Zeyn al-Abedin Maraghei
- Love
- Divine love
- Separation
- Wine and the tavern
- Nature and spring
- Fate
- Death
- Wisdom and advice
- Homeland
- Praise
- Satire
- Lament
باری، شام را خوردیم، سفره را برچیدند. قدری از سرگذشت خود نقل کردند و از کل کار تجارت مصر و غیره پرسشها فرمودند. آنچه میدانستم عرض کردم. ساعت به پنج رسیده بود، رخصت بازگشت طلبیدم. فرمودند کالسکه حاضر کنند. در نهایت الحاح راضی نشدم. پس فانوسی روشن کردند. دو تن از نوکران را فرمودند که مرا به منزل برسانند. برخاستم که دستش را ببوسم مانع شدند. عرض کردم: «تاکنون هر صدمهای که در پی جستوجوی اسباب نقایص وطن به حقیر وارد شده بود از فیض دریافت شرف حضور جنابعالی به کلی رفع شد و هر زخم لسانی که از بعض ناکسان به دل ناتوانم رسیده بود، از مرهم فرمایشات تسلیتآمیز شما بهبودی یافت. از ادای تشکر این نعمت غیرمترقبه عاجزم. امیدوارم که به خواست خدای پس از این – چنانکه فرمودید – اسباب اصلاح کارها فراهم آید.»گفت: «غصه نخور، خدای کریم است. انشاءالله خوب خواهد شد. اینقدر هست که دعا کن حیات پسر از پدر طولانی[تر] باشد و اولاد هر کسی بعد از پدر بمیرد! این دعا را در حق عموم میکنم نهتنها در حق یک نفر.»
Səyahətnamənin mətni, 13رسیدیم به مهمانخانه. دیدم واقعاً جای خوب است. اتاقهای متعدد دارد. یکی را دادند، شبی به دو قران، که خیلی ارزان است. از اسباب و مبل نیز تختخواب و میز و صندلی و سایر لوازم و رختخواب و غیره موجود است. با حاجی خداحافظی کردیم. او رفت. خدمتکار مهمانخانه سماور حاضر کرد و گفت: «برای شام چلو میخواهید یا پلو؟»گفتم: «مگر آشپزخانه و طعام هم دارید؟»
Yusif əminin yuxusu, 2گفتم: «پس چگونه این مسافت بعیده را طی و عروج خواهیم نمود؟»فرمود: «با دل صاف و نیت خالص، از انوار طیبهٔ طاهرهٔ خمسةالنجباء، پنج تن آلعبا، -سلامالله علیهم- استمداد جسته توکل به خدا و توسل به آلطه کرده، چشم بر هم نه و سر عصای مرا بگیر، اما بیاذن من مگشا و سه مرتبه صلوات بفرست!»
Yusif əminin yuxusu, 3یا من اصبور را پیش خود از وفا طلب یا تو که پاکدامنی صبر من از خدا طلب!»گفت: «عمو جان! «الامور مرهونة باوقاتها». البته شما هم خواهید آمد. لکن شما را چند وظیفه در پیش است. باید انجام دهید!»
«Həblülmətin»də çap olunan yazılarاهل مجلس را مغلولاً در زندان نگاه دارند؟ بعد از آن که کردید آنچه کردید و همت و شجاعت ملت غیور را دیدید که از نزدیک و دور، حاضر و غائب، صغیر و کبیر، اعلی و ادنی، عالم و جاهل، عموماً جان بهکف منتظر فرماناند، اگر در شماها ذرهای از غیرت بودی بعد از فهمیدن خبط و خطای خود لازم بود که از خجلت و شرمندگی خود را هلاک نمایید، نه اینکه کلاه بر سر گذاشته به میان مردان داخل شوید. میبایست که همه شما مانند «صنیع حضرت» خود را بشناسید، ملبس به لباس زنانه شوید؛ ای نامردان که نه مردید و نه زن!دردا که دوای درد پنهانی ما افسوس که چارهٔ پریشانی ما
İbrahim bəyin səyahətnaməsiبه نام خداوند بخشندهٔ مهربانپیش از آنکه به نوشتن سیاحتنامهٔ ابراهیمبیگ آغاز کنیم مناسب و لازم بود که مختصری ز ترجمهٔ حالش در اینجا نوشته شود، تا مطالعهکنندگان را از اسباب سیاحت او – چنانکه شاید و باید – آگاهی حاصل آید.
