Maarifçilik dövrü
Bir şəxs səfərə gedirdi. Onun bir nəfər bəxil olan dostu var idi. Birgün bəxil olan dostuna dedi ki, səfərə gedirəm, əngüştərini (yəni
Sail və LoğmanBir şəxs Loğmandan sual elədi:– Hikməti kimdən öyrəndin?
Sail və həkimBir həkimdən sual etdilər ki, sənin qardaşın nə haldadır?Dedi ki, vəfat elədi.
Harun və BəhlulHarun-ər-Rəşid Bəhluldan sual elədi ki, mənə bir nəsihət elə, taona əməl edib rastkar olum.
ƏflatunBir şəxs Əflatun-həkimdən sual elədi ki, çox illər cəhazda dəryasəfəri qıldın. Dəryada nə əcayib gördün?
QəzvinliBir nəfər qəzvinlinin bir eşşəyi itmişdi. Sorağ edib car çağırırdı vədəmbədəm Allah-taalaya şükr edirdi.
Sahib-mənsəbBir nəfər şəxs mənsəbi-vəzarətə nail oldu. Onun bir nəfər qədimidostu var idi. Mübarəkbad üçün onun hüzuruna gəldi. Sahib-mənsəb
Şair və dövlətliBir miskin şair bir təvangərin yanına gəldi. Elə yovuq oturdu ki,şair ilə təvangər arasında bir vəcəb (qarış) yer qaldı. Təvangər bu səbəb-
NəqqaşBir nəfər nəqqaş bir şəhərə getdi. Orada nəqqaşlıqdan əl çəkib,təbabət ağaz qıldı. Bir müddətdən sonra onun vətənindən bir şəxs o
Şeyx ƏttarŞeyx Əttar Çingiz xanın qələbəsində əsir olmuşdu. Bir nəfər moğalistədi ki, onu öldürsün.
HekayətBir vaxt əkabirdən birisi bir günahkarın xüsusunda xəlifeyi-BağdadƏbu-Mənsura şəfaət elədi. Mənsur dedi ki, bu şəxsin çox böyük gü-
Balaca qarışqa və təpə...Hükəmayi-hind öz kitablarında mərqum ediblər ki, bir murçə birtəllin torpağını bir sair yerə nəql etməyə kəməri-himmət bağlamışdı.
LətifəBir gün bir xan məclisdə dedi ki, hər kim öz övrətindən razıdırsa,ayağa dursun. Hamı qalxdılar ayağa durdular, məgər şəxsi ki, qalxmadı.
NadirələrCühanın bir vaxt eşşəyi itmişdi. Fəryad eləyirdi ki, hər kəs mənimeşşəyimi tapsa, iki eşşək ona müjdəganlıq verərəm.
Diplomatik dəftərxananın müdiri XvostovaZaqafqaziya ölkəsi baş Komandanlığı diplomatik dəftərxanasının müdiri Xvostova**Praporşik Mirzə Fətəli Axundzadənin yazılı məlumat vərəqəsi 5 aprel 1843-cü il*
Baş İdarə dəftərxanasının direktoru VasilkovskiyəZaqafqaziya ölkəsi baş idarəsi dəftərxanasının direktoru Vasilkovskiyə**Praporşik M.F.Axundzadənin məlumat vərəqəsi 31 iyul 1843-cü il*
Qafqaz Canişini dəftərxanasının direktoru M.P.ŞerbininəQafqaz canişini dəftərxanasının direktoru həqiqi müşavir və Kavaler Mixail Pavlovic Şerbini həzrətlərinə**Poruçik Mirzə Fətəli Axundzadənin məlumat vərəqəsi 28 fevral 1852-ci il, Tiflis*
Canişin dəftərxanasının müdiri M.P.ŞerbininəCanişin dəftərxanası mütərcimi poruçik Mirzə Fətəli Axundzadənin raportu 10 oktyabr 1852-ci il. Şuşa*Ucaməqamlı knyaz Canişinin buyruğu ilə mən həmin ilin aprel ayının 1-dən qvardiya podpolkovniki Meyyerlə Şuşa qəzasında fevralın 18-də kazaklarla toqquşan kontrabandistlərin sorğu-sualına göndərildim. Mən bu günədək müstəntiqin işində heç bir səsim və dəxalətim olmadan mütərcim sifətilə qulluğun bütün vəzifələrini və Pyotr Martınoviç Meyyerin tapşırıqlarını yerinə yetirmişəm ki, bunu o özü şəxsən sizin hüzurunuzda iqrar edə bilər. Lakin zati-aliniz mənim xəstəhal olduğumu bilməmiş deyilsiniz. Mən hələ may ayında ağır qızdırmaya tutulmuşdum. Bu xəstəlik mənim qısa müddət üçün Tiflisdə olduğum vaxt təzələndi. İndi isə qızdırma məni hər gün əldən salır. Bundan əlavə Şuşanın nəmli havası mənim babasil tutmalarından zəifləmiş səhhətimi tamamilə pozur.
