Zeyn al-Abedin Maraghei · Prose
- Love
- Divine love
- Separation
- Wine and the tavern
- Nature and spring
- Fate
- Death
- Wisdom and advice
- Homeland
- Praise
- Satire
- Lament
قصیدهٔ وطنیه، من کلام بدیعالا بکوش به حفظ دیانت و ناموس
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 18رفتم. مادر و فرزند نشسته بودند. سلام دادم.حاجیه خانم گفت: «میرزا یوسف! ما با ابراهیم در دعوا هستیم. قرار گذاشته که هر چه تو بگویی قبول کنیم.»
Xatimə, 4بازگو از نجد و از یاران نجددر خاتمهٔ جلد اول این سیاحتنامه، بنا به قول یک از دانشمندان وطن، مقالهای به عنوان «پولیتیک ایران چیست؟ کشتی دولت به کجا میرود؟ و خیالات دو همسایه که عبارت از پلنگ صحرا و نهنگ دریا باشند چه چیز است؟ و اصل و لُبِّ پولیتیک ایران در چه نقطه است؟» به تفصیل نگارش یافته.
Üçüncü cildin müqəddiməsiالساعه، خامه به دست گرفته به نام یزدان پاک شروع به جلد سیم سیاحتنامهٔ ابراهیمبیگ خواستم بنمایم، ولی حواس نه چنان پریشان است که بتوان دو کلمه مطلب مهم ادا نمود؛ نمیدانم شالودهٔ مطالب از چه ممر برداشته و چگونه بیان شود. خامه خشکیده و بنان سوخت. چه نویسد؟ که چیزی نانوشته نمانده؛ و چه بگوید؟ که گفتنیها را همه گفته؛ کنایه همه تمام شده، رمز به آخر رسیده، تصریح واضح گشته، چیزی، چیزی باقی نمانده است. محرر نیستم که تاریخ نویسم و احوال سلف را به قلم آرم. شاعر نیستم که اشعار انشاد کنم و قافیه پردازم. نطاق نیستم که سخنسازی کنم. عالم نیستم که از هفت طبقهٔ آسمان و کون و مکان دلیل بیاورم. منجم نیستم که گردش افلاک را پایهٔ سخن خود سازم. به مدرسهٔ دیپلوماتی نرفتهام که از حقوق دول و حقوق ملل به خرج دهم. طوطیوار آنچه یاد گرفته بودم بیان کردم و هر چه در انبان داشتم همه را به خرج دادم. غلط یا صحیح از خود شعربافی و شعرسازی هم کردم. مضحک شدم، خروس گشتم، بانگ زدم، فریاد کشیدم، عمامه بر سر نهاده اذان دادم، «لیقظة خیرة منالنوم» گفتم و به آواز بلند فریاد کشیدم: «ای بیخبران ز خواب غفلت بجهید!»حمامی شدم، بوق حمام دمیده گفتم: «ای خفتگان غفلت، حمام باز شد بیدار شوید، سر و کله صفا دهید و کسالت را از خود دور نمایید! غسل توبه نمایید که منبعد ظلم نکنید و مظلوم نشوید و ترک طاعت ننمایید!» آوازم در حنجره گرهگیر شد و کسی بیدار نگشت که آواز «حی علیالصلاح» مرا بشنود. بانگ مرغ سحر به گوش احدی نرسید.
