Üçüncü məclis
ÜÇÜNCÜ MƏCLİS
Üçüncü məclis genə haman yerdə Molla İbrahimxəlilin çadırında vaqe olur. Molla
İbrahimxəlil sabah vaxtı səccadə üstündə, başında əmmamə, əlində uzun təsbeh, dizi üstə oturub övrad oxumağa məşğuldur. Molla Həmid, onun şagirdi, əl bağlayıb qabaqda
durubdur.
Molla Həmid: Ağa, buyurursunuzmu qonaqları hüzurunuza çağırım?
Molla İbrahimxəlil: Yaxşı, get çağır!
Molla Həmid baş vurub çadırdan çıxır. Nuxulular ilə bərabər qayıdıb Molla İbrahimxəlilin hüzuruna daxil olur.
Nuxulular: (bir yerdə Molla İbrahimxəlilə) Səlam-əleyküm!
Molla İbrahimxəlil təbəssüm ilə halətinə əsla təğyir verməmiş, ahəstə gah o tərəfə, gah bu tərəfə yırğalanmaqda, təsbehin dənələrin çevırə-çevirə səlamı rədd edir.
Molla İbrahimxəlil: Əleyküm səlam, xoş gəlibsiniz, səfa gətiribsiniz. Zəhmət çəkibsiniz.
(Nuxululara yer göstərir oturmağa.)
Nuxululardan birisi: (oturandan sonra) Sizin kimi büzürgüvarın ziyarəti üçün çəkdiyimiz
zəhmət bizlərə eyni-rahət və səadət göründü.
Molla İbrahimxəlil: (Kəmali-istiğna və təbəssümlə) Mənim şagirdim Molla Həmid, sizin
hüsni-övsafınızı mənə təqrir edibdir. Mən də sizi görməyə çox şaiq idim. Nəhayət bir əmr barəsində, vallah, bilmirəm necə deyim, zahirən sizdən şərməndə olacağam, çünki Molla Həmidin təqririndən məlum oldu ki, siz guya bir miqdar pul gətirib gümüş almaq xahiş edirsiniz.
Nuxulular: (təməllüq ilə) Bəli, ağa, əgər şəfqətiniz şamil olsa.
Molla İbrahimxəlil: (xoşnudluqla) Vallah, sizin kimi əziz qonaqlardan şərməndə oluram.
Gümüş müştərisi o qədərdir ki, hər kürənin gümüşünü bir ay, iki ay peşəki alıb pulun verirlər. Keçmiş və əldəki kürələrin gümüşünü Əylis erməniləri alıblar. Bu ayın başında tamam olası iksirin və kürənin gümüşünü də Vartaşen yəhudiləri yalvarıb alıblar. Bu yavuq zamanda getdilər pul gətirməyə. Bu xüsusda mən hətta hələ Molla Həmidə də deməmişəm. Çünki onun yəhudilərdən zəhləsi gedir. Amma mənim onlara rəhmim gəldi. Çünki onlar bu yavuq kənddə olduqları cəhətdən mənə çox qulluq edirlər.
Molla Həmid: (miyani-kəlamda) Ağa, bunlar...
Molla İbrahimxəlil: Hələ yavaş!.. Müxtəsəri-kəlam gümüş xahiş edənlər bir mərtəbədə
çoxdur ki, hətta mənə aman vermirlər ki, iksirin müddəti-təkmilini itmamə yetirəm. Çünki iksirin əcza tərkibi gərək iyirmi gün müttəsil kükürd ərəqində yata, kili-hikmətdən qayrılmış zərfin içində və hər gün miqdari-müəyyəndə ona təzə ərəqi-kükürd qatıla. Sonra həmin əczayi-iksir gərək on gün müttəsil tizabi-ərğəvani ilə qəri-inbiqin içində qala və hər gün keçmiş tizab dəyişib tazələnə. Bu dövreyi-tərbiyət itmamə yetişəndən sonra əczayi-iksir gərəkdir hərarəti-nariyyə vasitəsilə öz təkmilini itmamə yetirsin. Gili-hikmətdən yapılmış butənin içində üç saəti-nücuminin ərzində xaricdən sair əczayi-əsrariyyə tədricilə məxluq olunmaq imdadı ilə ki, əvvəl bir cismimaye
nəzərə gəlir və sonra müncəmid olub yumşaq cismi-sabit olur. İksir ibarətdir həmin
bundan ki, filizzati-kəsifəni, məsələn, mis kimi miqdari-müqərrərdə ərinəndən sonra bəmücərrədi- məzc xalis gümüşə münqəlib edir. Mənim işim həmin budur. Amma əhməq xalq öz qərari ki, eşidirəm, hər yerdə şöhrət verir ki, mən kəşf və kəramət sahibiyəm. Hərgiz belə deyil, mən deyiləm, məgər bir təqva sevən və həsənata talib adam ki, əvvələn cənabi-barinin tövfiqi ilə və saniyən elmi-kimyada olan bihəsr ittilaat və tətəbbuatımın imdadı ilə ülumihikmətdə müddətlər ilə gördüyüm təcarübün vasitəsilə aləmi-təbiətin əsrarına pey aparıb iksirin tərkibinin keifiyyətinə vaqif olmuşam. Hər dəfəyi-tərkibində bir para xarici, mənəvi şəraiti diqqətlə məmul və məlhuz etmək ilə ki, iksirin xəvassının müqtəziyatındadır. Əgərçi sair mütəarif xalqa görə bu növ şəraiti-mənəviyyə badii-nəzərdə qəribə və əcibə görünür. Molla Həmid: Ağa, onu ərz edirdim ki, bunlar hamı müsəlmandırlar, bunların tərcihi məlun cuhudlara vacibdir, əgər kərəminiz olsa...
