بیا ساقی آن راح ریحان‌سرشتبه من ده که بر یادم آمد بهشت

مگر ز آن می آباد کشتی شوموگر غرقه گردم بهشتی شوم

خوشا روزگارا که دارد کسیکه بازار حرصش نباشد بسی

به قدر بسندش یساری بودکند کاری ار مرد کاری بود

جهان می‌گذارد به خوش‌خوارگیبه اندازه دارد تک بارگی

نه بذلی که طوفان برآرد ز مالنه صرفی که سختی درآرد به حال

همه سختی از بستگی لازم استچو در بشکنی خانه پر هیزم است

چنان زی کزان زیستن سالیانتو را سود و کس را نباشد زیان

گزارنده درج دهقان نوردگزارندگان را چنین یاد کرد

که چون شاه یونان ملک فیلقوسبرآراست ملک جهان چون عروس

به فرزانه فرزند شد سر‌بلندکه فرخ بوَد گوهر ارجمند

چو فرزند خود را خردمند یافتشد ایمن که شایسته فرزند یافت

ندارد پدر هیچ بایسته‌ترز فرزند شایسته شایسته‌تر

نشاندش به دانش در آموختنکه گوهر شود سنگ از افروختن

نقوماجس آنکو خردمند بودارسطوی داناش فرزند بود

به آموزگاری بر او رنج بردبیاموختش آنچه نتوان شمرد

ادب‌های شاهی‌، هنر‌های نغزکه نیروی دل باشد و نور مغز

ز هر دانشی کاو بوَد در قیاسوزو گردد اندیشه معنی‌شناس

برآراست آن گوهر پاک راچو انجم که آراید افلاک را

خبر دادش از هر چه در پرده بودکسی کم چنان طفل پرورده بود

همه ساله شهزاده تیزهوشبه جز علم را ره ندادی به گوش

به باریک‌بینی چو بشتافتیسخن‌های باریک دریافتی

ارسطو که هم‌درس شه‌زاده بودبه خدمت‌گر‌ی دل بدو داده بود

هر آنچ از پدر مایه اندوختیگزارش‌کنان در وی آموختی

چو استاد دانا به فرهنگ و رایملک‌زاده را دید بر گنج پای

به تعلیم او بیشتر برد رنجکه خوش‌دل کند مرد را پاس گنج

چو منشور اقبال او خواند پیشدرو بست عنوان فرزند خویش

به روزی که طالع پذیرنده بودنگین سخن مُهر گیرنده بود

به شهزاده بسپرد فرزند رابه پیمان در افزود سوگند را

که چون سر بر‌آری به چرخ بلندز مکتب به میدان جهانی سمند

سر دشمنان بر زمین آوریجهان زیر مُهر نگین آوری

همایون کنی تخت را زیر تاجفرستندت از هفت کشور خراج

بر آفاق کشور خدایی کنیجهان در جهان پادشایی کنی

به یاد آری این درس و تعلیم راپرستش نسازی زر و سیم را

نظر بر نداری ز فرزند منبه جای آوری حق پیوند من

به دستوری او شوی شغل سنجکه دستور دانا به از تیغ و گنج

تو را دولت او را هنر یاور استهنرمند با دولتی در خور است

هنر هر کجا یافت قدری تمامبه دولت خدایی برآورد نام

همان دولتی که‌ارجمندی گرفتز رای بلندان بلندی گرفت

چو خواهی که بر مه رسانی سریرازین نردبان باشدت ناگزیر

ملک‌زاده با او به‌هم داد دستبه پذرفتگاری بر آن عهد بست

که شاهی چو بر من کند شغل راستوزیر او بوَد‌، بر من ایزد گواست

نتابم سر از رای و پیمان اونبندم کمر جز به فرمان او

سرانجام که‌اقبال یاری نمودبرآن عهد شاه استواری نمود

چو استاد دانست کان طفل خردبخواهد ز گردن‌کشان گوی برد

از آن هندسی حرف شکلی کشیدکه مغلوب و غالب درو شد پدید

بدو داد کاین حرف را وقت کاربه نام خود و خصم خود برشمار

اگر غالب از دایره نام توستشمار ظفر در سرانجام توست

وگر ز آنکه ناغالبی در قیاسز غالب‌تر از خویشتن در هراس

شه آن حرف بستد ز دانای پیرشد آن داوری پیش او دلپذیر

چو هر وقت کان حرف بنگاشتیز پیروزی خود خبر داشتی

بر اینگونه می‌زیست با‌رای و هوشز هر دانش آورده دیگی به جوش

هم او همّتی زیرک‌اندیش داشتهم اندیشهٔ زیرکان پیش داشت