Qafqaz Canişini dəftərxanasının direktoru A.F.KruzenşternəKapitan Mirzə Fətəli Axundzadənin məlumat vərəqəsi 25 sentyabr 1857-ci il*Knyaz M.S.Voronsovun canişinliyi vaxtında mən beş komediya yazdım. Bu əsərlər o əlihəzrətin diqqətini mənə cəlb etdirdi, maaşımın 500 manat artırılmasını buyurdu və dəftərxanaya göstəriş verdi ki, xəzinə hesabına 1500 nüsxə çap edilsin və canişinliyin tabeliyində olan hərbi və mülki idarə rəislərinə göndərilsin, arzu edənlərə hər nüsxəsi manat yarıma satılsın və yığılan məbləğ mənə verilsin.
İslam yazısı haqqında Mirzə Fətəli Axundzadənin apardığı araşdırmanın nəticələriİslam yazısı haqqında, etimada layiq fəzilət sahiblərinin yazmış olduqları bir çox kitablar əsasında mayor Mirzə Fətəli Axundzadənin apardığı araşdırmanın nəticələri**1274 (1858)-cü il*
Aleksandr Pavloviç NikolaiyəŞtabs-kapitan Mirzə Fətəli Axundzadənin yazılı məruzəsi**4.V-1853-cü il, Tiflis Qafqaz təhsil dairəsinin hamisi, Qaf- qaz ölkəsi baş idarəsi Sovetinin üzvü,*
Mirzə Fətəli Axundzadənin yazılı məruzəsi12 noyabr 1857-ci il, Tiflis*Mənim bu il 23 sentyabrda verdiyim yazılı məruzədən sizin zatialilərinizə məlumdur ki, bir çox səbəblərə görə mən müsəlman əlifbasını dəyişmək qərarına gəlib, yeni bir əlifba tərtib edərək, İran hökumətinə göndərmək üçün rəislərimin hüzuruna təqdim etmişəm.
Konstantin Fyodoroviç LelliyəCanişin dəftərxanasının diplomatik idarəsi rəisi zati-aliləri – Kavaler Konstantin Fyodoroviç Lelliyə**Babi-Alinin yüksək divanına kapitan Mirzə Fətəli Axundzadədən*
Əsgərxan bəyəƏzizim Əsgərxan bəy!**Mən burada təbrizlilər arasında elə bir adam axtarırdım ki, Təbrizə qayıtdıqdan sonra yeni əlifbanı sizə öyrətmək üçün ona öyrədim. Bu axtarış nəticəsində axund Molla Əliməhəmməd rövzəxandan başqa adam tapa bilmədim. Əlifbanı ona öyrətdim ki, Təbrizə yetişən kimi bu xüsusda sizinlə danışıb bəzi şeyləri sizə göstərsin. Eyni zamanda mən sizin fitri bacarığınıza bələd olduğumdan əminəm ki, onun köməyi olmadan belə, [sizə göndərdiyim] kitabçanın üzündən bu yeni əlifbanı öyrənə biləcəksiniz. Məhz buna görə də adı yuxarıda çəkilən axundun çox bədbəxt olmasına baxmayaraq, yeni əlifba kitabçasını onun əlilə köçürtdürüb həmin məktubla sizə göndərirəm. Xahiş edirəm ki, bu nüsxəni aldıqdan sonra onu üzköçürən xoşnəvislərdən birinin vasitəsilə çox gözəl yazdırıb özünüzdə saxlayasınız. Bundan sonra sizə göndərdiyim nüsxəni axund Molla Əliməhəmmədə verərsiniz.
Teqlər açar sözlərə görə avtomatik verilib və redaktorlar tərəfindən dəqiqləşdirilir.