İqbalnamə, fəsil 4
Məsnəvi nədir?
Məsnəvi: hər beyti öz qafiyəsi ilə gələn uzun nəzm, adətən dastan və ya hekayə.
به هر مدتی گردش روزگارز طرزی دگر خواهد آموزگار
سرآهنگ پیشینه کجرو کندنوایی دگر در جهان نو کند
به بازی درآید چو بازیگریز پرده برون آورَد پیکری
بدان پیکر از راه افسونگریکند مدتی خلق را دلبری
چو پیری در آن پیکر آرد شکستجوانپیکری دیگر آرد بهدست
بدینگونه بر نو خطانِ سخنکند تازه پیرایههای کهن
زمان تا زمان خامهٔ نخلبندسر نخل دیگر برآرد بلند
چو گم گردد از گوهری آب و رنگدگر گوهری سر برآرد ز سنگ
عروس مرا پیش پیکر شناسهمین تازهرویی بس است از قیاس
کز این نامه هم گر نرفتی ببوسسخن گفتن تازه بودی فسوس
من آن توسنم کز ریاضتگریرسیدم ز تندی به فرمانبری
چه گنج است کان ارمغانیم نیستدریغا جوانی جوانیم نیست
جوان را چو گل نعل بر ابرش استچو پیری رسد نعل بر آتش است
در آن کوره کهآیینه روشنکنندچو بشکست از آیینه جوشن کنند
دل هر کرا کو سخنگستر استسروشی سراینده یاریگر است
از این پیشتر کان سخنهای نغزبرآوردی اندیشه از خون مغز
سرایندهای داشتم در نهفتکه با من سخنهای پوشیده گفت
کنون آن سراینده خاموش گشتمرا نیز گفتن فراموش گشت
نیوشندهای نیز کان میشنیدهم از شقهٔ کار شد ناپدید
چو شاه ارسلان رفت و در خاک خفتسخن چون توان در چنین حال گفت
مگر دولت شه کند یارییدرآرد به من تازه گفتاریی
در اندیشهٔ این گذرهای تنگهم از تن توان شد هم از روی رنگ
چو طوفان اندیشه راهم گرفتشب آمد در خوابگاهم گرفت
شبی از دلِ تنگ تاریکتررهی از سر موی باریکتر
در آن شب چگونه توان کرد راه؟درین ره چگونه توان دید چاه؟
فلک پاسگه را براندوده نیلسر پاسبان مانده در پای پیل
بر این سبزهٔ آهو انگیختهز ناف زمین نافهها ریخته
نه شمعی که باشد ز پروانه دورنه پروانهای داشت پروای نور
من آن شب نشسته سوادی به چنگسیهتر ز سودای آن شب به رنگ
به غواصی بحر در ساختنگه اندوختن، گاهی انداختن
چو پاسی گذشت از شب دیر بازدو پاس دگر ماند هر یک دراز
شتاب فلک را تک آهسته شدخروسان شب را زبان بسته شد
من از کلهٔ شب در این دیر تنگهمیبافتم حلهٔ هفت رنگ
مسیحا صفت زین خُم لاجوردگه ازرق برآوردم و گاه زرد
مرا کاوّل این پرورش کار بودولینعمتی در دهش یار بود
عماد خویی خواجه ارجمندکه شد قد قاید بدو سربلند
جهان را ز گنج سخا کرده پرز درج سخن بر سخا بسته در
ندیدم کسی در سرای کهنکه دارد جز او هم سخا هم سخن
عطارد که بیند در او مشتریبدین مُهر بردارد انگشتری
بوَد مدبری کان جنان را جهانبه نیرنگ خود دارد از من نهان
فرو بسته کاری پیاپی غمینه کس غمگساری نه کس همدمی
ز یک قابله چند زاید سخن؟چه خرما گشاید ز یک نخلبن؟
من آن شب تهی مانده از خواب و خوردشناور درین برکهٔ لاجورد
شبی و چه شب؟ چون یکی ژرفچاهفتاده درو رخت خورشید و ماه
شبی کز سیاهی بدان پایه بودکزو نور در تهمت سایه بود
من از دولت شه کمندی بهدستگرفته بسی آهوی شیر مست
درافکنده طرحی به دریای ژرفبه طرح اندرون ماهیان شگرف
رصد بسته بر طالع شهریارسخن کرده با ساعت نیک بار
بدان تا کنم شاه را پیشکشبرآمیخته خیل چین با حبش
به منزل رسانده ره انجام راگرو برده هم صبح و هم شام را
در آن وحشتآبادِ فترتپذیرشده دولت شه مرا دستگیر
