Мирза Фатали Ахундзаде: Эпоха просвещения
Действующия лица:МОЛЛА-ИБРАГИМ-ХАЛИЛ, обладатель философского камня.
Əvvəlinci məclisДЕЙСТВИЕ ПЕРВОЕ(Сцена происходит в 1832 году, в Мае месяце, в городе Нухе, в доме Гаджи-Керима, золотых дел мастера, который, послучаю приезда Шейх-Салаха Хачмазского в Нуху, приглашает к себе на совещание своих приятелей: Ага-Замана, врача, Молла-Салмана, Машади-Джаббара, купца, Сафар-Бека, помещика и самого Шейх-Салаха Хачмазского; Гаджи-Нури, поэт, приходит туда случайно без приглашения. Все сидят, в обыкновенных национальных костюмах, только Шейх-Салах Хачмазский с чалмою на голове и длинными четками в руках).
İkinci məclisДЕЙСТВИЕ ВТОРОЕ(Сцена происходит на Хачмазских горах. На покатости горы разбиты две палатки в 50 шагах одна от другой; немного пониже от этих палаток устроен деревянный навес, под которым сделана кирпичная большая печь для расплавки различных металлов. К ней приделан и мех; возле нея лежат кучи разломанной меди, приготовленной для расплавки и превращения в серебро; около же одной палатки устроен балаган. Одну из палаток занимает сам Молла-Ибрагим-Халил, обладатель философского камня, другую ученик его, Молла-Гамид; в балагане же находится поклажа Дервиш-Аббаса, служителя первого. Десять часов утра. Молла-Ибрагим-Халил в простом костюме идет к палатке своего ученика, кличет его по имени; тот выходит и становится перед ним с почтительным видом).
Üçüncü məclisДЕЙСТВИЕ ТРЕТИЕ(Сцена происходит там-же Молла-Ибрагим-Халил утром сидит у себя в палатке, на молитвенном ковре, в полном форменном костюме, с чалмою на голове, с четками в руках, и продолжает чтение начатой утренней молитвы наизусть; пред ним, скрестивши руки на пояс, стоит Молла-Гамид, его ученик.)
Dördüncü məclisДЕЙСТВИЕ ЧЕТВЕРТОЕ(Сцена происходит там-же. Молла-Ибрагим-Халил, в тридцатый день утром, после первого свидания с Нухинцами, замечает вдали едущих Нухинцев и второпях надевает белый передник, засучивает рукава, в простом домашнем костюме, без чалмы, выходит из палатки и, стоя перед нею, кличет своего ученика Молла-Гамида; тот является и получает от него следующия приказания).
Hekayəti Müsyö Jordan həkimi-nəbatat və dərviş Məstəli şah cadükuni məşhurДействующия лица:МУСЬЕ ЖОРДАН, ботаник, Парижанин, 40 лет.
Birinci məclisДЕЙСТВИЕ ПЕРВОЕ(Сцена происходит в Карабаге в 1848 году, в зимнем кочевье Такле-Муганлу. Шараф-Ниса-Ханум, во 2-й комнате дома чешет шерсть и плачет; возле нея младшая сестра Гюльчегре играет.)
İkinci məclisДЕЙСТВИЕ ВТОРОЕ(Сцена происходит в тот же день в первой комнате дома. На полу постланы паласы и ковры; в одном углу лежат мешки с мукою, в другом бурдюки с маслом, в третьем чемоданы с шерстью. В сакле сидят: Гатам-Хан-Ага; жена его Шахрабану-Ханум, закрыв нижнюю часть лица своего и подняв колено; Шахбаз-Бек, облокотившись на рукоятку кинжала; мусье Жордан, на чемодане, скрестивши ноги и куря сигару. За паласным занавесом, повешенным пред постелью, скрывается Шараф-Ниса-Ханум, пришедшая туда с целию подслушать разговор их.)
Üçüncü məclisДЕЙСТВИЕ ТРЕТИЕ(Сцена происходит там же. Шахрабану-Ханум сидит в землянке; возле нея Шараф-Ниса-Ханум расчесывает шерсть; отворяется дверь и входит босая кормилица Шараф-Нисы-Ханум — Хан-Пари).
Dördüncü məclisДЕЙСТВИЕ ЧЕТВЕРТОЕ(Сцена происходит там же. В сакле сидят: Шахрабану-Ханум, Шараф-Ниса-Ханум и кормилица последней, Хан-Пари. Десять часов вечера).
Sərgüzəşti-vəziri-xani-LənkəranДействующия лица:СЕРАБСКИЙ ВЛАДЕТЕЛЬНЫЙ ХАН.
