Dördüncü məclis
DÖRDÜNCÜ MƏCLİS
Dördüncü məclis genə haman yerdə vaqe olur. Nuxulular vədə verilmiş otuzuncu gündə sübh çağı uzaqdan görünürlər. Molla İbrahimxəlil tez belinə bir ağ fitə bağlayır, biləklərin çırmayır, mütəarif ev libasında, çit şəbkülah başında, əmmaməsiz çadırın qabağında durub, şagirdi Molla Həmidi çağırır. Molla Həmid qabağına gələndən sonra bu növ ilə ona buyruq verir.
Molla İbrahimxəlil: Molla Həmid, çadırdan tez zərgər kürəsini butəsilə kiçik körük ilə çıxar gətir! Kürəni yerə qoy, körüyün lüləsini ona keçir, kürəyə od sal, butəni üstünə qoy. Çadırın dalısından kömür çuvalını gətir, kürənin yanına tök. Gir çadıra, bir məcməi içində üç rəngarəng balaca şüşə var və üç rəngarəng bükülmüş kağız var, götür gətir; sarı bükülmüş kağızı aç, içindəki əczani tök butəyə, yaşıl şüşənin suyunu endir butənin içinə otur, körüyü bas!
Bu buyruqlar tamam olandan sonra Molla İbrahimxəlil dəmir maşaya yapışıb butəni od üstündə bərkidir. Bu halda birdən çadırın dalısından, qıraqda atdan enmiş nuxuluların başları görükür. Molla İbrahimxəlil öz işinə məşğuldur. Aşağı əyılib butəyə baxır, nuxuluları görmür. Amma onlar Molla İbrahimxəlili bu halət ilə görməkdən vəcd edib, şövqdən qaim sövt ilə çığırırlar.
Nuxulular: Səlam-əleyküm!..
Molla İbrahimxəlil: (başını qovzuyub) Əleyküməssəlam! Ax, siz bu gün nə üçün buraya
ayaq basdınız?! Bu nə işdir ki, mənim başıma gətirdiniz! Belə müsibət olmaz ki, məni
saldınız! Mən sizə yaxşılıq etmək fikrindəyəm, siz mənim əməyimi və cəfamı zae etmək
fikrindəsiniz! Vay, vay! Ax, ax, ax.
Nuxulular: (təhəyyür ilə) Ağa, nə vaqe oldu? Bizdən nə təqsir sadir oldu? Biz nə eləmişik?
Molla İbrahimxəlil: (kəmali-yəsdə) Dəxi bundan artıq nə edəçəksiniz ki, bu gün iksir tamam və təkmil olan saatda və əcza butədə qaynayan vaxtda bu yerə ayaq basdınız. Axır iksirin xasiyyəti budur ki, butədə qaynadığı yerin dörd ətraf və həvalisində bir ağacadək əcnəbi bəniadəm ayağı gərək basılmasın. Və illa iksir öz xasiyyətini itirib havaya qalxar və puç olar. Necə ki, Şəkkaki-müsəxxiri-əcinnə bu xüsusda təkidati-bəliğə edibdir. Məgər mən öz ixtiyarımla belə abadanlıqdan xaric xəlvət guşəyə özümü çəkmişəm?
Nuxulular: (heyrətlə) Ağa, biz sizin buyruğunuza görə gəldik; otuz gün bu gün tamamdır.
Molla Ibrahimxəlil: Axı, mən demişdim ki, otuz gündən sonra. Bunun mənası budur ki, otuz gün ötürüb otuz birinci gündə gərək gələydiniz ki, iksir hazır olmuş və gümüş kürədən çıxmış olardı. Siz gəldiniz otuzuncu gündə, iksirin butədə qaynamaq vaxtında. Ax, ax, ax!
Nuxulular: Hələ ki, belə ittifaq düşübdür, biz bilməmişik. İndi bunun çarəsi nədir?
Molla İbrahimxəlil: Dəxi əsla çarəsi yoxdur, nə iksir əmələ gələr, nə gümüş olar, məgərinki siz... Əlac münhəsirdir ancaq buna...
Molla Həmid: Məgərinki... Biz nə eləyək, ağa? Əlac nəyə münhəsirdir?