گُهرجوی را تیشه بر کان رسیدجگرخوردن دل به پایان رسید
چو زرین سراپردهٔ آفتاببه خرپشتهٔ کوه برزد طناب
من شبنیاسوده برخاستمبه آسودگی بزمی آراستم
سریری به آیین سلطانیانزدم بر سر کوی روحانیان
بساطی کشیدم به ترتیب نوبر او کردم اندیشه را پیشرو
می و نقل و ریحان مرا همنفسزبان و ضمیر و سخن بود و بس
سرم چون ز می تابِ مستی گرفتسخن با سخا همنشستی گرفت
در آمد به غریدن ابر بلندفروریخت گوهر به گوهرپسند
دلم آتش و طالعم شیر بودزبانم در آن شغل شمشیر بود
دو جا مرد را بود باید دلیریکی نزد آتش یکی نزد شیر
مگر آتش و شیر همگوهرندکه از دام و دد هر چه باشد خورند
چو بر دست من داد نیک اختریدف زهره و دفتر مشتری
گه از لطف بر ساختم زیوریگه از گنج حکمت گشادم دری
جهانی به گوهر برانباشتمکه چون شاه گوهرخری داشتم
دگر باره بر کان گشادم کمینبرانداختم مغز گنج از زمین
به دعوی دروغی نباید نمودزر و آتش اینک توان آزمود
شرفنامه را تازه کردم نوردسپیداب را ساختم لاجورد
دگر باره این نظم چینیطرازببین تا کجا میکند ترکتاز
به اول چه کشتم به آخر چه رستشکسته چنین کرد باید درست
بسی سالها شد که گوهرپرستنیاورد از اینگونه گوهر بهدست
فروشندهٔ گوهر آمد پدیدمتاع از فروشنده باید خرید
چو فرمود شه باغی آراستنسمن کشتن و سرو پیراستن
به سرسبزی شاه روشنضمیربه نیروی فرهنگ فرمانپذیر
یکی سرو پیراستم در چمنکه بر یاد او مَی خورد انجمن
سخن زین نمط هر چه دارد نویبدین شیوهٔ نو کند پیروی
دلی باید اندیشه را تیز و تندبرش بر نیاید ز شمشیر کند
سخن گفتن آسان بر آن کس بودکه نظم تهیش از سخن بسبود
کسی کاو جواهر برآرد ز سنگبه دشواری آرد سخن را به چنگ
غلط کاری این خیالات نغزبرآورد جوش دلم را به مغز
ز گرمی سرم را پر از دود کردز خشگی تنم را نمکسود کرد
به ترتیب این بکر شوهر فریبمرا صابری باد و شه را شکیب
سخن بین کجا بارگه میزندچه میگویم او خود چه ره میزند
ندانم که این جادوییهای چستچگونه درین بابلیچاه رست
که آموخت این زهره را زیر زند؟که سازد نواهای هاروتبند
بدین سحر کاو آب زردشت بردبسا زند را کاتش زنده مرد
کجا قطره تا در به دریا برَدخر آرد و زین بصره خرما برد
من آن ابرم این طرف ششطاق راکه آب از جگر بخشم آفاق را
همه چون گیا جرعهخواران منز من سبز و تشنه به باران من
چو سایه که هنجار دارد ز نوروزو دارد آمیزش خویش دور
ز من گرچه شوریده شد خوابشانهم از فیض جوی منست آبشان
همه صرف خواران صرف منندقباله نویسان حرف منند
من ادرار این فیض از آن یافتمکه روی از دگر چشمهها تافتم
به خلوت زدودم ز پولاد زنگکه مینا پذیرد ز یاقوت رنگ
چو من کردم آیینه را تابناکپذیرندهٔ پاک شد جای پاک
نخواندی که از صقل چینی حصار؟چگونه ستد رومیان را نگار؟
چو خواهی که بر گنج یابی کلیدنباید عنان از ریاضت کشید
مثل زد در این آنکه فرزانه بودکه برناید از هیچ ویرانه دود
بسا خواب کاول بود هولناکنشاط آورد چون شود روز پاک
بسا چیز کاو در دل آرد هراسسرانجام از آن کرد باید سپاس
جهان پر شد از دعوی انگیختنبرین نطع ترسم ز خون ریختن
چو باران فراوان بود در تموزهوا سرد گردد چو بردالعجوز
چو باران هوا تر نماید ز آبنسوزاند آن چرک را آفتاب
چو بر عادت خود درآید خریفهوا دور باشد ز باد لطیف
