İbrahim bəyin səyahətnaməsi, 2
باری، این بنده از اسلامبول به خارج رفته بودم بعد از دو ماه برگشته وقتی که به خانه رسیدم بندهزاده گفت که: «بابا از مصر به ما دو نفر مهمان آمد. سه روز مانده به ایران رفتند.»
پرسیدم: «نامشان چه بود؟»
گفت: «کاغذی به شما نوشتهاند، در روی میز کتابخانه است، بخوانید!»
کاغذ را از آنجا گرفته خواندم مضمونش این بود:
فدایت شوم. به عزم زیارت مشهد مقدس، از مصر با یوسفعمو وارد اسلامبول شده در خانهٔ شما که حقیقت خانهٔ امید بنده است منزل کردیم. متأسفم از اینکه به شرف ملاقات شما نایل نگشته ولی سه روز زحمتافزا بودیم، روز چهارم از راه باطوم عازم خراسان شدیم. اگر سلامت رسیدیم نایبالزیاره خواهیم شد و اگر مردم حقوق دوستی را حلال فرمایید. در میان کتابهای شما یک جلد کتاب احمد دیده برداشتم که در راه خود را به مطالعهٔ آن مشغول دارم. اگرچه نویسندهٔ کتاب مرد عالم و کاملی به نظر میآید و خیلی مطالب عمده و بزرگ به خرج داده، اما در خصوص وضع ایران به ایما و اشاره بعض چیزها نوشته است و مطلقاً چنان معلوم میشود که یا از ایران خبر ندارد، یا سهو کرده، یا اینکه از ماها نیست. باری، التماس دعا دارم. یوسفعمو هم عرض سلام دارد.
امضا: ابراهیم
معلوم شد که نویسندهٔ [کاغذ] ابراهیمبیگ دوست من است. بسیار افسوس خوردم که کاش در ایام ورود ایشان در اسلامبول بوده خیال سیاحت تمام ایران را از سرش به در میکردم و نصیحت مینمودم که اقلاً به زیارت مشهد مقدس اکتفا بکند، از راه باطوم و عشقآباد رفته پس از زیارت باز از همان راهها برگردد. زیرا که میدانم هر گاه به داخلهٔ ایران سفر کند وضع ناگوار وطن را دیده خسته و ناخوش خواهد شد. و گذشته از آن، ترسیدم که ناچار از دیدن آن اوضاع ناهموار در حق بزرگان بدگویی و زباندرازی کرده به بلای بدی گرفتار گردد؛ چه حالت او را به خوبی میدانستم. چنانکه خودش نقل میکرد که:
روزی در مصر در باغ بلدیهٔ آنجا سه چهار نفر ایرانی را دیدم که گردش میکنند. در میانشان مرد شصتسالهای را دیدم که با ریش الواز و لباس کهنهٔ پارهپاره و کفشهای کهنه و جورابهای محرمات سرخ و سفید و پاشنهٔ شکافتهٔ بسیار کثیف، که خارج از کفش و جوراب بود، با کمال مناعت راه میرفت و در هر چند قدمی کفش به اندازهٔ سه گام از خود پیش میجهید. و کلاه ماهوت بسیار کهنهای که رنگش از سیاهی به سبزی مبدل شده بود در سر داشت. دیدم که علامت شیر و خورشیدی هم به پیشانی زده و سوم درجه نشان شیر و خورشید را نیز با سه چهار مدال نقره از یقهٔ سرداری صدچاک خود آویخته است. معلوم شد که اینان از حجاج ایراناند که برای سیاحت به مصر آمدهاند. پیش رفته سلام دادم و گفتم: «زیارت شما قبول! به نظرم میآید از زیارت خانهٔ خدا برگشتهاید.»
گفت: «بلی، خدا به شما هم قسمت کند.» بعد پرسید: «شما فارسی را کجا یاد گرفتهاید؟»
گفتم: «من خود ایرانی هستم.»
پرسید: «از کجا؟»
گفتم: «از آذربایجان.»
پرسیدم: «شما کجایی هستید؟»
گفت: «از اهل خمسه.»
از نامش پرسیدم گفت: «حاجی یاور.»