Molla İbrahimxəlil: Dəxi ki, gəlibsiniz, laməhalə gərəkdir ki, iksir kürədə qaynadığı yerdən uzaqlaşmayasınız. Necə ki qanuni-kimya təqaza edib, bəşərti ki, əgər öz xeyrinizi axtarırsınız və mənim sizin haqqınızda çəkdiyim cəfanı itirməzsiniz, iksir butədən çıxıb tamam olan zamana qədər ki, bir saatdır başlanıb, itmamına iki saat qalıb, gərəkdir ki, meymunu yadınıza salmayasınız və meymun şəklini xatirinizə gətirməyəsiniz. Əlac buna münhəsirdir; və illa həmin iksir ki, indi bir aydır müttəsil onun pərvərişində zəhmət çəkirəm, türfətül-eyndə puç olub havaya qalxacaqdır. Xasiyyəti belədir, necə ki, Çullu həkim mükərrər təcrübə edib, öz kimya kitabında sərahətən yazıbdır.
Nuxulular: (əlac səhl görünməkdən sevinib bir yerdə) Çox yaxşı, ağa, bu bir asan işdir; təki iksirin təkmili buna mövquf olsun...
Molla İbrahimxəlil: Bəli, həmin buna mövqufdur. Allah sizdən razı olsun, mən sizdən razı
oldum. Molla Həmid, körüyü bas!..
Molla Həmid körüyü basır, Molla İbrahimxəlil butəni dəmir maşa ilə çevirir. İçinə yanındakı əczalardan birisin tökür, şüşələrin birisindən damızır, geri çəkilir. Saatı qoyun cibindən çıxarıb baxır. Bu halda Ağa Zaman həkim üzünü ona tutub.
Ağa Zaman həkim: Ağa! Bundan başqa çarə yoxdurmu?
Molla İbrahimxəlil: Nədən başqa?
Ağa Zaman həkim: Meymundan başqa.
Molla İbrahimxəlil: Kişi, nə danışırsan! Nə söyləyirsən! Vaveila!!!
Ağa Zaman həkim: Axı, necə eləyim, ağa? Meymunu yadımdan çıxara bilmirəm.
Molla İbrahimxəlil: (darılmış və qeyzlənmiş) Kişi, kəs səsini!! Unut fikrindəkini!!
Ağa Zaman həkim: Baş üstə, ağa!
Molla İbrahimxəlil: (şəyirdi Molla Həmidə qeyzlə) Körüyü bərk bas! Yatırsan nədir!
Əyilir butəyə baxır, genə bır zad göy bükülmüş kağızdan butəyə tökür. Bu halda nuxululardan birisi, yəni Molla Salman papağını başından götürüb.
Molla Salman: Uf, nə istidir... Uf, lənətə gələsiniz! Uf, əl çəkməzlər! Çarə yoxdur...
Molla İbrahimxəlil: Kim lənətə gəlsin? Kimdir əl çəkməyənlər? Nədən çarə yoxdur? Nə
söyləyirsən?
Molla Salman: Uf, çarə yoxdur... Əlac yoxdur...
Sair nuxulular: Doğrudur, heç çarə yoxdur... hərgiz mümkün olmur.
Molla İbrahimxəlil: (hamısına qeyzlə) Necə çarə yoxdur? Necə əlac yoxdur? Nə var? Sizə nə olub?
Molla Salman: (yoldaşlarının halətindən və təsdiqindən cürətlənib cavaba iqdam edir) Ağa, tamam dağların heyvanatı meymun şəklinə, böyük həmdunələr sifətinə dönüb, uzun
quyruqları ilə nəzərimdə basışırlar, üstümə hücum gətirirlər. Uf, bilmirəm necə edim, hara qaçım! Uf, lənətə gələsiniz, meymunlar!.. Lənətə gələsiniz, həmdunələr!
Sair nuxulular: (başların yuxarı qovzuyub) Uf, lənətə gələsiniz meymunlar! Lənətə gələsiniz həmdunələr! Bu nə işdir düşdük.
Molla İbrahimxəlil cəld butəyə bir zad tullayır ki, nuxulular başları yuxarı görmürlər. Bırdən butədən güllə kimi qığılcımlar sıçrayıb hər tərəfə dağılır, butə part edir. İksiri-mövhum barıt kimi havaya uçur. Od hər tərəfə səpələnir, tüstü havanı basır. Molla Həmid körüyün dalısından hövlnak gerı sıçrayır. Molla İbrahimxəlil ikiəlli saqqalının tükünü yolur; gah dizinə çırpır və gah fəryad edir.
Molla Ibrahimxəlil: (nuxululara fəryad ilə) Evinizi allah yıxsın! Bu nə işdir etdiniz? Evinizi
allah yıxsın! Qapınız çırpılsın! (Başının tükünü yolur, dizinə çırpır.)