به فرمان کار‌آگهان کار کردبدین آگهی بخت را یار کرد

هنر‌پیشه فرزند استاد اوکه هم‌درس او بود و هم‌زاد او

عجب مهربان بود بر مرزباندل مرزبان هم بدو مهربان

نکردی یکی مرغ بر بابزنکه‌ارسطو نبودی بر آن رای‌زن

نجستی ز تدبیر او دوری‌ییبه‌هر کار ازو خواست دستوری‌یی

چو پرگار چرخ از بر کوه و دشتبرین دایره مدتی چند گشت

ملک فیلقوس از جهان رخت بردجهان را به شاهنشه نو سپرد

جهان چیست‌، بگذر ز نیرنگ اورهایی به چنگ آور از چنگ او

درختی است شش پهلو و چاربیختنی چند را بسته بر چار میخ

یکایک ورق‌های ما زین درختبه زیر اوفتد چون وزد باد سخت

مقیمی نبینی درین باغ کستماشا کند هر یکی یک نفس

در او هر دمی نوبری می‌رسدیکی می‌رود دیگری می‌رسد

جهان کام و ناکام خواهی سپردبه خود کامگی پی چه خواهی فشرد‌؟

درین چارسو هیچ هنگامه نیستکه کیسه بر مرد خودکامه نیست

به دام جهان هستی از وام اوبده وام او‌، رَستی از دام او

شبی نعل‌بند‌ی و پالان‌گر‌یحق خویشتن خواستند از خری

خر از پای رنجیده و پشت ریشبیفکندشان نعل و پالان به پیش

چو از وام‌داری خر آزاد گشتبر آسود و از خویشتن شاد گشت

تو نیز ای به خاکی شده گَرد‌ناکبده وام و بیرون جَه از گرد و خاک

Ey saqi, reyhandan çəkilmiş mey ver,
Cənnəti yad etdim, dur, peyapey ver!

Abad olsun gəmim o badələrdən,
Cənnətə düşərəm qərq olsam da mən.

Nə qədər məsuddur şən həyat quran,
Tamah süfrəsindən az bir şey uman,

Malı olsa belə, kifayət qədər,
Yenə iş adamı çalışar, işlər.

Naz-nemət içində rahatlıq tapar,
Tələsməz, atını astadan çapar.

Nə həddindən artıq paylar malını,
Nə də xəsisliklə pozar halını.

Çətinlik çox xəsis olmaqdan doğar,
Qapını qırsanız hədsiz odun var.

Çox yaşa, ömürdən faydalan özün,
Çalış ölkəyə də ziyan dəyməsin.

Tarixin yığılmış tumarlığından,
Keçmişi belə nəql edir bir dehqan:

Elə ki, Feyləqus təzə gəlintək,
Vurdu bu dünyanın mülkünə bəzək,

Ağıllı övladla ata fəxr edər,
Çünki mübarəkdir seçilmiş gövhər.

Dünyada ataya varmıdır, gerçək,
Ağıllı oğuldan başqa bir istək,

Oturtdu öyrənsin ədəblə hünər,
Günəş eylər daşı qiymətli gövhər.

Niqumaş alimdi, biliklə dolu,
Alimin oğluydu həkim Ərəstu.

Təlim işlərində çəkdi çox əmək,
Hikmətlər öyrətdi ona sevərək.

Şahanə tərbiyə, hünər, nəzakət
Ağıla nur verir, ürəyə qüvvət.

Hər əqlə sığışan hünər, bilikdən,
Bir məna çıxarır mənanı bilən.

Ulduzlar bəzəyən kimi göyləri
Bəzədi pak olan yeni gövhəri.

Çatdırdı onu hər gizlin biliyə,
Hansı bir gənc almış belə tərbiyə?

Şahzadə illərlə çox çalışdı, çox,
Qulağı elm aldı, başqa heç nə yox.

Öz ağlı, zəkası olunca rəhbər,
Tapırdı ən incə, mənalı sözlər.

Hər incə mənanı edərkən bəyan,
Sözləri su kimi olurdu rəvan.

Həmdərsi Ərəstu, bir qardaş deyə,
Ürəkdən bağlıydı bu şahzadəyə.

Ərəstu aldıqca bilik atadan,
Ona öyrədirdi hər an, hər zaman.

Yəqindi bilikli həkim ustadə
Tacidar olacaq bir gün şahzadə.

Onun təliminə verdi çox diqqət,
Kişini şad edər qorunsa sərvət.

Bəxtini oxudu parlaq alnından,
Verdi oğluna da ondan bir ünvan.