Səyahətnamənin mətniباری، پاسی از شب رفته بود شام خورده بعد از آن گفتم: «برادر شما از راه رسیدهاید دیگر زودتر استراحت کنید تا از رنج راه بیاسایید.»«خداوند شما را راحتی بدهد!» گفته رفتیم و خوابیدیم.
Səyahətnamənin mətni, 5پس از طی منازل به «خاتون آباد» که دو فرسخی طهران است، رسیده حساب کردم سی و شش روز تمام است که از مشهد مقدس حرکت نمودهایم. این همه مسافت را ماشین راه آهن در ظرف سه شبانهروز در نهایت راحتی و کم خرجی طی میتواند نمود. حیف که از این نعمت عظیما نیز ایرانیان محروماند. خداوند خود به حالشان رحم فرماید. باری، سحرگاهان از آن جا بار کرده به شهر رسیدیم.از حاجی حسین جلودار پرسیدم: «ما در کجا منزل کنیم خوب است؟»
Səyahətnamənin mətni, 6باری، شب را به هزار گونه خیالات به پایان آورده، سحرگاهان یوسفعمو را گفتم: «امروز به زیارت شهزاده عبدالعظیم خواهیم رفت. شب را هم در جایی میهمانیم.»گفت: «کجا؟»
Səyahətnamənin mətni, 7صبح، برخاسته پس از ادای نماز و خوردن چای پارهای خیالات خاطرم را مشوش داشت، چه شب بعض خوابهای پریشان دیده بودم. ساعت از دسته چهار گذشته بود. مشهدی حسن از دور پیدا شد. خواست بالا بیاید. گفتم: «نیایید! با شما به جایی خواهیم رفت.»من هم عبا را پوشیده راه افتادیم. گفتم: «مشهدی! مرا باید به خانهٔ وزیر داخلی، راهنمایی کنی. از آنجا هم به خانهٔهای وزرای خارجیه و جنگ خواهیم رفت.»
Səyahətnamənin mətni, 8باری، از صدمهٔ آن واقعه تا دو سه روز توانستم از منزل بیرون روم. روز چهارم دیدم حاجیخان به عیادت من میآید اما غلامعلی آشپز او، که معلوم است به خلاف سابق لباس تازه پوشیده کلاه تخم مرغی نو در سر و قمه در کمر و قبای ماهوت در بر، پشت سر حاجیخان است. چون مرا زرد و ضعیف دید گفت: «درد نباشد! چه خبر است؟ امروز مشهدی حسن تفصیل را به من گفت.»دیگر نگذاشتم سخن را به پایان آرد، چه ترسیدم یوسفعمو خبر دار شود. گفتم: «عموجان شما زود سماور را آتش کنید.»
