən Yusif əminin qıçlarından tutub, onu atdan yerə salmaq üçün ayaqlarını üzəngidən çıxarmaq istəyirlər. Başqa tərəfdən də iki-üç seyid əbalarını sol qollarına dolayıb, çomağa əl atdılar. Gördüm qəribə həngamədir. Dedim: “Ay ağa, bu qoca kişi ilə işiniz olmasın, bir yaxına gəlin görüm bizdən nə istəyirsiniz.”
Biri dedi:
“Heç nə, öz cəddimizin malını istəyirik.”
Dedim:
“Ay ağa, belə sənin cəddinə mən qurban, sizə nə borcumuz var, sizin bizdən nə tələbiniz, hansı alacağınız var, buyur!”
Dedi:
“Daha bundan artıq nə borcunuz ola bilər ki, hər nəyiniz var, onun beşdə biri bizimkidir. Hətta sizin beş barmağınızdan biri də seyidlərin malıdır.”
Dedim:
“Ay ağa, əvvəla, siz bizim varlı-karlı olduğumuzu haradan bilirsiniz? İkincisi, sizə haradan bəllidir ki, xümsdən, seyidlərin haqqından bizdə bir şey var? Üçüncüsü, siz bizi haradan tanıyırsınız, bizim hansı dində, məzhəbdə olduğumuzu nədən bilirsiniz? Dördüncüsü, biz haradan bilək ki, siz seyidsiniz, peyğəmbər övladısınız. Beşincisi, allahın peyğəmbəri harada buyurubdur ki, siz çölün ortasında tanımadığınız yolçuların qabağını kəsib, onlardan çomaq gücünə pul tələb edəsiniz, onları soyundurasınız?”
Biri dedi:
“Füzulluq eləmə, əvvəlcə ağlını başına yığ, düşün, sonra danış. Əvvəla, siz haçandan belə cəsarətlənmisiniz ki, bizim seyidliyimizi soruşub, dəlil-sübut istəyirsiniz? İkincisi, biz sizi yaxşı tanıyırıq, sizin adınız İbrahim bəydir, özünüz də Misirdə yaşayırsınız. Atandan iki yüz min tümən sənə nəqd irs qalıb. Bir bacın da var. Bu səfərində cəddim imam Rza əleyhissalamın ziyarətindən Tehrana, oradan Təbrizə gəlib, indi də Misirə qayıtmaq niyyətindəsən. Allah sənin atana rəhmət eləsin, seyidlərə çox pul verərdi, sənin kimi deyildi, əliaçıq idi, xeyir-bərəkətli kişi idi. İndi anladın ki, biz səni yaxşı tanıyırıq. Boş-boşuna tanımamış qabağını kəsməmişik. Daha bizi bundan artıq məəttəl eləmə, çünki zərərini özün çəkərsən. Elə dəmədəmdir ki, on-on iki seyid də gəlib buraya çatsın. Özün bilirsən, onda sənin yükün daha da ağırlaşar. Biz on dörd nəfər peyğəmbər övladı bu avadanlıqdan uzaq yerdə üç saatdır günün altında oturub sizi gözləyirik. Hərəmizə sözsüz-kalamsız beş tümən ver, salamat keç. Onu da bil ki, bu pulu
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/ru/works/zeynalabdin-maragayi-1-tebriz-seyahetinin-icmali
Клавиши ← → для перехода, R — случайное стихотворение
Другие произведения автора