Nəzəri-diqqətə layiq bir mətləbاکنون به نظر دقت ملاحظهٔ نیک و بد و خوب و زشت و محسنات و سیئات این عمل مذموم را معاینه کرده ببینم خیر این چیست، شرف و افتخار آن چون است که بسیاری از هموطنان عزیز ما در تحصیل یک تذکرهٔ جعلی بیقرارند و مبالغ گزاف مایه میگذارند و چند نفر رجوع به حقیر کردند که راه رسم تبعیت روسیه را به ایشان بنمایم. حقیر از بابت خیرخواهی و ملاحظهٔ نفع دنیا و عقبا به مواعظ حسنه و دلایل مقنعه ایشان را از این صرافت انداخته و از این نیت غیر مستحسنه منصرف ساختهام. اگرچه خود دولت روس به هیچ وجه قبول نمیکند. سبب چیست؟ نمیدانم؛ ولی رندان پیدا میکنند. از شیروان و قرهباغ و گنجه و غیره یک ورقه تذکرهٔ قلب که قونسولات روس در تبریز و رشت در دست او دیده بدون تفحص قبول کرده تصاحب میکنند و اذن قولچماقی و تجاوز به حقوق ملت آنها را حاصل میآید، و بعضی، محض، به جهت محافظهٔ حقوق خود از فلان مأمور یا بهمان صدرالعلما قناعت میکنند. و مأمورین ایران ابداً ملاحظه نمیکنند که این هاشم پسر تقی بقال بود که در فلان محله دکان داشت چگونه رعیت روس شد؛ و حال آنکه اگر از بطرزبورغ سؤال نمایند فوراً جواب خواهد آمد که ما چنین رعیت نداریم. باری، در این مطالب سخن بسیار و خارج از موضوع ماست. این آقایان که به «اوف» شدن افتخار میکنند و خود را عموزادهٔ حضرت میکائیل میپندارند، باید بدانند که رعیتی روس در داخلهٔ روسیه ضررش بیشتر از نفع اوست، وای اگر اولاد ذکور داشته باشد، باید دندانش را تیز کند به گوشت خنزیر خوردن و مشق کند به لشکر اسلام، خواه عثمانی و خواه ایرانی، تیر انداختن را، اگر مسامحت کرده و نیندازد خودش را میکشند.غیر از این، در داخله امتیاز دیگر ندارد، اما در خارجه هم به جز ایران در هیچ جا قابل توجه و امتیاز نیستند. در ایران همه که قابل توجه هستند، نه از ضعف دولت ایران و نه از قوت دولت روسیه است، بلکه از عدم قانون مساوات عمومی، از هرج و مرج ایران است؛ چرا که یک نفر سلطان و یک نفر نایب و یک نفر ملا و سید مقتدرند قولچماقی کرده چند نفر را نگهداری کنند، در این صورت، به طریق اولی قونسولات خارجه حق تصاحب رعیت خود را خواهند داشت.
Dastanın başlanğıcıاکنون «یا حق، یا مدد!» گفته، آغاز به تحریر کتاب مینمایم، و پس از این هر چه گفته آید کلمات یوسف عموست، چنانچه میگوید:ظاهر است که من دردِ دل خود را نمیتوانم بنگارم. خوانندگان محترم به اندک تأمل میتوانند دانست، که پس از آن جوانمرگ روزگار من فلکزده چهسان میگذرد. وای از آن ساعتی که جنازهٔ داماد ناکام و عروس سیهانجام را در عماریی با زیب تمام و زینت مالاکلام تزیین نموده به حجله و خوابگاه ابدی خاک تیره از در بیرون بردند. غالب اهالی مصر از غنی و فقیر، بزرگ و کوچک، شیخ و شاب، غریب و بومی، عرب و عجم، مسلم و کافر اجماع نموده بر سرزنان، سینهکوبان، مویکنان، مویهکنان، صیحهکشان، تحلیلخوانان، لاحولگویان در عقب جنازه مانند سیل به حرکت آمدند، گویی قیامت قیام نمود، و کسی در مصر مانند آن روز هنگامه ندیده بود.
Şairlərdən seçmələrپوشیده نماندبر ارباب علم و معرفت و اصحاب فطنت و خبرت مخفی و پوشیده نماند که نگارندهٔ سیاحتنامه در بعض مقام از کثرت تعصب در حب وطن و ملت و بیرونقی کار و کاستن ثروت مملکت خویش، خویشتنداری نتوانسته و عنان سخن از دستش به در رفته و در بعض مواقع از شعرا -که ارباب فضل و هنرند- با طعن یاد نموده. نباید قارئین محترم سوءظن در حق نگارنده فرمایند -«ان بعض الظن اثم.»