Səyahətnamənin mətni, 10گفت: «عزیز من! این یکی بر همه کس معلوم است که معنای حقیقی دولت – که ملک و سلطنتش نام است – عبارت از اجتماع هیئت بشریه است که به آیین مخصوصی در یک نقطه جمع میشوند. بعضی از محققان دوراندیش و عارفان ستودهکیش، که به دقایق حکمت نظریه و عملیه واقف و به رموز طبایع اشیا عارفاند، بر آناند که حالت اجتماع بنینوع انسان درواقع مثل حال انفراد ایشان است. چه، هر گاه شخص به نظر امعان نگرد خواهد دید که در بسیاری از امور زندگانی وضع اجتماع و انفراد آدمیان موافق و معادل همدیگر است. چنانکه در نظم جلیل «و خلقناکم اطوارا» به همین معنی ایما و اشارتی فرموده شده است. حکمای دانشپژوه میگویند: چنانکه سن آدمیان بر سه دوره منقسم است که یکی سن نمو و دومی سن وقوف و سومی سن انحطاط است، برای دولتها و اجتماعات بشریه نیز سه دوره هست. ولی اینقدر هست که به سبب ضعفبنیه و قوت ترکیبات بدنیه، گاهی در آن ادوار ثلاثه تا یک درجه تفاوت نمایان میشود؛ یعنی زمان انحطاط شخص ضعیفالبنیه، لابد پیش از انحطاط و افتادگی مرد قوی و توانا بهوقوع میرسد. این معنی، بهطوری که در سن افراد مشهود است، در حیات دولتها و اجتماعات بشریه نیز دیده میشود؛ یعنی در سن نمو و سن وقوف و سن انحطاط دولتها نیز به سبب ضعف بنیه و قوت ترکیب آنان ابن تفاوت هست. این است که بعضی از هیئت اجتماعیهٔ قدیمه به سبب ضعف بنیه از پای درافتاده در هنگام نمو به حالت وقوف و در حالت وقوف، به انحطاط رسیده، به اجل معلقی گذشته، زودتر از زمان طبیعی محو و منقرض شدهاند و بالعکس برخی دیگر هم به سبب صحت مزاج و قوت بدن زمان نمو و وقوفشان امتداد مییابد. چنانکه به اندکی تأمل در تاریخ گذشتگان این دو نکته باریک بر همه کس روشن تواند شد. برای این سه دورهٔ حالت انفراد و اجتماع بنینوع بشر، علامتها و اسباب مخصوصهای هست که آنها را مدبرین امور و مباشرین مصالح جمهور نیکو میدانند، چه آنان منتخبین هیئت اجتماعیهاند و نگاهداری صحت مزاج هیئت سپرده به کف کفایت ایشان که به محض وقوع انقلاب در مزاج مملکت و هیئت اجتماعیهٔ آن، بیدرنگ به ترتیب علاج و تدبیر منع مرض پردازند، زیرا که در وقوع آن حال اندک غفلت ایشان موجب مستولیت بسیار خواهد بود. چنانکه در امر معالجهٔ امراض روحانیه و جسمانیه نیز قاعدهٔ کنیه است که باید از سوءتدبیر اجتناب کند و در امر مداوا دقت نمایند. زیرا واضح است دوایی که پیر مرد افتادهای را در کار است، آن را به طفل شیرخواره نمیتوان داد. عکس آن را نیز به همین منوال. پس باید معالجه موافق مزاج باشد و گرنه به جای فایده از آن ضرر مترتب میشود.چنانکه معلوم است هیکل مخصوص انسانی از عناصر اربعه تشکیل و ترکیب شده زمام تصرف آن به واسطهٔ قوا و حواس، به کف کفایت نفس ناطقه سپرده شده است. زمام ادارهٔ هیئت اجتماعیه نیز به واسطهٔ وزرا و مدبرین امور – که به منزلهٔ حواس و قوا هستند – به دست مؤید سلطان و پادشاهی – که به مثابهٔ نفس ناطقه است – محول گردیده؛ عناصر و ارکان اربعهٔ آن هم زمرهٔ علما، وزرا، تجار، رعایا هستند. زمرهٔ علما نسبت به هیکل انسانی به جای «خلط محمود» است، یعنی خون که فیض آن را به قلب صنوبری – که منبع روح حیوانی است – میرساند. زیرا که روح حیوانی خود جوهر لطیفی است که از کمال لطافت در بدن بالذات نمیتواند جریان کند، لاجرم خون – که قوت جریانش معلوم است – او را با خود برداشته از مجراهای بسیار باریک عروق گذرانیده به اعماق بدن منتهی میکند تا فیض آن به تمامی اعضا و جوارح واصل گردد، به درجهای که بدن از جریان آن حیات یافته طراوت پیدا میکند. علمای شریعت و حقیقت نیز علوم شریفه را – که به مثابهٔ روح حیوانی در ابدان است – از مبدأ فیض بالذات یا بالواسطه حامل بوده آن را به زبان ملایم به عوام – که به منزلهٔ بدن هیئت اجتماعیهاند – میرساند. چنانکه بدن انسانی از روح حیوانی منتفع شده بدان زنده میگردد، آنان نیز از فیض علوم – که به واسطهٔ زمرهٔ علما برایشان تلقین میشود – از علم قوت مییابند. و به سبب آن ایام بقا و دوامشان ممتد گشته به عزت و افتخار زندگانی مینمایند.