چنانچه در سیاحتنامه نگارش یافت، شب ساعت سه در خانهٔ میزبان محترم ما در میان ابراهیمبیگ و یک نفر ملا مباحثه و مجادله به وقوع پیوست و کلاه ابراهیمبیگ به لامپا برخورد، لامپا شکست و خانه آتش گرفت. از کوشش و سعی بسیار، اطفای نایرهٔ خانمانسوز دست داد؛ ملا نیمسوخته خود را بیرون انداخت. اما به وجود ابراهیمبیگ از آتش آسیبی نرسیده با چند نفر او را بیرون کشیدیم. هیاهو به همسایگان سرایت کرده خلق انبوه و پلیس جمع شد. بعد از ساعتی دو دسته از طولومبهچیان [تلمبهچیان] محله رسیدند ولی از «یانقون» با حریق اثری نمانده بود.این کیفیت حریق در اسلامبول خیلی نقل دارد. اگر در یک محله یانقون (یا حریق خانمانسوزی) واقع شود، بعد از نیم ساعت تمام اهل اسلامبول خبردار میشوند که در کجا یانقون به هم رسیده. هر کس در آن محله خانهٔ اقربا و دوست و آشنا داشته باشد، سواره و پیاده به آن طرف دوان و هجومآور میشود. و قانون یانقون بدین قرار است: در اسلامبول در چند جا مناره بلند - که «قلهٔ یانقون» مینامند - ساخته شده، شب و روز دیدهبان [و] موکل، به هر طرف نگران هستند. قراول به محض دیدن علامت یانقون - نسبت به هر محله و سرزمین نشان مخصوص دارد - میکشد. فیالفور هفت تیر توپ انداخته میشود. قراول نزدیک قله فریاد میکشد: «یانقون وار!» صدای او را قراول کوچهٔ دیگر میشنود. آن هم به دستور، در تمام محله فریاد میزند «یانقون وار!» در فلان جا و فلان محله. فیالفور صدا به صدا وصل شده، اسلامبول - که عبارت از دهنهٔ بحر سیاه تا جزیرههای بزرگ (بویوکآدا) و تقریباً پنج و شش فرسخ میباشد - در نیم ساعت تمام نفوس با خبر میشوند که حریق در کجا واقع شده و در کدام محل. در شش مرکز آلای [؟] اطفائیه هست که از طرف دولت با علم و مشق مخصوص تعلیم و تربیت یافتهاند؛ جمیع اسباب و آلات اطفائیه حاضر است؛ منتظر شیپور حاضراش هستند. فوراً اسبها را بسته، محض شنیدن شیپور عرادهها راه افتاده، با نظام مخصوص معجلاً خود را به جای حریق میرسانند. اولاً چند باب خانه از اطراف حریق منهدم میسازند، بعد بنای آبپاشی میگذارند. سوای اینها، در هر محله یک دسته اطفائیه از اهل محله نیز هست و آنها را «طولومبهچی» مینامند. طولومبهٔ خود را برداشته پای برهنه به تعجیل تمام میدوند. هر کس اول رسید پنج لیره و دومی سه لیره انعام دارد؛ باقی بیبهرهاند.
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 2روز ششم، تذکرهجات را صورت داده بلیت کشتی خدیویه گرفتیم. ولی احترام و مهربانی که در خانهٔ میزبان از خود و عیالش دیدهایم به توصیف نمیآید. پدر و یا خود ابراهیمبیگ چهقدر خوشبخت بوده که چنین دوست به دست آورده بودند. دوست حقیقی نادر به دست افتد، خصوصاً در این اوان که زمانه قحبه است و مردمانش آشفته به مکر و حیله، صداقت کم، شقاوت بسیار، امانت معدوم، خیانت موجود. از حکیمی پرسیدند: «یار خوب است یا برادر؟» گفت: «برادر خوب است اگر یار باشد.» بدیهی است یار صادق بیغرض از برادر بهتر است.یومالاحد به مصر تلگراف کردم: «میرزا عباس به خانه خبر ده با کشتی خدیویه عازم هستیم!»
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 3سکینه را صدا کرده حال محبوبه را پرسیدم.گفت: «دختران آنجایند. مفصل گریه میکند، هر قدر سخنان تسلیتآمیز میگویند ساکت نمیشود؛ با حیرت نگاه میکند، جواب نمیدهد.» وقت شام همه رفتند مگر رفیقهٔ اصلی که دوست صادق و محبهٔ محبوبه بود ماند.
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 4در این اثنا دقالباب کرده گفتم: «خانم تشریف بیاورید! من میروم.»در این بین حاجی مسعود آمد. گفت: «میرزا عباس با یک نفر که نمیشناسم آمده.»