گفتم: «شما تازه حاجی شدهاید. «یاور» که منصب است. پس اصل نام شما چیست؟»
گفت: «رستم یاور.»
گفتم: «بسیار خوب. اسم بزرگی دارید. بنده از شما یک توقع دارم.»
گفت: «چه چیز است؟»
گفتم: «اینجا مصر است، از هر ملتی در او جمعاند و در هر قدمی چندین سرباز و سرهنگ و یاور دیده میشود. ملاحظه نمایید چگونه لباسهای پاک و خوب به قاعده در بر دارند. شما هم بایستی محض احترام این علامت کلاه و نشان شیر و خورشید و نگاهداری شئون بلند دولت و ملت، لباس فراخور منصب نظامی خودتان بپوشید که سبب افتخار ما باشد، نه بدین پایه پریشانی که مایهٔ هزارگونه خجلت و شرمساری گردد.»
گفت: «ما زواریم. لباس ما در ولایت است.»
گفتم: «حالا که لباس را آنجا گذاشتی، بایستی این علامت کلاه و نشان و مدالها را نیز در آنجا بگذاری و نیاوری. اکنون که آوردی در کن، باز در ولایت استعمال کن!»
گفت: «مردکهٔ فضول به تو چه، مگر حاکم ولایت هستی؟»
گفتم: «نه تعصب ملی مرا وادار میکند که شما را از عیب این کردار زشت بیاگاهانم.»
یکدفعه دیدم حالت حاجی یاور تغییر یافت. گفت: «پدرسوخته، تو غلط میکنی اگر در ایران بودی حکم میکردم چوب ... میپاندند.»
از شنیدن این نامربوطات سرم چرخ زد. بیتحاشا دو سه سیلی سخت پیدرپی بر رویش زده به گریبانش آویختم. کلاه از سرش پرید. در این اثنا، چند تن از اطراف رسیده نگذاشتند.
یکی از همراهانش نیز پیش دویده گفت: «همشهری میدانی با که دعوا میکنی؟ این حاجی یاور است. در ولایت هفت پارچه ده شش دانگ دارد. باغات و آسیابها نیز به جای خود، صاحب فوج است، فلان و فلان.» خلاصه از شدت غیظ تب و لرز گرفته به شیطان لعنتکنان به خانه رفتم.
حالا تصور باید کرد که به سر این جور آدم در ایران، از سر زبان، چه بلاها خواهد آمد. به هر حال به همین ملاحظات، من سیاحت او را به سوی ایران صواب ندیده از خردش خیلی نگران بودم. هشت ماه از این مقدمه گذشته بود که روزی نوکر خانه خبر آورد: «آن دو مهمان که به ایران رفته بودند باز آمدند.»
به در خانه دویدم، پس از مصافحه و معانقه و خوشآمدی، داخل اتاق شده گفتم: «برادر! از شما خیلی نگران بودم. اگر جای اقامت شما را میدانستم، مطلقاً به واسطهٔ تلگراف احوالپرسی میکردم. شکر خدای را که سلامت بازآمدید. انشاءالله در «وابور» [کشتی بخار] و راهها زحمت نرسید.»
گفت: «نخیر، در حوالی «طربزون» [طرابزان] قدری کولاک و تلاطم شد ولی زود گذشت.»
– «با کدامین وابور آمدید؟»
– «وابور روس.»
– «خوب، احوالت چهطور است؟»
– «از برکت دعای شما خوب است.»
– «حالا بگو ببینم این سفر طولانی را با اسب و استر چگونه طی کردید؟»
– «به هر نحو که بود گذشت.»
– «پس چرا پیش از مسافرت خود به من خبر ندادی؟»
گفت: «در حقیقت، خیال همچنان سفری نداشتم، مگر دو سه روز پیش از حرکت هوای این مسافرت به سرم افتاد. سبب آن هم آقا احمد شیرازی شد. شما هم باید آقا احمد را بشناسید. هنگام تشریف آوردن شما به مصر گاهی به خانهٔ ما میآمد.»
گفتم: «بلی، بلی. یاد دارم.»