وبا خیزد از تری آب و ابرکه باشد نفس را گذرگه ستبر
بباید یکی آتش افروختنبرو صندل و عود و گل سوختن
من آن عود سوزم که در بزم شاهندارم جز این یک وثیقت نگاه
خدای از پی بندگیم آفریدبجز بندگی ناید از من پدید
به نیک و به بد مرد آموزگارنپیچد سر از گردش روزگار
به هرچهش رسد سازگاری کندفلک بر ستیزنده خواری کند
ندارد جهان خوی سازندگاننسازد نوا با نوازندگان
چو ابریشمی بسته بیند به سازکند دست خود بر بریدن دراز
دو کرم است کان در بریشمکشیکند دعوی آبی و آتشی
یکی کارگاه بریشم تندیکی کاروان بریشم زند
دو باشد مگس انگبین خانه رافریبنده چون شمع پروانه را
کند یک مگس مایهٔ خورد و خفتبه دزدی خورد دیگری در نهفت
یکی زان مگس که انگبینگر بوَدبه از صد مگس که انگبینخور بود
از آن پیش کارد شبیخون شتابچو دراج در ده صلای کباب
ز حرصی چه باید طلب کرد کام؟که گه سوخته داردت گاه خام
اگر جوشگیری بسوزی ز دردو گر بر نجوشی شوی خام و سرد
سپهر اژدهایی است با هفت سربه زخمی کی اندازد از مه سپر؟
درین تشت غربالی آبگونتو غربال خاکی فلک تشت خون
گر او با تو چون تشت شد آبریزتو با او چو غربال شو خاکبیز
کجا خاکدان باشد و آبگیرز غربال و تشتی بود ناگزیر
فسونگر خم است این خم نیلگونکه صد گونه رنگ آید از وی برون
اگر جادویی بر خمی شد سوارخمی بین بر او جادوان صد هزار
حساب فلک را رها کن ز دستکه پستی بلند و بلندیست پست
گهی زیر ما گاه بالای ماستاگر زیر و بالاش خوانی رواست
درین پرده با آسمان جنگ نیستکه این پرده با کس هماهنگ نیست
چه بازیچه کاین چرخ بازیچه رنگنبازد در این چار دیوار تنگ
کسی را که گردن برآرد بلندهمش باز در گردن آرد کمند
چو روباه سرخ ار کلاهش دهدبه خوردِ سگان سپاهش دهد
درین چار سو چند سازیم جای؟شکم چارسو کرده چون چارپای
سر آنگاه بر چار بالش نهیمکزین کنده چاربالش رهیم
رباطی دو در دارد این دیر خاکدری در گریوه دری در مغاک
نیامد کسی زان در اینجا فرازکزین در برونش نکردند باز
فسرده کسی کاو درین چاه پستچو برف اندر افتاد و چون یخ ببست
خنک برق کاو جان به گرمی سپردبه یک لحظه زاد و به یک لحظه مرد
نه افسرده شمعی که چون برفروختشبی چند جان کند و آنگاه سوخت
کسیرا که کشتی نباشد درستشناور شدن واجب آید نخست
نبینی که ماهی به دریای ژرفنیندیشد از هیچ باران و برف
شتابنده را اسب صحرا خرامیرغ داده به زآن که باشد جمام
جهان آن جهان شد که از مکر و فنگه آب تو ریزد گهی خون من
سپهر آن سپهرست کز داغ و دردگه ازرق کند رنگ ما گاه زرد
درین ره کسی پرده داند نواختکه هنجار این ره تواند شناخت
به رهبر توان راه بردن بسرسر راه دارم کجا راهبر
چنان وقت وقت آیدم مرگ پیشکه امید بردارم از عمر خویش
دگر باره غفلت سپاه آوردسرم بر سر خوابگاه آورد
خیالی به خوابی به در میبرمبه افسانه عمری به سر میبرم
به این پر کجا بر توانم پرید؟به پایی چنین در چه دانم رسید؟
بدین چارسوی مخالف رواننیم رسته گر پیرم و گر جوان
اگر وقع پیران درآرم به کارجدا مانم از مردم روزگار
وگر با چنین تن جوانی کنمبه جان کسان زندگانی کنم
همان به که با هر کهن تازهاینمایم بهقدر وی اندازهای
مگر تارها کردن این بند رانیازارم این همرهی چند را
Dolanıb döndükcə qoca ruzigar,Özünə bir yeni müəllim arar.