Qəzvin səyahətinin icmalıشام آوردند. صرف شد. بعد از قهوه و غلیان مجلس متفرق گشت. نوکر صاحبخانه نیز فانوس روشن کرده ما را به منزل رسانید. هر چند که اول در خیال داشتم سه روز در قزوین بمانم ولی بعد از حادثهٔ یوسفعمو دل از اقامت آنجا برکنده، چنانکه به یوسف وعده کرده بودم، فردای آن آفتابنزده رفتم چاپار دیده رخت از آنجا بربستیم. نام مکاری ابراهیم و از اهل زنجان است. بعضی چیزها که لازم داشتیم خریده عصری از منزل با رخت و بنه حرکت کردیم و در بیرون شهر جایی که کاروان افتاده بود منزل نمودیم، تا صبح از آنجا رو به شهر اردبیل حرکت کنیم.از در و دیوار شهر غم و غصه میبارد. مردمانش از حیات بیخبر، بسکه اوهام در عروق و اعصابشان جا کرده که از وضع زمان بهکلی غافل و از هر گونه عوالم مدنیت جاهلاند. از وضع مدارس و مساجد شهر نیز مختصری گفته شد. نه بهره از دنیا دارند و نه از آخرت. احدی را پروای تزیید ثروت عمومی وطن و خبر از حب وطن نیست. خون در رگشان فسرده، «زندهاند ولی مرده، مردهاند اما زنده.»
Ərdəbil səyahətinin icmalı, 2وقتی بیدار شدیم که آفتاب یک نیزه بلند شده بود. سماور را آتش کرده یوسفعمو را گفتم: «تا جوشیدن آب سماور، تو هم قدری نان و پنیر خریده بیاور تا برای شکستن ناشتا لقمهای بخوریم.»یوسفعمو رفت. پس از چندی قدری نان آورد اما پنیر نبود. گفت: «به غیر از دکان خبازی همه دکانهای شهر بسته است. نمیدانم چه روز است.» یکی از حمالان کاروانسرا را صدا کرده پرسیدیم که: «چرا دکانها بسته است؟»
Urmu səyahətinin icmalı, 2صبح برخاسته پس از خوردن چایی به همراهی آن دوست محترم به بازار رفتیم. قدری در دکان نشسته صحبت کردیم.گفت: «میل دارید برویم قدری بگردیم؟»
Əlavə, 3این مأمورین به جهت تحصیل آذوقه، با خوانین عرض راه قرارها خواهند گذاشت، شرطها خواهند کرد و گرو خواهند گرفت. وقتی که فرقهٔ اول لشکر فرانسه به استرآباد وارد شد، اولین فرقه لشکر روس از استرآباد حرکت خواهد کرد. سایر فرقههای عساکر متفقه، به فاصلهٔ پنج و شش فرسخ از همدیگر، حرکت خواهند نمود. چهار پنجهزار قزاق و قدری سوارهنظام خفیف همهجا پیشرو لشکر خواهند بود. از عقب آنها فوج پلسازان حرکت خواهند کرد. فرقهٔ پیشتازان باید در وقت ضرورت پلها بر رودخانهها نصب بکنند و سایر پلها را خراب نمایند و مواظب امنیت خارجی اردو باشند.دولت فرانسه به سردار لشکر خود از امتعهٔ فرانسه متعلق به اسلحه و غیره از قبیل تفنگ و طپانچه و شمشیر و غیره و ساعتهای ممتاز چه بغلی و چه مجلسی و آینههای بزرگ، ماهوت اعلی به رنگهای مختلف مانند سرخ و گلی و سبز و آبی -که ملل آسیا علیالخصوص ایرانیان زیاده طالب هستند- مخمل و زری و پارچههای ابریشمین و پردههای تصویر گیلن و غیره و غیره جمیع این امتعه را باید در