گفت: «آن آدم در مقابل خدمات صادقانهٔ چهلساله پدر خود یک صد و بیست تومان سالیانه از طهران مواجب دارد. ولی ده سال است نرسیده بود. بیچاره برای تحصیل آن به طهران رفته، در آنجا معلومش شده بود که مواجب او سال به سال از تهران آمده، همین سفارت اسلامبول که خود را وصی مرده و قیم زندهٔ ایرانیان میداند – مواجب آن را نیز، مانند متروکات سایر ایرانیان بدبخت که همهروزه در اسلامبول و حوالی آن به چنگ میآورند، بدون هیچ واهمهای از پرسش و مؤاخذه پاک خوردهاند. غرض، آن بیچاره، پس از طی آن همه راه دور و بردن رنج بسیار، برگشته به مصر وارد شد. حالت بنده را که خوب میدانید، به محض شنیدن خبر ورود این مرد، به دیدنش رفته از طهران و اوضاع ایران پرسش نمودم که: «چه خبر؟ خبر چه است؟» گفت: «هیچ!» گفتم: «از وضع سلطنت و حالت وزرای مملکت میپرسم.» گفت: «هیچ!» گفتم: «از انتظام لشکر و اداره کشور پرسیدم.» گفت: «عرض کردم که هیچ چیز نیست!» گفتم: «عجب حالتی داری مگر در این مملکت وزیر جنگ، وزارت داخلیه، خارجیه، معارف، مالیه، فواید، وزارتهای زراعت، تجارت نیست؟» گفت: «نام همهٔ اینها هست. و منشی و نویسنده نیز هست، حتی در صورتی که تنها دو کشتی جنگی پوسیده در روی آب دارند، برای همان دو کشتی وزیر بحریه و وزارتخانه هم دارند! از این یکی میتوانی بدانی که وضع سایر وزارتخانهها باید چهطور باشد.» راستی از سخنان یاوه و پریشان این مرد اوقاتم تلخ شد. به خانه برگشتم. شب همه در اندیشه بودم که چه باید کرد؟ اینها را که درباره وطن میگویند، نباید اصل داشته باشد. در صورتی که پدر مرحوم رخصت سیاحت هم داده، راستی از انصاف دور است که دو سه بار صفحات فرنگستان را دیده یک بار از وطن دیدن نکنی. بهتر که به عزم زیارت مشهد سفری کنم. در آن ضمن سایر قطعات وطن خصوصاً پایتخت را نیز سیاحت کنم. اگر برای اقامت جای مناسبی یافتم به مصر برگشته املاک خود را فروخته با مادر و عیال بدانجا بروم. و باقی عمر را در خاک پاک وطن، رشتهٔ تجارت و زراعتی به دست گرفته به پایان آرم. پس همان روز به یوسفعمو گفتم: تدارک اسباب سفر کن که پسفردا به عزم زیارت مشهد مقدس و سیاحت ایران حرکت خواهیم کرد. این بود که هشت ماه قبل، بدینجا آمده و رفتیم. اینک برگشته در صدد معاودت به مصریم.»
گفتم: «خوب، چه دیدید؟ وضع مملکت و حکومت چهطور بود؟»
آهی کشید و گفت: «نه شما بپرسید نه من بگویم. ای کاش هرگز بدان سوی نرفته این همه ناملایمات را ندیده و به همان ذوق یاد وطن باقی مانده بودمی.»
گفتم: «من خود میدانم از این سفر دلخوش برنخواهی گشت. حالا از آنچه دیدید به من هم بگویید ضرری ندارد.»
گفت: «هر چه دیدهام و بر من گذشته همه را نوشتهام، فردا سیاحتنامهٔ خود را به خدمت میدهم. خود بخوانید که من زبان تقریر آن را ندارم. هر چند که دلم نمیخواست آن همه ناملایمات را بنویسم ولی چون پدر مرحوم وصیت کرده بود «به هر مملکت که رسیدی مشهودات خود را تماماً بنویس که روزی به کار آید.» نخواستم که برخلاف وصیت پدر رفتار کنم.»