Köhnə havaları dəyişər tamam,O yeni nəğmələr bəstələr müdam.
Dövran oyunbaztək oynar bir müddət,Çıxarar pərdədən bir təzə surət.
Edib füsunkarlıq bu surət ilə,Xalqı əyləndirər bir zaman belə.
Onu da qocaldıb dövran itirər,Səhnəyə yeni bir surət gətirər.
Təzə şairlər də təzə xətt iləKöhnə tarixləri təzələr belə.
Hər dövrün olar bir usta bağbanı,Bəsləyib böyüdər körpə fidanı.
Bir gövhər hüsnünü itirsə əgər,Daşdan baş qaldırar başqa bir gövhər.
Gəlinimdə olan şuxluq, təravətPeykərşünaslara eylər kifayət.
Təzə olmasaydı bu əsər, yəqinTəzə bir söz demək olardı çətin.
Bir harın at idim bir zaman mən də,Zəhmətlə, zillətlə düşdüm kəməndə.
Hər bir xəzinədə var məndən nişan,Ancaq, heyf olsun ki, deyiləm cavan!
Gənclik - təzə nallı, harın, köhlən at,Qocaldın - nal qızır, düşür əldən at.
Kürədən çıxanda güzgü bərq vurar,Fəqət sınan zaman zirehə yarar.
Söz, sənət eşqilə çırpınan ürəkAlır sirdaş kimi ilhamdan kömək.
Düşüncəm beynimin qızıl qanındanİncitək incə söz alardı hər an.
Çünki gizlində bir ilhamçım vardı,Mənimlə örtülü söz danışardı.
Susmuşdur sirdaşım xeyli zamandır,Mən də söz tapmıram, halım yamandır.
Bir də ki, sözümü dinləyib duyanBizi tərk eləyib, gedib dünyadan.
Şah Arslan torpaqda, qəbirdə ikən,Necə söz söyləyim, şer yazım mən?
Şah əgər lütf ilə etsə mərhəmət,Yeni söz deməyə eylərəm cür ət.
Bu dar keçidlərdə dərd məni aldı,Bədənim sustaldı, rəngim saraldı,
Yolumu tufantək tutdu fikirlər,Gözümdə qalmadı yuxudan əsər.
Gecə, dar qəlblərdən qara bir gecə,Yollar baş tükündən daha da incə!
Belə bir gecədə mümkünmü səfər?Heç belə bir yolda quyu seçilər?
Zülmətə bürünmüş keşikçixana,Həmlə eləmişdir fil pasibana.
Bir ahu balası doğmuşdur çəmən,Müşk-ənbər saçmada öz göbəyindən.
Nə pərvanə şamdan uzaq dayanır,Nə də ki, şam ondan uzaqda yanır.
Bir belə gecədə oturmuşam tək,Kağızda yazılar qara gecətək.
Dürr üçün qəvvastək suya batırdım,Gah seçib götürür, gah da atırdım...
Gecədən bir qədər keçmiş olardı,Hələ qaranlıqda, sübhə çox vardı,
Fələyin köhləni olub təngnəfəs,Xoruzlar banlamır, gəlməyir bir səs.
Daxmada gecənin hörüklərindənYeddi rəng ipəklər toxuyuram mən.
Bu lacivərd küpdən mən də İsatəkİplər çıxarıram hər an rəngbərəng.
Əvvəldən bəsləyib tərbiyə verənBir nəcib insandır məni yetirən:
Mötəbər bir şəxsdir o Xoylu İmad;Qalxmaq istəyənə o edər imdad.
Səxası dünyanı salmış heyrətə,Dürlə bəzək vurmuş o, səxavətə.