Nuxulular: Ağa, sakit ol! Aram tut. Olacağa çarə yoxdur. İndi bizim təklifimiz nədir?
Molla İbrahimxəlil: (şiddət diltənglik ilə) Sizin təklifiniz nədir? Təklifiniz budur ki, indi gün
batmamış özünüzü yaxın kəndlərə yetirəsiniz. Qabaqdaki iksirin müddəti-təkmilinə qədər, yəni otuz bir gün gözətləyib, genə buraya qayıdasınız. Həmin cüzvi beş min manat pullarınız əvəzində ki, bir para zəruriyyəti-lazimiyyə üçün bilkülliyə məsrəf olunubdur, gümüşünüzü alıb aparasınız. Bəşərtiki, mən sizə piş əz-vəqt xəbər göndərməmiş gəlməkdə sibqət eləməyəsiniz ki, məbada günlərin sayında genə bir günə səhv qılmaq ilə bimövqe iksirin təkmilindən əqdəm buraya gəlib o iksiri də bunun kimi xərab etməyəsiniz. Sizdən ötrü müşəxxəs olunan gümüşün üstündə xəyalımdadır ki, pullarınızın faydasını dəxi izafə edəm, ondan ötrü ki, sizə bir parça artıq gümüş vermək, mənə görə heç bir təfavüt etməz. Amma sizin kimi əşxasa bir həbbə də puldur. Xudahafiz, yola düşün, gedin! Mənim xəbər göndərməyimə müntəzir olun! (Gedir öz çadırına başı aşağı, yavaş, öz yanında söyləyəsöyləyə) Ümid olun ki, mən sizə xəbər göndərəcəyəm... Allah qoysa o vaxtadək bir çarə taparam ki, bir də sizin üzünüzü görməyim.
Nuxulular qurumuş mat qalır.
P ə r d ə s a l ı n ı r.
TAMAM OLUR.
ДЕЙСТВИЕ ЧЕТВЕРТОЕ
(Сцена происходит там-же. Молла-Ибрагим-Халил, в тридцатый день утром, после первого свидания с Нухинцами, замечает вдали едущих Нухинцев и второпях надевает белый передник, засучивает рукава, в простом домашнем костюме, без чалмы, выходит из палатки и, стоя перед нею, кличет своего ученика Молла-Гамида; тот является и получает от него следующия приказания).
Молла-Ибрагим-Халил: Выноси из палатки переносную ручную печку с глиняным сосудом и маленьким мехом; поставь печку здесь, пред палаткою и прикрепи к ней мех; разведи огонь в печке и поставь на огонь сосуд; принеси из-за палатки мешок углей и высыпь подле печки; войди еще в палатку и вынеси оттуда на большом подносе три разноцветныя стклянки с жидкостями и три бумажных свертка; садись скорее за мех и раздувай.
(Когда все эти приказания исполнены в точности, Молла-Ибрагим-Халил берется за железные щипцы и укрепляет сосуд на огне; в это время вдруг из-за палатки показываются головы Нухинцев, которые слезши с лошадей подальше, приходят туда пешком. Молла-Ибрагим-Халил, занятый своим делом, наклонившись головою к сосуду, делает вид, что их не замечает; но они, застав его при таком приятном для них занятии, от восторга произносят громко: Саламун-алейкум.)
Молла-Ибрагим-Халил (подняв голову): Алейкум-салам... Ах! (в ужасе). Зачем вы в этот день показались в этих местах! что это вы сделали со мною! что это за несчастие вы мне причинили! я вам добра желаю, а вы вознамерились уничтожить мой труд, испортить мои заботы. Вай, вай, вай! Ах! что это вы сделали, что это вы сделали.
Нухинцы (изумленные): Ага! что случилось? какой предосудительный поступок мы совершили? что мы сделали?
Молла-Ибрагим-Халил (в отчаянии): Что можете сделать вы еще хуже? В день совершения элексира, в самую пору его расплавки, вы изволили очутиться на этих местах. Ведь в день совершения и расплавки элексира, кругом на одну агачь, не должно показываться никому из посторонних лиц: требует этого свойство элексира, иначе он утратит свое качество и улетит на воздух, как доказывает это явственно саккаки — покровитель духов. Разве я по своей воле и прихоти удалился в такое уединенное и отдаленное от человеческих жилищ место?