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/zeynalabdin-maragayi-1-ibrahim-beyin-seyahetnamesi-2
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
Nökəriniz Yusif Abdulla oğlu öz tərcümeyi-halını müxtəsər şəkildə bu kitabın oxucularına nağıl edir:Doğulduğum yer Təbrizin rayonlarından olan Tufarqan qəsəbəsidir. Əmim Təbrizdə sakin olduğuna görə, atam məni doqquz yaşımda Təbrizə aparıb hörmətli əmimə tapşırdı ki, məktəbə qoysun. İstəyirdi onun nəzarəti altında dini elmləri öyrənim. Səkkiz il məhəllə məktəbində oxudum, dörd il də mədrəsədə tələbələr sırasında əyləşib sərf-nəhvi öyrəndim.
İbrahim bəyin əhvalatıAilə üzvləri İbrahimdən, onun hörmətli anası və Səkinə adlı on iki yaşlı bacısından ibarət idi. Çərkəz adlı bir qızı da altı yaşında tapıb öz evlərinə gətirmişdilər.Osmanlı və ərəb ölkələrində belə bir qayda vardır ki, bir qızı uşaq yaşlarında alıb tərbiyə edir, sonra da onu öz doğma uşaqları kimi ərə verirlər. Bəziləri də özləri alır və ya uşaqlarına ərə verirlər. Qeyd etdiyimiz qızın da əsil adı məlum deyildi. Ancaq böyük xanım bu qızın adını Məhbubə qoymuşdu. Məhbubə olduqca fərasətli, qabiliyyətli, huşlu bir uşaq idi. Az müddət içərisində çox şey öyrəndi. Dərsini oxuyub başa çatdırandan sonra onu başqa bir məktəbə qoydular, orada aşpazlıq, evdarlıq qaydalarını öyrəndi, həmin məktəbdən də yaraşıqlı çıxdı. Sonra xanım evə bir musiqi müəlliməsi gətirdib ona musiqi öyrətdi. Bu dövrdə dəb olduğu kimi, bu fənni bilmək tərbiyəli qadınlar üçün müəyyən dərəcədə lazım idi.
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsiSəyahətnamədə yazıldığı kimi, bizim möhtərəm qonaqçımızın evində İbrahim bəylə bir nəfər molla arasında mübahisə və münaqişə üz verdi. İbrahim bəy hirslənib papağını yerə vurdu.Papaq lampaya dəydi, lampa sındı, evə yanğın düşdü. Çox təlaşdan sonra dəhşətli yanğını söndürdülər. Bədəninin yarısı yanmış molla özünü bayıra saldı. Amma İbrahim bəy oddan aralı yıxılmışdı. Köməkləşib onu otaqdan bayıra çıxartdıq. Səsimizə qonşular gəldilər, çoxlu adam, polis toplaşdı. Bir saatdan sonra məhəllənin tulumbaçılarından (yanğın söndürən məmurlarından) iki dəstə gəlib çıxdı. Ancaq yanğından əsər qalmamışdı.
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 2Altıncı gün pasportları qaydaya salıb, Xidivi gəmisinə bilet aldıq. Mən burada qonaq qaldığımız evin sahibi və onun əyalından gördüyümüz hörmət və mehribanlıqdan danışmaq istərdim.İbrahim bəyin atası, özü nə qədər xoşbəxt adamlardır ki, belə dost tapmışlar. Həqiqi dost nadir ələ düşür. Xüsusilə indiki alçaq zəmanədə. İndiki zamanda camaatın işi hiylə və aldatmaq olmuşdur. Sədaqət azdır, düşmənçilik çoxdur, əmanətin yerini xəyanət tutmuşdur.
Başqa şairlərin şeirləri
Səndən ötrü tərk-i-vətən olmuşam,Ey bimürvət yar, qadasın aldığım,
Mürəbbe: Qanlı fələk, səndən şikayətim varQanlı fələk, səndən şikayətim varYar üzünə həsrət qalan mən oldum
ƏlifbaƏlif Allah ilə yad etdim mən Allahu əkbəri,Bəqayi-lə-yəzəldir fani olmaqdan bəri,
Yedək gəmisiDartınır arxada yedək gəmisi,Gedir sükançısı özündən qabaq.