Bu qoca dünyada ona tay hanıKi, sözü, səxası tutsun cahanı?
Onda Müştərini görərək hər an,Vurar üzüyünə Ütarid nişan.
Əfsus ki, bəxtimin sərkəşliyindən,Gizləyir bu dünya o zatı məndən.
İşlərim düyünlü, nəsibim dərd-qəm,Nə yaxın bir dost var, nə də bir həmdəm.
Məgər neçə uşaq tutar bir mama?Bir ağac nə qədər yetirər xurma?
Yuxusuz, ac-susuz qalıb o gecə,Bu mavi dəryada üzürdüm təkcə.
Gecə gecə deyil, dibsiz bir quyu,Ayı da, günü də udmuşdu suyu.
Gecənin bağrını yarmışdı zülmət,Kölgə eləyirdi işığa töhmət.
Atdığım kəməndlə, şahın bəxtindən.Əmlik ceyranları ovlamışam mən.
Əngin dənizlərə mən tor atmışam,Bu torla növbənöv balıq tutmuşam.
Xoş görüb bəxtini şahın rəsəddə,Mən sözə başladım xoş bir saatdə.
Vuruşur önümdə Çin ilə Həbəş,Şaha edəcəyəm onları peşkəş.
O qorxunc gecədə süstləşərdim mən,Tutmasaydı şahın bəxti əlimdən.
Çatdı mədəninə gövhər axtaran,Könül azad oldu qəmdən, qubardan.
Qızıl çadırını günəş ucaltdı.İpləri dağların başına atdı.
Gecəki əzabı unutmaq üçünBir məclis bəzədim mən də həmin gün.
Ariflər bəyənən bir yer seçərək,Orda bir taxt qurdum mən sultanlartək.
Yeni bir üsulla büsat quruldu,Düşüncəm məclisə xidmətçi oldu.
Şərabım, reyhanım, məzəm, həmdəmimSözümdü, fikrimdi, qəlbimdi mənim
Qızışıb coşduqca beynim şərabdan.Gəldi səxavətə söz də bu zaman,
İlham buludlarım çəkdi nərələr,Gövhərşünaslara yağdırdı gövhər.
İki şey cəsarət istər insandan:Biri od, biri də yırtıcı aslan.
Sanki həmcins imiş odla aslan da,Nə düşsə məhv edər bunlar bir anda.
Taleyim açıldı, oldum bəxtəvər,Zöhrə dəf göndərdi, Müştəri dəftər.
Lütfdən gah bəzək yaradıram mən,Gah hikmət saçıram söz xəzinəmdən.
Saçdığım gövhərlə bəzəndi cahan,Çünki var şah kimi bir gövhər alan.
Yenidən mədənə mən əl uzatdım,Gedib xəzinənin məğzinə çatdım.
Heç yaxşı iş deyil yalan danışmaq,Bu qızıl, bu da od, ərit, yoxla, bax!
Neçə vaxt ağ rəngə lacivərd qatdım,Bitdi "Şərəfnamə", murada çatdım.
Coşdu Çin naxışlı şerim, sənətim,Gör hara qalxacaq mənim şöhrətim!
Gör əvvəl nə əkdim, gör bitdi nələr,Sınığı bu sayaq bitişdirərlər.
Neçə il olar ki, gövhər sevənlərAxtarıb tapmayıb bir belə gövhər.
Axır ki, tapıldı bir gövhər satan,Yaxşı mal alınar satıcısından.
Padişah əmr etdi: bəzənsin bir bağ,Sərvlər çəmənə gətirsin növraq.
Qəlbi nurlu şahın şərəfinə mənGüc alıb idrakın şəfəqlərindən,
Bir sərv bəzədim ki, məclis şad olsun,Onun şərəfinə badələr dolsun.
Şer yox, mənasız nəzm yazanlarÇətinlik çəkməzlər, onlara nə var?
Daşlardan cəvahir çıxaran ancaqBilir ki, çətindir gözəl söz tapmaq.
Bu incə xəyallar məni coşdurdu,Könlümün atəşi beynimə vurdu.
Öz tüstüm başıma qalxdıqca mənim,Quruyub qaxaca döndü bədənim.
Gəlincə bu gözəl gəlin hasiləMəndə səbr gərək, şahda hövsələ.