Molla İbrahimxəlil: (bir az dikəlib) Xeir, elə deyil, mən söz vermişəm, milyon üçün öz
sözümü dəyişmənəm. Bax, mənim xatirimə nə gəlir; hələ əvvəl sən mənə de görüm: bu ayın kürəsinin iksiri müddəti-təkmilindən sonra neçə pud misi gümüşə-münqəlib etməyə kifayət ədəcək?
Molla Həmid: (Başını yuxarı qovzuyub, gözünü çadırın səqfinə dikib, sağ əlinin baş barmağı ilə çənəsinə təkyə verib, yarım dəqiqə mütəəmmil olub cavab verir) Otuz iki pud gümüşün iksiri mürəttəbdir ki, otuz gündən sonra təkmilə yetib, otuz iki pud misə vurulub xalis məhəkdən çıxmış gümüş edəcəkdir. Sən iki pudu dəxi misin tortasına-zadına çıx, gələn ayın əvailində otuz pud gümüş mövcuddur, necə ki, iksirin və filizzati-kəsifənin miqdarını mülahizə etməkdən müşəxxəs olur.
Molla İbrahimxəlil: Bu həzərat nə qədər pul gətiriblər?
Nuxululardan birisi: Beş min manat, ağa.
Molla İbrahimxəlil: Xub, Molla Həmid, bax mənim xatirimə nə gəlir: bu həzəratın pulu
cüzvi imiş. Bunlara on pud gümüş vermək lazımdır. Yerdə qalır iyirmi pud, onu da yəhudilər aparsınlar ki, mənim vədim xilaf olmasın. Sən necə bilirsən, yaxşı kəsdim işi? Həm sənin təvəssütün həm məzhəblərin barəsində məqbul oldu, həm mənim sözüm pozulmadı.
Nuxulular: (baş vurub razılıq yolundan) Allah dövlətinizi artırsın. Buyurursunuz, ağa, pulları hüzurunuza təslim edək?
Molla İbrahimxəlil: (azca başını əyib ahəstə, istiğna ilə) Pulları mənə nə lazım təslim etmək. Məndə hanı o qədər vaxt və fürsət ki, hər bir cüzviyata özüm mübaşir olam. Sayın, tapşırın
Molla Həmidə, otuz gündən sonra genə buraya gəlin, on pud gümüşünüzü alın, aparın.
Xudahafiz! Günorta namazının vaxtı yetişir.
Nuxulular: (baş vurub xoşhallıq ilə) Allah ömür və dövlətinizi artırsın! (Çadırdan çıxırlar.)
P ə r d ə s a l ı n ı r
ДЕЙСТВИЕ ТРЕТИЕ
(Сцена происходит там-же Молла-Ибрагим-Халил утром сидит у себя в палатке, на молитвенном ковре, в полном форменном костюме, с чалмою на голове, с четками в руках, и продолжает чтение начатой утренней молитвы наизусть; пред ним, скрестивши руки на пояс, стоит Молла-Гамид, его ученик.)
Молла-Гамид: Ага! прикажите-ли позвать гостей?
Молла-Ибрагим-Халил: Хорошо, ступай, позови.
(Молла-Гамид уходит и возвращается вместе с Нухинцами).
Нухинцы: Саламун-алейкум. (Кланяются).
Молла-Ибрагим-Халил (с улыбкою, не переменяя своего положения легко качаясь направо и налево и перебирая шарики четок): Алейкум-салам! добро пожаловали, приятности принесли, труды претерпели. (Указывает им место, сесть).
Один из Нухинцев: Перенесенный нами труд с целью удостоиться лицезрения вашего высокостепенства, казался для нас совершенным блаженством.
Молла-Ибрагим-Халил: Молла-Гамид, мой ученик уже много говорил мне о ваших достоинствах, и я особенно желал познакомиться с вами; только по одному предмету, право, не знаю что сказать; придется мне совеститься пред вами; как оказалось из доклада Молла-Гамида, вы, кажется, привезли некоторое количество денег и желаете получить серебро?
Нухинцы все (с подобострастием): Да, точно, ага, если будет ваша милость.