جاهای مناسب با کمال انسانیت و نکتهبینی تعارف بدهند و دلیل مراتب بخشش و قدرت دولت فرانسه سازند و برای آینده در آن صفحات یک ممر تجارت برپا نمایند. از هر صنف باید ارباب کمال و صنایع در این سفر باشند. دولت فرانسه برای مطالعهٔ این اشخاص جمیع نقشهها و کتبی را که در باب وضع ممالک و طوایف عرض راه تصنیف شده تدارک خواهد کرد. بالونساز و صاحبمنصبان آتشبازی حکماً باید باشند. به جهت اظهار قدرت دولت فرانسه و روس، باید عساکر متفقه پیش از حرکت خود جشنهای بزرگ بگیرند و جنگهای هفت لشکر بکنند. پس از این تدارکات، در حصول مقصود هیچ شکی نخواهد بود. اما این پیشرفت موقوف خواهد بود به عقل و غیرت و شجاعت و صداقت رؤسای لشکر. همینکه عساکر متفقه به لب رودخانهٔ اتل رسیدند، آن وقت بنای حرکات نظامی خواهد بود. عمدهٔ اشکال این لشکرکشی در طول سفر است. این اشکالات هم در مقابل غیرت و شجاعت و تحمل سربازان فرانسه و روس مرفوع خواهد بود. وانگهی نادرشاه از همین راه با جمعیت زیاد از دهلی به استرآباد آمد. کاری یک لشکر آسایی کرده باشد نمیتوان شک کرد که دو لشکر فرانسه و روس نتوانند بکنند.
Xatiməاز آنجایی که هر کتاب را خاتمهای در کار است، لهذا در این کتاب مستطاب -که راجع به حب وطن میباشد- مناسبتر خاتمهای جز بیان ترقیات دولت و ملت ژاپون ندیدم. در این مقام چند مطلب ملحوظ است.اول: بعض سخنهای رضاخان مازندرانی را که حکایت کرده تصریح نمایم.
Xatimə, 2در حالتی که مشغول ترتیب اوراق و تنظیم نمرههای سرانجام کار ابراهیمبیگ و نتیجه تعصب او بودم، یکی از دوستان صادق و محبان موافقاش از در داخل گشته، حالت مرا دیده و دانست که به چه کار مشغولم. بدون تأمل گفت: «باز این اوراق پریشان و تحریرات سرگردان که در روی میز ریخته و پاشیده چه چیز است و دیگر خیالت چیست؟»گفتم: «چیزی که عیان است چه حاجت به بیان.»
Xatimə, 3نصیحت سودمنداز جوانان ایرانی تربیت شدهٔ فرنگستان -چنانچه ذکرشان سبقت یافت- با وجود اینکه تربیت و تحصیل آنها برای وطن و برای اهل وطن ثمری نبخشیده و غیر از تکلم به لغت فرانسوی و غیره در ایشان بهره و چیزی از علوم نافعه مشاهده نگشته، بلکه از اکثر قوانین نیک فرنگ هم محروم و بیبهرهاند، بسیار دیده[ایم] برخیها[را] که در هنگام ملاقات بزرگ و کوچک «بنژور» گفته دست محبت به سوی ایشان فراز کرده[اند]، قاعدهشان هم این است که اگر رعایت آداب نسبت [به] آنها نشود آدم را خارج از تربیت بشمارند.
Xatimə, 7محاکمهٔ وجدانوکیل وجدان: سبب این همه قیل و قال و داد و فریاد، عدم قانون و فقدان اسباب تربیت، از سد مکاتب و ضعف معارف است. ایران ضعیف شد از وقتی که دستهای قویقلم ارباب بصیرت را شکستند و از روی خیالات فاسده دانشمندان را محو و طریق دادخواهی را سد نمودند و، و، و...