Sözə bax, baş alıb hara ucalır,Mən nələr deyirəm, o nələr çalır?
Bilmirəm bu qədər füsunkar sözlərBabil quyusundan çıxır nə təhər?
Zöhrəyə o "Zənd"i kimlər öyrətdi,Oxuyub Harutu tamam bənd etdi?
Sehirli nəğməmdən Zərdüşt xar oldu.Söndü çox "Zənd"lərin alovu, odu.
Dəryaya dürr saçsın qətrə buradan,Qoy xurma daşısın Bəsrə buradan.
Bu altıkünc tağda bir buludam mən,Səpərəm hər yana su ciyərimdən.
Bitkitək pay alır hamı suyumdan.Yağışım sərvlər yetirir hər an.
Kölgətək işıqdan kim çəksə zərər.Əlbəttə, həmişə ondan çəkinər.
Çeşməmdən feyziyab olsa da çoxu,Getmir gözlərinə həsəddən yuxu.
Mənim meyxanamdan içərlər şərab,Mənim sözlərimdən bağlarlar kitab.
Bu feyzi onunçün qazandım ki, mənƏsla su içmədim yad bir çeşmədən.
Xəlvətdə poladdan sildim ki, pası,Yaqut rəngi alsın onun aynası.
Silib bu aynanı parlatdım par-par,Yerdən toz-torpağı külək aparar.
O Çin üzlü nigar, bilmirsən məgərRumun qalasını necə fəth edər?
Xəzinə kəşf etmək istəsə biri.Gərək unutmasın çətinlikləri!
Xəzinə kəşf etmək istəsən əgər,Hər bir çətinliyə tab et, sinə gər!
Məsəl var, deyərlər, eşit, qulaq as:"Viranə ocaqdan heç tüstü çıxmaz!"
Yuxu var, əvvəlcə çox qorxunc olur,Gün doğur, ürəyin fərəhlə dolur.
Qəlbə qorxu salan çox şeylər üçünİnsan şükr eləyir axırda bir gün.
Nə çoxdur şairlik iddia edən, -Qorxuram meydanda qan tökülməkdən.
Yayın ortasında çox yağsa yağış,Elə soyuq düşər, sanki dönüb qış.
Havaya yağışdan nəm çöksə əgər,Günəş o çirkləri silib məhv edər.
Payız yetişdikdə, bilir ki, hər kəs,Daha lətif külək, incə meh əsməz.
Artıq rütubətdən törəyər vəba,Tənəffüs çətindir belə havada.
Bundan qurtarmaqçün qalayarlar od,Tökərlər bu oda səndəl, gül və ud.
Təbimlə şaha ud yandıraram mən,Daha başqa bir iş gəlməz əlimdən.
Allah məni ona bəndə xəlq etmiş.İtaətdən başqa bilmərəm bir iş.
Dünyagörmüş adam, - yaxşı ya yaman,-Şikayət eyləməz öz ruzgarından.
Bu dünya heç kəslə deyil həmavaz,Sazəndələr kimi bir hava çalmaz
O, sazda görərsə ipək bir teli,Qırıb atmaq üçün uzanar əli.
İpək yetirməkdə iki cür qurd var,Ziddir odla sutək həmişə onlar.
Biri baramanı toxuyur bir-bir,O biri karvanla ipək məhv edir.
Pətəkdə iki cür arı var müdam,Necə ki, aldadar pərvanəni şam,-
Biri yem daşıyar hey axşam-səhər,O biri gizlincə o yemdən yeyər.
Bal verən arının bircəsi, yəqin,Yüzündən yaxşıdır bal yeyənlərin.
Hələ can almamış əcəl, turactək:"Dad, məni tutdular!" - çığırıb dad çək.
Tamahkar dünyadan nə ummaq olar.Ya səni yandırar, ya da çiy saxlar,
Qaynayıb coşarsan, yanarsan dərddən,Qaynayıb coşmasan, çiy qalarsan sən.
Fələk - yeddibaşlı qorxunc əjdaha,Bircə zərbə vursa, məhv oldun daha.
Xəlbirə bənzəyən teştdir asiman,Sən bir xəlbir torpaq, o da bir teşt qan.
O, teştdən su töksə başına nahaq,Sən ələ xəlbirtək üstünə torpaq.