Hekayəti xırsi-quldurbasanДействующия лица:УЧАСТКОВЫЙ ЗАСЕДАТЕЛЬ.
Əvvəlimci məclisДЕЙСТВИЕ ПЕРВОЕ(Театр представляет ущелье и лес, впереди дерево, а возле него камень.)
İkimci məclisДЕЙСТВИЕ ВТОРОЕ(Театр представляет ущелье, в глубине холм.)
Üçümcü məclisДЕЙСТВИЕ ТРЕТИЕ(Декорация представляет внутренность кибитки; Заседатель сидит на скамейке; подле него переводчик, Машади-Курбан, Намаз и другие татары.)
Ərəbcə, farsca və türkcədən ibarət olan islam dillərinin yazısı üçün yeni əlifbaMayor Mirzə Fətəli Axundzadənin əsəri. Min iki yüz yetmiş dördüncü il hicri, səfər ayı*oktyabr, 1857*
Fehristi-kitabİnsan təbiətində iki ümdə xasiyyət qoyulubdur: biri qəm, biri fərəh; a ğ l a m a q – əlaməti-qəmdir, g ü l m ə k – əlaməti-fərəhdir. Gahi məsaibin vüquu və müfərrihatın süduru və gahi onların təqriri və ya təhriri bu iki haləti, təbiəti-insanda zahir edər. Təqrir və təhrir surətində qəm və fərəhə və giryə və xəndəyə ümdə müəssir vəz’i-hekayətdir. Əksər övqat namərğub vəz’lə zikr olunan müsibətdən adəm mütəəssir olmaz; lakin haman müsibət özgə, pəsəndidə vəz’ ilə nəql olunduqda kəma-yənbəği tə’sir bağışlar; necə ki, naqis və kamil mərsiyəxanların məclisində bu iki keyfiyyəti biz mükərrər müşahidə edirik.Əgər nəqli-müsibət və ya behcət təbaye və əxlaqi-bəşəriyyəni kəma-filvaqe bəyan etməklə təbiəti-müstəmiə məqbul və müəssir düşdü, haman nəqlin vazeinə və müsənnifinə həkimi-pövşənrəvan və arifi-təbaye-insani deyərlər və naqili-kamilinə süxənguyi-qabil.
N.İ.BaranovskiyəQafqaz canişinliyi baş idarəsi departamenti müdiri N.İ.Baranovskiyə**Baş idarənin departamenti mütərcimi podpolkovnik Mirzə Fətəli Axundzadənin raportu*
KritikaYÜKSƏK İRANIN “MİLLƏT” QƏZETİ MÜNŞİSİNƏ*Əziz qardaşım!
Mirzə Melkum xanaMirzə Yəqub xan oğlu Mirzə Melkum xana 1871-ci ilin 8 Martında yazılmış məktubun surəti**Ruhi-rəvanım, Ruhül-qüds!
[Molla Ələkbərlə mübahisə]Hicrətin 1290-cı ilində polkovnik Mirzə Fətəli Axundzadənin Qafqaz ruhani idarə- sinin üzvlərindən biri olan səlyanlı Axund Molla Ələkbərə göndərdiyi məqalənin surəti.*Bəhai “Ərbəin”də demişdir ki: “Bir çox ixtisaslı və ixtisassız alimlərin rə’ylərinə görə əzabdan qurtarmaq və savab əldə etmək
Həsən bəyəBizim əzizimiz və gözümüzün işığı Həsən bəy!**Sən hər qəzetində biz müsəlman tayfasına elmin fəzilətini və səməratını zikr edib, bizə hey təklif edirsən elm öyrənin, elm öyrənin!.. Çox yaxşı, sözün baməna və nəsihətin mufid və xeyirxahlığın sabit. İndi biz hazırıq ki, sənin nəsihətini əmələ gətirək. Bizə de görək, elmi harada öyrənək və kimdən öyrənək və hansı dildə öyrənək? Əgər şəhərlərdə öyrənək, şəhərlərdə məktəbxanalar yoxdur. Əgər külli-şəhər xalqı padşahlıq məktəbxanalarda oxusalar, yer tapılmaz. Deyəcəksən ki, özümüz şəhərlərdə məktəbxanalar bina edək. Çox yaxşı. Hansı istitaətlə? Bərfərz ki, etdik, müəllimləri haradan alaq? Türki və farsi və ərəbi dillərində bilən müəllimlər yoxdur və bu dillərdə elm kitabları yoxdur. Pəs necə edək? Deyəcəksən ki, rus dilində oxuyun, öyrənin! Çox yaxşı, şəhərlərdə məktəbxanalar açdıq, rus dilində elm