Şairlərdən seçmələr, 3دقیقی طوسی، معاصر فردوسیگویند که صبر کن تو را صبر بر دهد آری دهد، لیک به عمر دگر دهد
Şairlərdən seçmələr, 6فردوسیاسمش میرزا ابوالقاسم طوسی -علیهالرحمه- پادشاه شعرا و ممدوح شاه و گدا، شاعر به آن هنروری مادر جهان نزاییده. با وجود صدها رقیب که همه در فنون شعر ماهر مانند عنصری و غیره لاف «انا ولا غیر» زدندی، تمام اوقات خود را صرف نمودند که نکتهای گیرند به او و ایرادی به وی آورند، موفق نشدند و از حسرت مردند، در علوم ریاضی و رجال و منطق و تاریخ سرآمد دوران و مشار بالبنان بود و در حقیقت زبان و رسوم ایران را زنده کرد. علاوه از فن شعر، چند هزار بیت در یک بحر و وزن سرودن سهل نیست، آهنگ اشعار آن مرد دانای بزرگوار، از ابتدا تا انتها، حالت غریب دارد، خواننده و شنوندهٔ کلام آن، شیخ و شاب را قوهٔ شجاعت حاصل گردد به نوعی که گویا در میدان رزم حاضر است؛ و کتاب او در نزد هر قوم با عزت و احترام است. عالیجنابی و غنی طبعی او به حدی که زحمات چندین سالهٔ خود را در آنی به حمامی و دلاک بذل فرمود، و حفظ شرافت شأن خود را در هر السنه و افواه جاری نمود، چنانچه ترجمهٔ حالش را مختلف به السنهٔ خارجی نمودهاند، نه مانند شعرای عصر ما که تملق و مبالغه را شعار ساختهاند.
Şairlərdən seçmələr, 8هاتفینروی رو گشاده بر سر کوی تا نگردد نقاب رویت موی
Keçmiş hükəmanın nəsihətlərindən bir neçə sözفتوت آن است که برادران و یاران را معذور داری و در زلتی که از ایشان صادر و واقع شود چنان رفتار و معامله کنی که ایشان از اعتذار فراغت نمایند.از بدان بگریز در نیکان آمیز! اگر تنها باشی و یا با شیطان باشی به از آنکه با بدان باشی.
Nasirəddin şahın bəd mirasıافسوس، صدهزار افسوس که پس از آن همه سرور و شادی ما مبدل به غم و اندوه گردید!پی آبادِ خود ویران نمودند مهان کمخرد؛ آبادی ما
Urmiya məktubuگذارید و از دنیا بروید! باز عرض مینمایم، با این اشتباهکاریها، با این اغفالات، با این خیالات علماءِ سوء و امراءِ خود غرض، مفسدین و مستبدین بیدین، وطن شما از دست خواهد رفت. علاج غیر از مشروطهٔ صحیح والله بالله تالله که نیست و نیست و نیست و نیست. مشروطیت عین شریعت است، شریعت عین مشروطیت است. گول نخورید! به سخنان عوامفریبانهٔ امیر بهادر، لیاکوف، شیخ فضلالله که اینها، دور و بر شاه جوان غافل بیتجربه را گرفته مشیر مشار شدهاند، گوش ندهید! اینها همه وانفسا میگویند، از عاقبت کار میترسند.من آنچه شرط بلاغ است با تو میگویم تو خواه از سخنم پند گیر و خواه ملا!