Torpaq da, çeşmə də olan bir yerdəLazımdır, əlbət ki, teşt də, xəlbir də.
Bu göy rəngli küpün çox hiyləsi var,İçindən görərsən yüz cür rəng çıxar.
Küpə bir cadugər minər, deyərlər,Bu küpə minmişdir yüz min cadugər.
Fələk hesabını gəl etmə nahaq,Alçağı yüksəkdir, yüksəyi alçaq.
O gah altda olur, gah üstdə olur,Ona alt-üst demək daha doğrudur.
Əbəsdir fələklə bəhsə girişmək,Heç kəslə həmahəng olmayıb fələk.
Atdığı hər addım fənddir, kələkdir,İşləri büsbütün oyundur, rəngdir!
Birini göylərə ucaldır bəzən,Bəzən də qul edir onu görürsən.
Tülkütək geydirər qırmızı papaq,Sonra qara itə yedirdər ancaq.
Nədir dörd yol üstə məskən düzəltmək?Nədir qarın güdmək dördayaqlıtək?
Dörd balış qeydindən qurtaranda biz,Asudə yatarıq səssiz-səmirsiz.
Yolüstü mənzildir bu köhnə torpaq,İkicə qapısı var onun ancaq:
Giriş qapısından girərsə hər kəs.Çıxış qapısından çıxmaya bilməz.
Bədbəxtdir bu dərin quyuda qalan,Qar kimi düşərək donub buz olan.
Xoşbəxtdir şimşəktək yalnız bir andaParlayıb sönənlər fani cahanda.
Nə lazım dünyada fərsiz bir şamtəkGecələr uzunu can verib sönmək?
Etibar etməyən öz gəmisinəGərək əvvəlcədən üzmək öyrənə.
Tələsən adama köhlən at gərək,Yabıyla nə qədər o yol gedəcək?
Hiylədən pozulub, korlanıb dünya,Nə qəlbdə qan qoymuş, nə üzdə həya.
Fələk o fələkdir: dağ çəkib hədər,Bizi gah saraldar, gah da göyərdər.
Hər pərdədə yalnız o adam çalarKi, ola pərdədən yaxşı xəbərdar.
Düz yolu yaxşı bir rəhbər göstərər,Mən yola çıxıram, bəs hanı rəhbər?
Elə bir pis vaxtda gələcək ölümKi, bezmiş olacaq dünyadan könlüm.
Qəflət qoşun çəkib gələcək birdən,Yatağa baş qoyub yatacağam mən.
Xəyal dünyasına edib tamaşaÖmrü yuxu kimi vururam başa.
Belə qol-qanadla olarmı uçmaq?Hara çatdıracaq belə əl-ayaq?
Belə dörd müxalif yol a ayrıcındanÇıxmaram, ya qoca olum, ya cavan.
Qocalıq ədası göstərsəm əgər,Məndən bu cavanlar üz döndərərlər.
Cavanlıq eləsəm bu bədənlə mənGərək başqasından borc alam bədən.
Yaxşısı budur ki, olam hər zamanQoca ilə qoca, cavanla cavan.
Açam bu düyünü bəlkə birtəhər,Məndən dost-aşnalar inciməyələr.
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/nizami-iqbalname-4
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
Müğənni, çəngini yenə saz elə,Xoş sözçün səsini xoşavaz elə.
İqbalnamə, fəsil 17Müğənni, o könül açan saz iləMənim də könlümü bir aç, saz elə!
İqbalnamə, fəsil 18Müğənni, çal, oxu, dilə gəlsin saz!Bülbüllər bağlarda sakit dayanmaz.
İqbalnamə, fəsil 19Müğənni, çal yenə qədim havanı,Kömək et, bitirim mən bu dastanı!
Başqa şairlərin şeirləri
Səhər oldu, gün hər yerə yayılır,Qurdlar, quşlar əkinlərdə ayılır.
Qara pulHəllal-i müşkilat-i cahan oldu qara pul,Edər iki dəqiqədə min dərdə çarə pul.
Fələyin bir belə dövrü olacağmış, nə bilimFələyin bir belə dövrü olacağmış, nə bilim?Saralıb bağü gülistan solacağmış, nə bilim?
Gələn birdir, gedən birdir, qalan birGələn birdir, gedən birdir, qalan bir,Gələn qalmaz, gedən gəlməz, əcəb sir.