Нухинцы (в недоумении): Ага! мы по вашему же приказанию приехали: сегодня тридцатый день.
Молла-Ибрагим-Халил: Ведь я сказал вам — чрез тридцать дней; это значило, что тридцать дней подождать, в тридцать первый приехать, чтобы застать элексир уже готовым, а серебро вышедшим из плавильной печи, а вы изволили приехать в тридцатый день в самую минуту образования элексира. Вай, вай!
Нухинцы: Уж случилось так, мы этого не знали... Теперь каким средством можно помочь горю?
Молла-Ибрагим-Халил: Решительно никаким! не будет ни элексира, ни серебра.. Разве вы... средство только в одном этом заключается, более ни в чем. Вай, вай!...
Нухинцы: Разве мы, что должны делать, ага? Средство в чем заключается?
Молла-Ибрагим-Халил: Вы коль скоро уж пришли, то непременно должны присутствовать при образовании элексира, как требует этого закон алхимии, но с тем только условием, чтобы вы, если желаете себе добра и не хотите испортить моего труда, собственно для вашей же пользы перенесенного, — до самой минуты, когда будет готов элексир, т. е. часа два, не должны припоминать обезъяны, и чтобы ея скверная фигура отнюдь не представлялась вашему воображению, иначе элексир, о котором я пекусь и над которым тружусь целый месяц, в одно мгновение исчезнет и улетит на воздух, как это испытано неоднократно Чуллу-Гакимом, мудрецом, писавшим о том в своем сочинении об алхимии.
Нухинцы (обрадованные простотою средства): Очень хорошо, ага! это легкое дело, если только образование элексира зависит от этого простого средства.
Молла-Ибрагим-Халил: Совершенно зависит от этого простого средства... Да вознаградит вас Аллах! я вами доволен.... Молла-Гамид! раздувай мех.
(Молла-Гамид раздувает мех; Молла-Ибрагим-Халил щипцами поворачивает сосуд на огне, берет из стоящего возле него подноса какое-то вещество, кладет его в сосуд, вливает туда же какую-то жидкость из красной стклянки, потом вынимает из кармана часы смотрит на них; в это время говорит один из Нухинцев, именно):
Ага-Заман: Ага! не-ужели нет другого средства, кроме.....
Молла-Ибрагим-Халил: Кроме чего?
Ага-Заман: Кроме обезъяны.
Молла-Ибрагим-Халил (гневно): Что ты толкуешь! что ты говоришь, Вавейла!
Ага-Заман: Ага! что буду делать: никак не могу забыть обезъяны.
Молла-Ибрагим-Халил (грубо и сердито): Молчи, я тебе говорю! забудь то, что в твоем воображении.
Ага-Заман: Повинуюсь, ага.
Молла-Ибрагим-Халил (своему ученику): Раздувай мех шибче, спишь что-ли!
(Молла-Гамид с усердием раздувает мех; Молла-Ибрагим-Халил наклоняется к сосуду и кладет туда еще что-то из синего свертка; в это время другой Нухинец, именно Молла-Салман, снимая с головы своей шапку).
Молла-Салман: Уф! как жарко стало. Уф! не отвязываются проклятыя! нет спасения от проклятых.
Молла-Ибрагим-Халил: Кто проклятыя? от чего нет спасения? что ты толкуешь, Молла!
Молла-Салман: Уф! нет спасения, возможности нет! Уф!!!
Прочие Нухинцы: Действительно нет спасения! никак невозможно!
Молла-Ибрагим-Халил (сердито): От чего нет спасения? что невозможно? что с вами?
Молла-Салман: Ага! все, все народы горные, от малого до большого, превратившись в скверных обезъян с длинными хвостами, толпятся в моем воображении, танцуют пред моими глазами... Уф! не знаю, что делать! куда бежать. Уф, проклятыя обезъяны! проклятыя!...
Все Нухинцы (поднимая глаза к верху): Уф, проклятыя обезъяны! что за несчастие!.....
(В это время Молла-Ибрагим-Халил, незаметно бросает в сосуд какое-то вещество, сосуд лопается, мнимый элексир вспыхивает и дым наполняет атмосферу; Молла-Гамид в ужасе отскакивает от меха подальше; Молла-Ибрагим-Халил, обеими руками то рвет волосы на голове, то бьет по коленам и вопит).
Молла-Ибрагим-Халил: Да развалятся ваши дома! что со мною сделали!... Да разрушит Аллах ваши жилища! и разобьет он ваши двери. Вай, вай, вай!!! (Рвет волосы, бьет себя по коленам).