Osmanlı və İran, Müqəddəs duaların sonuتاج و تخت ایران از عالم غیب ودیعهٔ دست ملت ایران است که هر کس را شایسته و قابل دانند بدو سپارند و کسانی را که غیر قابل و متجاوز از فرمان حق دیدند از تاج و تخت کیان محروم سازند. چنانچه مسلمانان در عرض یک سال سه پادشاه ظالم متعدی را خلع و به جای آنان هر آنکو را لایق و شایسته، بر سریر سلطنت نشاندند.چنان مینماید که این سال، سال سعادت مسلمانان است. معلوم است که این وقوعات توجه تمام ملل را به سوی ترکیه و ایران معطوف ساخته. جای تشکر است که این دو ملت پس از آن که سالهای دراز در زیر شکنجهٔ استبداد زار و زبون بودند هر دو یک دفعه همآهنگ گردیده و به خلع پادشاه ظالم خود ابتدا نمودند. بلی! چون مرض، یکی بود درمانش هم منحصر بود. علاوه بر آن، قرابت مادی و معنوی این دو قوم ثابت و محقق گردید. باید دانست هم چنانکه مشروطهٔ ایران عثمانی را تأیید نمود، خلع سلطان حمید هم مؤید و مشوق ایرانیان گردید در خلع پادشاه جبار ایران؛ و باید دانست بقاء این دو دولت بسته به آن است که پیوسته چنانچه معناً مؤید یکدیگرند مادتاً نیز در تأیید یکدیگر ثابت قدم و در سیاسیات نیز توأم حرکت نمایند، زیرا بقای هر یک بسته به بقای آن دیگریست و لازم است به خطایای ماضی معترف و در آتی به تدارک و تلافی کوشند، زیرا خردمندان طرفین سنجیدهاند که همهٔ این اختلافات را بانی و باعث حکمداران مستبد بودهاند که دوام و بقای خود را منوط و مربوط میدانستهاند به اختلاف آرای امت و نفاق فیمابین آنان، لذا همّ خود را به جعل بعضی خرافات صرف و نام آن خرافات را حدیث گذارده، به توسط علماء سوء در میان مردم عوام پراکنده نمودند. رفته رفته همان خرافات جای حدیث را گرفت و ابداً از سوء عاقبت نیندیشیده و اتفاق دیگران را در علیه خود پیشنظر اعتبار نیاوردند، اسلام را ضعیف و دشمنان را قوی ساختند. کار درجهای را کسب نموده بود که فکر اتحاد امر محال مینمود. این اتفاقات حسنه -که هر دو ملت در یک زمان به طلب مشروطه برخاسته و در طلب آزادی همآواز گردیدند- آنان را به یکدیگر معرفی نموده و رشتهٔ علاقه مادی و معنوی را در بیان آنان استحکام داد، چنانچه یک عثمانی دیده نمیشد که از مصائب ایرانیان متألم و متأثر نباشد و مطبوعات عثمانی، از ترک و عرب، از همدردی دمی نیاسودند و هکذا یک ایرانی یافت نمیشد که شرکت در شادی برادران عثمانی نکرده باشد، بلکه کافهٔ زنان و کودکان ایرانی در این عیش ملی وجداناً با عثمانیان شرکت داشتند.