Молла-Ибрагим-Халил: Право, мне совестно пред такими дорогими гостями, как вы. Просителей серебра до того много, что серебро всякой расплавки за один и два месяца вперед покупают и платят деньги. Серебро прошлой и даже предстоящей расплавки, все куплено уже Акулисскими Армянами.
Один из Нухинцев: Об этом говорил нам Молла-Гамид.
Молла-Ибрагим-Халил: Серебро же имеющей быть затем расплавки, для которой элексир долженствует образоваться, будет готово не раньше месяца и заранее куплено Варташенскими Евреями, убедительно меня об этом просившими. Они уехали недавно за деньгами; об этом я еще не говорил даже и Молла-Гамиду, потому-что он Евреев терпеть не может; но я сжалился над ними, потому-что они, живя в ближайшей отсюда деревне, оказывают мне большия услуги.
Молла-Гамид: Ага! эти Евреи нечистые...
Молла-Ибрагим-Халил: Молчи Молла-Гамид!... Одним словом, просителей серебра до того много, что мне не дают покоя даже в-течении времени, нужного для образования элексира, потому-что вещества его состава двадцать дней сряду должны лежать в серной кислоте, с прибавлением к ним каждый день, до известной пропорции свежей серной кислоты; потом эти вещества еще десять дней должны лежать в жидкости, химически называемой красный спирт, которая чрез день переменяется и заменяется такою же новою жидкостью; после чего, вещества состава элексира, совершают свое окончательное образование действием огненной теплоты, в глиняном сосуде; ею они в три часа, с помощью постоянно-примешиваемых к ним разных других таинственных веществ, образуют сперва жидкое, потом твердое тело, что и есть философский камень, который прикосновением своим к простым расплавленным металлам, превращает их в чистое серебро. Вот в чем состоит все дело, а глупый народ, как я слышу, везде разглашает, что я чудодей. Совсем нет: я никто больше, как человек, преданный религии, придерживающийся нравственной жизни, только с помощью Аллаха, благодаря обширным своим сведениям в науке алхимии и долговременным опытам по части физики, постигший тайны законов природы и открывший способ составления элексира, т. е. философского камня, по тщательном соблюдении всякий раз различных для его состава условий и правил, его свойством требуемых, которыя обыкновенным людям покажутся весьма странными и дивными с первого взгляда.
Молла-Гамид: Ага! вот что я хотел доложить. Эти господа все мусульмане: их надо предпочесть нечистым, проклятым жидам, если будет ваша милость...
Молла-Ибрагим-Халил: Нет, не так; я дал уже слово; за десять тысяч туманов не изменю своему слову, а вот какая мысль у меня: скажи ты мне прежде: элексир, приготовляющийся для следующей расплавки, какое количество меди может превратить в чистое серебро?
Молла-Гамид (подняв шею и вперив глаза в потолок палатки, поддерживая большим пальцем правой руки свой подбородок, размышляя, отвечает): На 32 пуда серебра приготовлен элексир, который может превратить 32 пуда меди в чистое серебро, как должно полагать, по соображению пропорции простого металла с пропорциею элексира; впрочем два пуда клади на нечистоту, которая всегда оказывается после расплавки меди, останется, наверное, 30 пудов чистого серебра, и так, чрез месяц у нас будет 30 пудов серебра.
Молла-Ибрагим-Халил: А эти господа сколько привезли денег?
Один из Нухинцев: Пять тысяч, ага.
Молла-Ибрагим-Халил: Хорошо. Вот у меня какая мысль, Молла-Гамид! у этих господ небольшая сумма, им следует выдать только десять пудов чистого серебра; остается затем двадцать пудов лишних, и эти двадцать пудов пусть берут Евреи, чтобы мое слово и обещание не изменилось... Что ты на это скажешь, хорошо ли я решил дело? И твое заступничество за своих единоверцев уважено и мое обещание исполнится.
Нухинцы (кланяясь): Да увеличит Аллах ваше счастие, ага.... Прикажите ли деньги вручить вашей особе?
Молла-Ибрагим-Халил: Зачем мне вручать деньги? где у меня время, чтобы самому заниматься всякою мелочью? Отсчитайте их, отдайте Молла-Гамиду, а сами приезжайте сюда чрез тридцать дней и берите 10 пудов чистого своего серебра. Прощайте наступает время полуденной молитвы.
Нухинцы (с довольным видом): Да продлит Аллах дни вашей жизни и возвеличит ваше счастие. (Выходят из палатки).
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/axundzade-hekayeti-molla-ibrahim-xelil-kimyager-ucuncu-meclis
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
POVESTALDANMIŞ KƏVAKİB (H E K A Y Ə T İ - Y U S İ F Ş A H)
Çeşmə kitabəsiBir əcəb çeşmə Əlaiddin rəvan etmiş idi,Məscidi-Batum civarində nəziri-səlsəbil.
Cəfərqulu xana məktubSəbəb nədir kim, yazdığım kağıza,Heç cavab yetişməz bizim diyara?
Cəfərqulu xanaSəlam olsun məndən sərkar xana,Mollalardan bir az edim şikayət.