Нухинцы: Ага! успокойтесь, определенного нельзя избежать... Теперь скажите, что мы должны делать?
Молла-Ибрагим-Халил (в величайшей досаде): Что вы должны делать? Разумеется теперь же должны отправиться в ближайшия деревни, пока солнце не село и, подождав до времени образования следующего элексира, т. е. тридцать один день потом возвратиться опять сюда за получением следующего вам серебра, за ваши небольшия деньги 500 туманов, которые все уже издержаны мною на множество различных, необходимых потребностей, и то неиначе как по предварительном моем уведомлении, чтобы опять не сделали какой-нибудь ошибки в исчислении дней и не прибежали сюда прежде образования элексира и не испортили его также, как испортили этот. К назначенному вам серебру, я имею в виду прибавить и проценты за ваши деньги, потому-что для меня отдать вам лишний кусок серебра ничего не значит, но вашему брату и копейка не безделица. Прощайте, поезжайте и ожидайте моего уведомления. (Уходит в свою палатку, говоря про себя тихо). Ожидайте моего уведомления, скоро его получите! я уж, по милости Аллаха, найду средство, как избавить себя от неприятности встретиться с вами в другой раз....
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/axundzade-hekayeti-molla-ibrahim-xelil-kimyager-dorduncu-meclis
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
Canişin dəftərxanasının diplomatik idarəsi rəisi zati-aliləri – Kavaler Konstantin Fyodoroviç Lelliyə**Babi-Alinin yüksək divanına kapitan Mirzə Fətəli Axundzadədən*
Əsgərxan bəyəƏzizim Əsgərxan bəy!**Mən burada təbrizlilər arasında elə bir adam axtarırdım ki, Təbrizə qayıtdıqdan sonra yeni əlifbanı sizə öyrətmək üçün ona öyrədim. Bu axtarış nəticəsində axund Molla Əliməhəmməd rövzəxandan başqa adam tapa bilmədim. Əlifbanı ona öyrətdim ki, Təbrizə yetişən kimi bu xüsusda sizinlə danışıb bəzi şeyləri sizə göstərsin. Eyni zamanda mən sizin fitri bacarığınıza bələd olduğumdan əminəm ki, onun köməyi olmadan belə, [sizə göndərdiyim] kitabçanın üzündən bu yeni əlifbanı öyrənə biləcəksiniz. Məhz buna görə də adı yuxarıda çəkilən axundun çox bədbəxt olmasına baxmayaraq, yeni əlifba kitabçasını onun əlilə köçürtdürüb həmin məktubla sizə göndərirəm. Xahiş edirəm ki, bu nüsxəni aldıqdan sonra onu üzköçürən xoşnəvislərdən birinin vasitəsilə çox gözəl yazdırıb özünüzdə saxlayasınız. Bundan sonra sizə göndərdiyim nüsxəni axund Molla Əliməhəmmədə verərsiniz.
Aleksey Fyodoroviç KruzenşternəQafqaz canişini dəftərxanasının direktoru, həqiqi mülki müşavir və Kavaler, həzrət-əşrəf Aleksey Fyodoroviç Kruzenştern cənablarına**Kapitan Mirzə Fətəli Axundzadənin yazılı məruzəsi 23 sentyabr 1857-ci il, Tiflis*
Apolinari Petroviç ButenovaƏlahəzrət Sultanın dərbarında xüsusi tapşırıqların İcraçısı, Konstantinopolda Rusiya Nümayəndəliyinin müdiri, həqiqi gizli müşavir və Kavaler Apolinari Petroviç Butenov zati-alilərinin yüksək hüzuruna**Qafqaz Canişinliyi dəftərxanasının mütərcimi kapitan Mirzə Fətəli Axund- zadədən*
Başqa şairlərin şeirləri
thumb|Sayat Novanın "Rəhmət pir ustada körpü tikənə" şeiriRəhmət pir ustada, körpü tikənə.
Necə göz sən tək gözəl dünyada görmüş, görməmiş!Necə göz sən tək gözəl dünyada görmüş, görməmiş,Böylə məqbulü müzəlləf sadə görmüş, görməmiş.
Əcəb yüzin görən necə qılar tabƏcəb yüzin görən necə qılar tab,Çu andan bibədəl olur şeyxlə şab.
Olsun"Çəkildi" deməkdə sözün qələtdi,Kalamın özünə aşikar olsun.