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsiچنانچه در سیاحتنامه نگارش یافت، شب ساعت سه در خانهٔ میزبان محترم ما در میان ابراهیمبیگ و یک نفر ملا مباحثه و مجادله به وقوع پیوست و کلاه ابراهیمبیگ به لامپا برخورد، لامپا شکست و خانه آتش گرفت. از کوشش و سعی بسیار، اطفای نایرهٔ خانمانسوز دست داد؛ ملا نیمسوخته خود را بیرون انداخت. اما به وجود ابراهیمبیگ از آتش آسیبی نرسیده با چند نفر او را بیرون کشیدیم. هیاهو به همسایگان سرایت کرده خلق انبوه و پلیس جمع شد. بعد از ساعتی دو دسته از طولومبهچیان [تلمبهچیان] محله رسیدند ولی از «یانقون» با حریق اثری نمانده بود.این کیفیت حریق در اسلامبول خیلی نقل دارد. اگر در یک محله یانقون (یا حریق خانمانسوزی) واقع شود، بعد از نیم ساعت تمام اهل اسلامبول خبردار میشوند که در کجا یانقون به هم رسیده. هر کس در آن محله خانهٔ اقربا و دوست و آشنا داشته باشد، سواره و پیاده به آن طرف دوان و هجومآور میشود. و قانون یانقون بدین قرار است: در اسلامبول در چند جا مناره بلند - که «قلهٔ یانقون» مینامند - ساخته شده، شب و روز دیدهبان [و] موکل، به هر طرف نگران هستند. قراول به محض دیدن علامت یانقون - نسبت به هر محله و سرزمین نشان مخصوص دارد - میکشد. فیالفور هفت تیر توپ انداخته میشود. قراول نزدیک قله فریاد میکشد: «یانقون وار!» صدای او را قراول کوچهٔ دیگر میشنود. آن هم به دستور، در تمام محله فریاد میزند «یانقون وار!» در فلان جا و فلان محله. فیالفور صدا به صدا وصل شده، اسلامبول - که عبارت از دهنهٔ بحر سیاه تا جزیرههای بزرگ (بویوکآدا) و تقریباً پنج و شش فرسخ میباشد - در نیم ساعت تمام نفوس با خبر میشوند که حریق در کجا واقع شده و در کدام محل. در شش مرکز آلای [؟] اطفائیه هست که از طرف دولت با علم و مشق مخصوص تعلیم و تربیت یافتهاند؛ جمیع اسباب و آلات اطفائیه حاضر است؛ منتظر شیپور حاضراش هستند. فوراً اسبها را بسته، محض شنیدن شیپور عرادهها راه افتاده، با نظام مخصوص معجلاً خود را به جای حریق میرسانند. اولاً چند باب خانه از اطراف حریق منهدم میسازند، بعد بنای آبپاشی میگذارند. سوای اینها، در هر محله یک دسته اطفائیه از اهل محله نیز هست و آنها را «طولومبهچی» مینامند. طولومبهٔ خود را برداشته پای برهنه به تعجیل تمام میدوند. هر کس اول رسید پنج لیره و دومی سه لیره انعام دارد؛ باقی بیبهرهاند.
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 7علیالصباح برخاسته دوگانهٔ معبود یگانه را به جای میآوردم که ناگاه شنیدم در اتاق را طراق طراق میزنند، بعد از اتمام نماز گفتم: «کیست؟»محبوبه گفت: «منم یوسف عمو!»
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 8از میرزا عباس پرسیدم: «این شخص کیست؟»گفت: «مازندرانی و در مارسل [مارسی] مقیم است، جهت ایران امتعه خریده میفرستد.»