Müəllifin tərcümeyi-halıمخفی نماند، این قاعدهٔ کلیه است که در دیباچهٔ هر کتاب، مختصر ترجمهٔ حال مؤلف و اصل و نسب آن و سبب تألیف کتاب نوشته میشود. چنانچه بر قارئین محترم پوشیده نیست، از طبع جلد اول این سیاحتنامه -تاکنون که دوازده سال است- به این قاعده مراعات نشده و اسم و رسم مؤلف آن ظاهر نگردیده و این نکته سبب بسی سوءظنها گشته؛ غیر از معدودی از آشنایان و همگنان، در شبهه برده و هستند و بعضی را گمان بر کسانی است که بسی از این عالم دور و از حب وطن فرسنگها مهجورند، و آنان هم به کنایه و رمز تصدیق ظن ایشان نموده نسبت تألیف بر خود میدادند.از جانب میرزا علی اصغرخان، صدراعظم سابق، در اتهام تألیف این کتاب به اخذ و گرفتاری چند نفر حکم صادر شد. در دست هر کس کتاب ابراهیمبیگ را میدیدند، به اخذ جریمه زحمت و خسارات میدادند. همواره دل نگارنده در پیچ و تاب و عذاب بود که چرا بندگان خدا به سبب من آزار بینند و خسارات کشند و در کاری که مرا به جز عقیدت صافی و نیت خیرخواهی نبوده، ابناء وطن بیگناه آزرده شوند.
Yusif əminin yuxusuبعد از نماز گریه و زاری زیاد نموده در سر سجاده که سه ساعت از شب گذشته بود خوابم در ربود. در عالم رؤیا دیدم که گویا به عادات همه روز، وقت عصر است و به زیارت اهل قبور میروم، از شهر خارج شده از دور دیدم یک نفر از طرف قبرستان میآید. چون نزدیک رسید، دیدم «شیخ قدر» اعمی است. باز فکر در آن عالم کردم که شیخ قدر دو سال است وفات نموده، نباید او باشد.این شیخ قدر اعمی حافظ قرآن بود و در حیات مرحوم حاجی، شبهای ماه مبارک رمضان، به خانهٔ ما میآمد و تلاوت قرآن میکرد. دو سال قبل به صدمهٔ افتادن از تراموای -که راهآهن اسبی است- همان جا وفات نموده. اکثری اتفاق میافتد که در عرادهٔ تراموای ماشین شخص ملاحظه نمیکند، سر پا میایستد و یا عجله در بیرون آمدن میکند، فیالفور پرت میشود. دایماً احتمال صدمه دارد. این بیچاره پیش از استقرار عراده خواسته بیرون رود، عراده تکانش داد، انداخته بود.
Üçüncü cildin sonsözüاز حضور هموطنان باغیرت، بهویژه ارباب فطانت و دها [و] اصحاب فتوت و سخا، طالب و خواستگاران سیاحتنامه با کمال مسرت و افتخار، معذرت از قصورات خود خواسته و از حسن قبول همه متشکرم. بحمدالله این اثر ناچیز دلپسند هر صنف از صنوف و هر طبقه از طبقات هموطنان عزیزم آمده علیالخصوص سلسلهٔ علیهٔ علماء اعلام و فضلاء کرام -کثرالله امثالهم- که این فقره بیش از همه مایهٔ افتخار و مزید امیدواری و سبب مباهاتم گشته، زیرا یاد ندارم وجود محترمی از سلسلهٔ علما و فضلاء ایران به عزم زیارت بیتاللهالحرام وارد اسلامبول گردیده در صدد جستوجوی سیاحتنامه برنیایند و بدان وسیله طالب ملاقات این خادم نگردیده و از فیض زیارت خودشان کامیاب و متلذذ نفرموده و فرق مباهاتم را به فرقدان نرسانند که این خود دلیلی ظاهر و برهانی است باهر بر آنکه عوام دربارهٔ علما سوءظن نموده بودهاند که مطالعهٔ کتب و رسایل و روزنامهجات مفید به حال عامه را مکروه میدانند؛ «ان بعض الظن اثم». خیالی بوده است فاسد که مر آنان را دست داده بلکه آن بزرگواران بیش از همه بیداری حس اهالی را طالب و به ترقی دستگاه معارف مایل و راغباند، چنانکه کافهٔ بزرگوارانی که من بنده را از تشرف به حضور خود مفتخر ساختند، در خصوص اتمام این کتاب کمال ترغیب و تحریص را فرمودند، پس میتوانم عرض نمایم:جلد دوم مدتی تعطیل شد تا نخستین را ثمر تحصیل شد