Tale xidmətində duran zamanda,
Söz qaşı möhrünü vuran zamanda

Oğlunu tapşırdı gənc şahzadəyə,
And verdi, söz aldı: “Peyman ver, - deyə, -

Məktəbdən meydana sən at sürərkən,
Şahanə başını göydə görərkən,

Başını əyərkən köhnə dünyanın,
Hər səmtə gedərkən hökmün, fərmanın,

Taxtını tacınla məsud edərsən,
Xərac göndərərlər yeddi kişvərdən.

Dünyaya şövkətlə verərsən fərman,
Padişah olarsan uzun bir zaman.

Bu dərsi, təlimi tut xatirində,
Qızıla, gümüşə çox olma bəndə!

O zaman oğlumdan götürmə nəzər,
Haqqıma, sözümə bir hörmət göstər.

Onunla et çətin işdə məşvərət,
Qılıncdan kəskindir gözəl məsləhət.

Səndə dövlət vardır, onda da hünər,
Hünərlə dövlət bir çəkiyə girər.

Hər yerdə hünərə verilmiş qiymət,
O yerdə gün-gündən ucalmış dövlət.

Hər yerdə şərəfli bir dövlət vardır,
Ucalar fikrindən ucalanlardır.

Ayda öz taxtını qurmaq istəyən,
Gərəkdir yüksəlsin bu pillələrdən”.

Şahzadə söz verdi öz ustadına:
“Hər əmrin qəbuldur, - söylədi ona, -

Taxtımla, tacımla olsam padişah,
Ərəstu vəzirim olacaq, billah!

Sözündən, fikrindən dönməz İskəndər,
Onun hər əmrinə bağlaram kəmər”.

Elə ki, taleyi oldu ona yar,
İskəndər sözündə qaldı bərqərar.

Ustadı bilirdi: bir gün bu uşaq,
Dünya şahlarına fərman yazacaq.

Bir şəkil çəkdi o, həndəsi hərfdən,
Qalibi, məğlubu etdi müəyyən.

Dedi: “Al, bir qəza üz versə sana,
Hərfi say, həm düşmən, həm öz adına.

Adın dairədə qalsa müzəffər,
Əmin ol bəxtinə, sənindir zəfər.

Bu sayda üstünlük göstərsə düşman,
O qalib kişidən çəkin hər zaman”.

İskəndər qocadan o şəkli aldı,
Bu faydalı işdən sevincə daldı.

Yazanda həndəsi hərfi İskəndər,
Hər zaman zəfərdən tutardı xəbər.

Əqliylə bəxtiyar yaşardı hər an.
Onun hər elmindən qaynardı qazan.

Tədbirli bilici olmaqla yenə
Baş əydi bilici şəxsin fikrinə.

Alimlər sözünü tutaraq getdi,
Əqliylə özünü bəxtiyar etdi.

Ustadın oğlu da alim bir kəsdi,
Onunla həm yaşıd, həm də həmdərsdi.

Şahzadə daima ona mehriban,
O da şahzadədən ayrılmaz bir an.

Ərəstu razılıq verməzsə işə,
İskəndər bir quş da taxmazdı şişə.

O tədbir vermədən tutmazdı bir iş,
Hər işdə alardı ondan göstəriş.

Bu çarxın pərgarı döndü çox zaman,
Dünya çox seyr etdi dağdan, səhradan,

Feyləqus dünyanı tərk etdi daha,
Taxtını tapşırdı gənc padişaha.

Gəl qorx, bu dünyanın fitnə-felindən,
Qurtar öz canını onun əlindən.

Ağacdır - dörd kökü, altı böyrü var,
Çoxunu boğmuşdur bu qorxulu dar.

Şiddətli küləklər qopduğu zaman
Düşər yarpağımız bir-bir ağacdan.

Bu bağda əbədi yaşamaz bir kəs,
Hər gələn burada çəkər bir nəfəs.

Yetişər bu bağda hər gün bir nobər,
Birisi gəlirkən, o biri gedər.

Dünyadan gedərsən istər-istəməz,
Bu tədbir, bu təlaş bir şeyə dəyməz.

Bu dünya mülkündə yox belə bazar
Varını özilə alsın tamahkar.

Dünya salmış tora, çünki borclusan,
Borcunu tez ol ver, qurtul bu tordan.

Nalbəndlə palançı eşşəyə bir gün:

  • Nal, palan pulunu ver, - dedi, - bütün,

Topal ayağından, yağır dalından
Nalını, palanı atdı o heyvan.

Eşşək öz borcundan olunca azad,
Olduqca dincəldi, qəlbi oldu şad.

Sən də, ey tozlara bulaşmış insan,
Borcunu ver, qurtul bu toz-torpaqdan.

← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir

Təsadüfi şeir

Müəllifin digər əsərləri

Başqa şairlərin şeirləri · Hikmət və nəsihət