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 9شمهای از تمدن ژاپون را اجمالاً که سبب ترقی ایشان شده گفتم. با وجودی که قانون مدنیت اروپا را قبول کردهاند در مواظبت آیین و مذهب خود محکمتر از اول شده، مراقب شئونات آیین مذهبی خود بیش از پیش هستند. نسبت به سایر ارباب ادیان امانت و دیانتی که اینها دارند هیچ ملت ندارد. همه روزه به رونق معابد و بتخانههای خودشان میافزایند. ولی این فرنگیمآبان ما به محض اینکه یک ماه در فرنگستان ماندند، و همینقدر تحصیل زبان و اخلاق کردند که ایستاده بتوان شاشید، پس از مراجعت منکر آیین مذهب آبا و اجداد خود میشوند. علاوه بر انکار خودشان، در گمراهی دیگران هم اقامهٔ بینه و دلیل مینمایند: یعنی همان دلیلها که در مکاتب فرنگستان از کشیشان پروتستانی یاد گرفته، [بی]شعور بیان مینمایند. بدبختانه عقیدهشان این است که شریعت مطهره مانع از اجرای قانون اساسی است. و این قدر مدرک و تمیز ندارند که اولین قانون مکمل دنیا را صاحب شریعت مطهرهٔ اسلام در عالم ارائه نموده است. روزی یکی از مستفرنگها که خود را فاضلترین اهل ایران میدانست و در فرنگیمآبی اول شخص بود، به یک نفر از دوستان خود چنین نوشته بود:«تو قانون را چهقدر سهل و آسان میپنداری؟ تا سی هزار مسئله از شریعت اسلام محو نکنی و - العیاذبالله! - با آتش نسوزانی، اجرای قانون در اسلام نتواند شد.» آن شخص، مکتوب فاضل جلیل را به من بنمود و گفت: «شما را به خدا انصاف دهید که افکار باطل این فرقهٔ بیانصاف تا چه درجه است! نظم قانون و اجرای آن چه دخل به بطلان احکام شریعت مطهره دارد؟ ملت ژاپون از کدام مسائل شرعیهٔ خود یکی را ترک کردند؟ دولت عثمانی کدام احکام شریعت مقدسه را واگذارد؟ بلکه در استحکام بنیان شریعت مطهره زیاده بر سابق ساعی [شدهاند]. قانون چه چیز است؟ قانون همان دستورالعملی است که مولای متقیان امیرمؤمنان خلیفهٔ بر حق حضرت سیدالمرسلین، علیبنابیطالب - علیهالسلام - به مالک اشتر - رضیالله تعالی عنه - نوشته وقتی که به حکومت مصرش فرستادند. اگر بخوانند و بدانند که آن بزرگوار به مالک اشتر چگونه دستورالعمل داد هرگز برای ایشان شک و شبهه باقی نمیماند که قانون دول مغرب زمین از این دستورالعمل گرفته شده که کار خود را به درجهٔ علیا رسانیدهاند. غیر از سرمشق و دستورالعمل حضرت امیرالمؤمنین - علیهالسلام - هیچ مسلمان قانون دیگری را طالب نیست؛ خواه کشوری، خواه لشکری، خواه مالیات، خواه عدالت، خواه قضاوت. تماماً از روی دستورالعمل آن جناب اخذ شود کافی است.
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 21ابراهیمبیگ مات و متحیر نگران، و اشک از دیدگانش جاری بود. پس از ختام مکتوب دو دستی به سر زده گفت: «پریشان، پریشان، والله پریشان، بالله پریشان!» مانند زن سکلابه [اکلابه؟] های های شروع کرد گریه و نوحه کردن.حاجیه خانم و سکینه و محبوبهٔ سیاهبخت دویدند پشت در اتاق که: چه شد؟ چه خبر است؟
Əlavə, 2سواحل -که محل عبور اسکندر و امیرتیمور و بابرشاه بوده- با هم تصادم خواهند کرد. در درههای افغانستان و در دشتهای هند عساکر جسیم، موافق اشارهٔ پترسبورغ و لندن، به روی یکدیگر خواهند ریخت؛ و این دو طایفه که تدبیر و اهتمام طبیعت، به واسطهٔ کوههای عظیم و دشتهای وسیع و دریاهای بینهایت، از همدیگر جدا کرده بود با قدرت مهیب [به] روی هم حمله خواهند آورد. اروپ و افریک نیز از اجزای این هنگامه خواهند بود و در تمام روی زمین یک نقطه نخواهد ماند که از این صدمات هولانگیز به لرزش درنیاید. مکافات این فتح عظیم -که یقیناً قابل هر نوع اجتهاد و جانفشانی است- سلطنت آسیا خواهد بود.»یکی از بزرگان انگلیس در عالم اضطراب فریاد میکند و به آواز بلند میگوید: «برخیزید ای وزرای انگلیس وای وکلای ملت و اولیای پولیتیک، ای صاحبان شمشیر برخیزید! بلادرنگ به دفع روس بشتابید!»