Məşrutiyyətin tarixiبانک را یغما نمودند، فلان شهر را سوختند. فرمان میدهد: بگیرید، ببندید، بیاویزید، بکشید، آتش بزنید! حرکات واقعه فیمابین اهالی و قزاق ممالک روسیه [را] به شکل مسلخ درآورده. تجارت معطل، راهها مسدود، عابرین سرگردان و از خوف یکدیگر هراسان و به خود لرزان. «ببین تفاوت ره از کجاست تا به کجا!» ملت روس غیر از آنچه به شما اعطا شده نمیخواهند، ولی شاهنشاه رئوف ایرانیان بدون چون و چرا عنایت فرمود ولو آنکه در طهران در سر این مقوله دو سه نفر از سادات و چند نفر عام به درجهٔ شهادت رسیدند، ولی بدون اطلاع ذات اقدس همایونش بود؛ بعد از استماع، به شدت متغیر و متألم گردید و خواهش ملت را بدون تعلل قبول فرمود.بلی! از ابتدای جلوس به تخت موروث در خاطر مبارک داشت که وضع قانون فرموده و ملت را از نعمت عدالت و مساوات بهرهمند سازد، چنانچه به جناب مستطاب اجل اشرف حاجی امینالدوله مکنونات خاطر ظهار و فرمان داد که به ایجاب آن بپردازد و امینالدوله هم دست به کار شد. صدهزار حیف! صاحبان اغراض فاسده -که ذلت و نکبت رعیت را سرمایه دخل و دولت خود میدانند و حیات خود را بسته به همان ملت میشمارند- نگذاشتند که موفق به اجرا گردد و از آن گذشته از اهالی ملت کسی در این خیال نبود تا خاطر نشان و همراهی نماید. بلی! «گر گدا کاهل بود تقصیر صاحبخانه چیست؟!»
Fransa inqilabının icmalıمثل زدم، متنبه نشده، سخنان حق و صدق را آویزهٔ گوش نکرده پس پشتانداخت، عاقبت دید آنچه را که قبلالوقوع نوشته بودم.در نمرهٔ ۴۲ حبلالمتین درج است:
Məhəmmədəli şahın saxta fərmanı və cavabبعد از انتشار دستخط ذیل به کلی قطع امید شدم که شاه را ابداً فکر اصلاح در سر نیست، کمر همت به قتل و غارت تبریزیان بسته هر چه میگوید و هر وعده که میدهد تماماً دفعالوقت و سرهمبندیاست. لذا، این پرتست را ششصد نسخه طبع کرده، در جوف پاکت به توسط پوست به تمام بزرگان استبداد و رؤسای مشروطه و عموم انجمنها فرستادم. پنجاه تومان خرج طبع و اجرت پوست شد.صورت دستخط مزورانهٔ شاه، برای انعقاد مجلس و جواب افتراها و کشف حیلههای اوست
Təhran hadisələri və şahın tərbiyəsiسرباز و اجامر و اوباش ماند. یکی از کلفتها هر چه تلاش کرده بود که یک ساتر عورتی پیدا کرده آن خانم و دایه را از آن معرکه بیرون کند ممکن نشد؛ خواسته بود که رفته از همسایهها چادری گرفته بیاورد از ازدحام نتوانسته؛ در آخر همان سرباز که بقچه را گرفته بود، چادر را پس داده؛ به آن خانم و دایه که عور بودند پیچیده آنها را به پشتبام برده از خانهٔ میرزا علیاصغر خان امینالسلطان -که همسایهٔ آنهاست- نردبان گذاشته آن دو نفر را با حالت ضعف و بیهوشی به آنجا انداختند. زن ظهیرالدوله، عمهٔ شاه، به موجب عادت خود -که بعد از نماز دارد- در آن حین خوابیده بود، از صدای توپ و تفنگ سراسیمه بیدار شده زبانش بند و غش