öyrənməyə başladıq. Aya, ünas və kənd əhlimiz necə etsinlər? Kəndlərdə də məktəbxanalar açaq və müəllim gətirək, ya yox? Əgər deyirsən açın, insaf elə, hansı istitaət ilə və hansı qüdrət ilə? Dövləti-qəviyyəyi-Rusiyyə bu istitaət və qüdrət ilə hələ kəndlərdə məktəbxanalar bina etməyibdir. Biz füqəra necə edək? Əgər deyirsən ki, kənd əhli qalsın, ancaq şəhər xalqı elm öyrənsin, onda sənin muradın əmələ gəlməz. Bir gül ilə bahar olmaz. Şəhər xalqı kənd əhlinə nisbət qətrədir dəryaya nisbət. Elmin mənfəəti o surətdə zahirdir ki, kafeyi-nas, prus xalqı kibi və Yengidünya xalqı kibi, ünasən və zükurən elmdən bəhrəyab ola. Pəs bica yerə bizə tənə etmə. Əl çək bizim yaxamızdan! Buna ancaq şakir ol ki, dövləti-Rusiyyənin təhtihimayətində keçən zəmanələrin qoşunkeşliyindən və çapqınından azad olub, asayiş tapmışıq və zindəganlıqdan razıyıq. Elm öyrənməyə istitaət gərək, ittifaq gərək, vəsilə gərək. Əvvəla, istitaətimiz yoxdur, səbəbini izhar etməyə cürət yoxdur. İttifaqımız da yoxdur. Qafqaz səfhəsində sakin olan müsəlmanların yarısı şiədir, yarısı sünni. Şiələrin sünnilərdən zəhləsi gedir, sünnilərin şiələrdən. Heç biri bir-birinin sözünə baxmaz, ittifaq haradan olsun? Vəsiləmiz dəxi yoxdur. Ondan ötrü ki, türki və farsi və ərəb dillərində on beş ilin müddətinədək ancaq bir yarımçıq savad kəsb etməyə qadirik. Əgər müttəsil oxusaq, aya, bu dillərdə elmi necə öyrənək? Sənin sözünə qoy osmanlılar və qızılbaşlar baxsınlar. Pəs olar niyə elmsizdirlər? Külli-Ərəbistan bisavaddır. Ərəblər ya dilənçilik, ya çəpovulçuluq edirlər. Külli-Anatoliya bisavaddır, külli- İran bisavaddır. Ancaq İstanbulda və Tehranda və Təbrizdə beş-altı nəfər yazan və oxuyan tapılır. Səbəb odur ki, müsəlman dillərində oxumaq çətindir. Bir də şikayət edirsən ki, sənin qəzetini alan yoxdur. Sözün çox hesabi. Kim alsın? Vəqta ki, şəhərlərdə və kəndlərdə və obalarda xanzadəmiz, bəyzadəmiz, sövdəgərzadəmiz, əkinçilərimiz, sərkarlarımız, çobanlarımız oxumaq və yazmaq bilmirlər, ünas əhli hakəza, qəzetəni alıb neyləsinlər? Cırsınlar və tollasınlar? Külli-İrəvan quberniyasının xalqı türki oxumaq bilmir. Talan yerlərdə ki, bir paraları filcümlə oxumaq, yazmaq bilirlər, alıblar. Dəxi nə istəyirsən? Sənin muradın o vaxtda kamilən yetər ki, bizim hətta çobanlarımız da Prus çobanları kibi oxumaq, yazmaq bilələr və ünas tayfamız da oxumaq bilə.
Aldanmış kəvakibВ начале владычества Сефевидов столицею Ирана был Казеин. Мухаммед-шах Сефеви после ряда разнообразных событий передал бразды правления своему сыну, Шах-Аббасу Первому. Описываемое нами событие произошло на седьмой год правления Шах-Аббаса Первого.Было начало весны, прошло три дня после Новруз-байрама, праздника Нового года. В три часа пополудни Шах-Аббас вел неторопливую беседу со своей любимой женой Сальми-хатун, как вдруг вошел главный евнух, Хаджи-Мубарек, и, низко поклонившись, сказал:
Çeşmə kitabəsiBir əcəb çeşmə Əlaiddin rəvan etmiş idi,Məscidi-Batum civarində nəziri-səlsəbil.
Теги расставлены автоматически по ключевым словам и уточняются редакторами.