Xatimə, 5پندنامهٔ یکی از ادبا که در خور این مقال بود(در این مقام مناسبت دیده نقل از حبلالمتین نمود)
Xatimə, 6مجملی از مفصلجلد دوم سیاحتنامهٔ جوان نامراد جوهر غیرت و چکیدهٔ وطنخواهی، ابراهیمبیگ، با خاتمهٔ روزگار زندگانی او به انجام رسید. با کمال تأسف در مرآت تصور خود مشاهده مینماییم که دشمنان این نامه -که در نخستین درجه بیطرفانه و خالی از هر گونه غرض و مرض نگارش یافته- بیش از محبان و هواداران او خواهد بود. چنانکه در جلد نخستین از اعمال و افعال طبقه و صنفبندی ذکر شده بود، در این جلد نیز شمهای از حال وزرا، سفرا، کارپردازان، ملانمایان، شعراء، سادات، طبیب، منجم، داروغه، تجار، بنکدار، انباردار، مرثیهخوان، درویش، رمال، تریاکی، لوطی، بابی و غیره، بهطور کنایه و با صراحه، نگارش یافته؛ لذا مسلم است به طبع آقایانی که اندک به اغراض شخصی مبتلا میباشند و هیچ سخن حقی را تسلیم نمینمایند گران خواهد آمد و به محض شنیدن نام کتاب نادیده و ناخوانده در علیه مؤلف او برخواهند خاست و ناسزایی چند خواهند گفت. از این است که آنچه در مقدمهٔ جلد اول نگاشته در اینجا تکرار نموده از درگاه قادر منان برای ایشان خیر و صلاح را مسئلت مینماییم و درخواستی از حضور ایشان نداریم مگر اندک تأمل در مندرجات کتاب و ذرهای انصاف؛ چنانچه سر مویی در آنچه نوشته شد افترا و دروغ و مبالغه مشاهده نمایند، هر اشتلمی که دربارهٔ نگارنده روا دیده بگویند، بر ایشان حلال مینمایم.
Şairlərdən seçmələr, 2بدخشیزیر و زبر اگر شود عالم ای بدخشی چه غم که در گذر است
Şairlərdən seçmələr, 4شاعر شیرازیای سالک ره چه خفتهای؟ خیز! گر مرد رهی به ره درآمیز!
Şairlərdən seçmələr, 7معین بن عبدالله شیرازیایام بقا چو باد نوروز گذشت روز و شب ما به محنت و سوز گذشت
Ərəstu hakimin sözü: padşahlığın əlli qaydasıهر که را نبود امانت در جهان او بود خوار و ذلیل مردمان!نور علم است و علم پرتو عقل روشن است این سخن، چه حاجت نقل؟
Nəsihət toplusunun sonuمکن کس را به اندک ظن باطل عقوبت، تا پشیمانی نیارد!که چون شک در یقین گردد هویدا پشیمان کرده را سودی نیارد
Vətənə niyaz və nəsihətlərارباب دانش میدانند که در میان این ملت ز زن، مرد، غنی، فقیر، عالم، جاهل، شیخ و شاب چه شورش و غوغاست، چه دست و پا میزنند، عشق وطن پروانهوار چهسانشان به دور شمع سلطنت و حفظ استقلالیت دولت میگرداند. در کاغذ خود مادام اویاما میگوید: «۱۷۰۰۰۰ زن تربیت کردم که در پرستاری مجروحین مشغولاند.» معلوم است اعضای هیئت خیریه که مرکب از دویست و پنجاه هزار زنان است، هیچیک به مفت اسم خودشان را اعضا نتوانند نهاد، از ده تا صد تومان باید پول بدهند تا آنکه نامشان قید به دفتر و مفتخر شوند. بلی! در مقابل عشق حقیقی وطن هیچجای تعجب نیست. این اعضا تمام درس خوانده و عالمه و از زنان کبار ملتاند. از طبقهٔ فقرا و همت و حمیت آنها یکی را جهت نمونه ذکر نماییم: وقتی اعلان جنگ شد، یک نفر دهاتی رفت به دیوانخانه عرض نمود: «من میخواهم سرباز داوطلب باشم، جنگ بروم.» بعد از رسیدگی، جوابش دادند: «قانون اجازه نمیدهد و تو را قبول نتوانیم کرد، جهت آن که مادر پیری داری و تو را لازم است مواظبت حال مادر پیرت کنی.» هر چه اصرار کرد، ردش نمودند. مأیوس و غمین برگشت، در حالت یأس و گریه به مادر خود کیفیت را گفت: «چه شدی برادرم زنده بودی که من محروم از این فیض نماندمی؟ تمام رفقایم رفته فیض ثواب شهادت را در راه وطن دریافته، مرا به بهانهٔ آنکه مادرت بیپرستار است محروم از این شرف ابدی نمودند.» این را میگفت و به های های میگریست، مادرش در اطاق دگر رفته کارد تیزی را حواله به دل پاک که از حب وطن پر بود مینماید و فریاد میزند: «بیا پسر جان! آن وجود که مانع از آرزوی قلبی تو بود از میان برخاست. بعد از مرگ من، عذری دیگر برای قبولی در سرای تر نماد. برو با دشمن وطن بجنگ!»بالجمله، اینها نه خودنمایی و نه برای مکافات دنیوی است، بلکه مذهب وطنپرستی و شاهپرستی ایشان است.