کرده افتاده اما مردم بنای تاراج و ویران کردن نمودند. بعد از چند ساعت، عیال نایبالسلطنه رسیده او را به هوش آورده و تسلی داده به خانهٔ خود برد. خلاصه، به هر غافل و جاهل کندذهن معنی استبداد را فهماندند که استبداد یعنی چه. اکنون لیاخوف روسی، ریس قزاق، حاکم کل طهران است، حکومت لشکری و کشوری در دست اوست. قدغن اکید کرد که «زیاده از پنج نفر در یک جا جمع نشوند والا اذن دادم قزاقها با گلوله آنها را متفرق کنند.» و قدغن [کرده] نماز جماعت در مساجد نگذارند و برای موعظه جمع نشوند، روضهخوانی نکنند: «اگر چنانچه کسی را رجوباً مجلس عقد یا عروسی بوده باشد، باید آمده از من اذن بگیرند و چند نفر قزاق باید در مجلس بگذارم.» امیر بهادر سپهسالار اعظم شده، مدرسهٔ سپهسالار را قزاقخانه کردهاند. میترسند که مردم در آنجا جمع شوند؛ لهذا، پر از قزاق است، اصطبل ساختهاند، اسب بستهاند، در حجرهها، عوض طلاب، شب قحبهها نشستهاند، کنار حوض را فرش کرده بساط شراب گستردهاند. باز عرض میکنم احوالات خیلی است نمیدانم کدام یکی را بنویسم. ملت خیال دارند در سفارتخانهٔ انگلیز جمع شده گمشدهٔ خود را بخواهند؛ تا حال الی چهار صد نفر در سفارت جمع شدهاند.به انظار تمام ملل متمدنه، به توجه تمام پارلمنتها و خصوصاً پادشاهان بزرگ و جلیلقدر را به نام نوعیت به تماشای این فاجعه -که شمهای از مصایب ملت فلکزدهٔ ایران [است] به مضمون یک مکتوب که عرض شد- معطوف داشته با کمال امداد خواهی و هم نوعی عرض مینمایم که حقیقت این مکتوب را از سفرای خودتان استفسار فرموده، اگر حقیقت داشته باشد، به نام انسانیت ما فلکزدگان را از این ورطهٔ هلاکت برهانند. این بدیهی است که تمام بنی نوع بشر ودیعهٔ حضرت احدیت است که
İstanbula daxil olandan sonra İbrahim bəyin sərgüzəştiباری، قدری صحبت کردیم. پس از آن گفتم شام حاضر کنند. آن زمان به خاطرم آمد که از مصر به نام ابراهیمبیگ مکتوبی رسیده بود.گفتم: «برادر! راستی فراموش کردم. به نام شما کاغذی از مصر رسیده است.»
İstanbula daxil olandan sonra İbrahim bəyin sərgüzəşti, 2ابراهیم گفت: «برادر جان! من از ناملایمات وطن هر چه که دیدم همه را ننوشتهام؛ به واهمهٔ اینکه مبادا به دست معترضان سررشتهٔ ملامت بیفتد، دیگر روز روشن را از شماتت خودشان بر من تاریکتر از شب دیجور میکنند.غیرت نگذارد که بگویم که مرا کشت تا خلق ندانند که معشوقه چه نام است.»
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 2روز ششم، تذکرهجات را صورت داده بلیت کشتی خدیویه گرفتیم. ولی احترام و مهربانی که در خانهٔ میزبان از خود و عیالش دیدهایم به توصیف نمیآید. پدر و یا خود ابراهیمبیگ چهقدر خوشبخت بوده که چنین دوست به دست آورده بودند. دوست حقیقی نادر به دست افتد، خصوصاً در این اوان که زمانه قحبه است و مردمانش آشفته به مکر و حیله، صداقت کم، شقاوت بسیار، امانت معدوم، خیانت موجود. از حکیمی پرسیدند: «یار خوب است یا برادر؟» گفت: «برادر خوب است اگر یار باشد.» بدیهی است یار صادق بیغرض از برادر بهتر است.یومالاحد به مصر تلگراف کردم: «میرزا عباس به خانه خبر ده با کشتی خدیویه عازم هستیم!»