Şaha və dövlətlülərə ərizəالقوم الذین ظلموا والحمدالله ربالعالمین»- به دنیا نشان دادند که ایران مال ایرانیان است. خارجه گمان میکرد که اهل ایران مانند امیر بهادر و مفخم و مجلل، بیغیرتاناند؛ دیدند که شمشیر آتشبار سرداران و ملت و مجاهدین با غیرت با سطوت مانند شمس تابان از افق نیام بیرون آمده، چشم خفاشطبعان تیره و تار گشته، گردن طاغیان و ظالمان گوی میدان شد. شاه گمراه و وزرای رو سیاه به کیفر اعمال ناشایست نائل گشتند. این است سزای خیانت! الحمد خدا را که نمردیم بدیدیم مغلوبی اشرار را و به مطلب رسیدیم. به دنیا نشان دادند نادران از اولاد ایران نادر نیستند.باری، توضیحات به طول انجامید. در اینجا لازم آمد تشبثاتی که در این یک سال و نیم بندهٔ حقیر کرده و وظیفهٔ دولتخواهی به عمل آورده، با چه زبان عجز و لابه دست توسل به دامن شاه زده، فخامت انجام اقدامات مستبدان را بیان کردم؛ ابداً محل اعتنا نگشته، عاقبت دیدند آنچه را که پیش از وقوع خاطر نشان کرده بودم و حال هر چه از زبان قلم جاری میشود از سوز دل است، حمل بر فضولی و پرگویی نشود. خصوصاً اعلیحضرت خسرو معصوم جوانبخت بدانند مبادا آیینهٔ منیر ضمیر مبارکش مکدر شود، مهر پدر و فرزندی سبب این کدورت تولید نماید. این قدر هست که در این عوالم ابداً این ملاحظات ملحوظ نمیشود. این سلطنت است -«الملک عقیم»- پس پدران اولاد عزیز خود را نابود و نابینا کرده، بسی برادر، برادر را کشته. پادشاه را سی کرور رعیت -که به مقام فرزند است- لازم است؛ در صورتی که رعیتپرور شد عموم رعیت حافظ و نگهبان اوست و غمخوارتر از پدر و مهرباناند. الحاصل، صورت بعض حرایف که با واسطهٔ روزنامه یا بلاواسطه عرض شده است اگر تماماً درج شود کتاب جداگانه لازم است؛ این مختصر از مفصل است که عرض میشود.
Dövlətxahlıq ərizəsiعریضهٔ دولتخواهانهاعلیحضرتا! چه عنوان بنویسم بالاتر از این که امروز اعلیحضرت همایونی در تخت کیان نشسته تاج نوشیروان به سر گذاشتهاید. نظر بر این که عرایض عاجزانهام تماماً خالصانه و مخلصانه است، به زبانی که خود میتوانم بفهمم، بدون قافیهسازی و عبارتپردازی، به خاک پای مبارکت میرسانم: