لعل پیوند این علاقه دُرکز گهر کرد گوش گیتی پر

گفت چون هفت گنبد از می و جامآن صدا باز داد با بهرام

عقل در گنبد دماغ سرشداد ازین گنبد روان خبرش

کز صنم خانه‌های گنبد خاکدور شو‌، کز تو دور باد هلاک

گنبد مغز شاه جوش گرفتکز فسون و فسانه گوش گرفت

دید کاین گنبد بساط نورداز همه گنبدی برآرد گرد

هفت گنبد بر آسمان بگذاشتاو رهِ گنبد دیگر برداشت

گنبدی کز فنا نگردد پستتا قیامت برو بخفتد مست

هفت موبد بخواند موبد زادهفت گنبد به هفت موبد داد

در زد آتش به هر یکی ناگاهمعنی آن شد که کردش آتشگاه

سروبن چون به شصت سال رسیدیاسمن بر سر بنفشه دمید

از سر صدق شد خدای‌پرستداشت از خویشتن‌پرستی دست

روزی از تخت و تاج کرد کناررفت با ویژگان خود به شکار

در چنان صید و صید ساختنشبود بر صید خویش تاختنش

لشگر از هر سویی پراکندندهر یکی گور و آهو افکندند

میل هر یک به گور صحراییاو طلبکار گور تنهایی

گور جست از برای مسکن خویشآهو افکند لیک از تن خویش

گور و آهو مجوی ازین گل شورکه‌آهو‌ش آهو‌ست و گورش گور

عاقبت گوری از کناره دشتآمد و سوی گورخان بگذشت

شاه دانست کان فرشته پناهسوی مینو‌ش می‌نماید راه

کرد بر گور مرکب انگیزیداد یکران تند را تیزی

از پی صید می‌نمود شتابدر بیابان و جای‌های خراب

پر گرفته نوند چار پرشوز وشاقان یکی دو بر اثرش

بود غاری در آن خرابستانخوش‌تر از چاه یخ به تابستان

رخنهٔ ژرف داشت چون چاهیهیچکس را نه بر درش راهی

گور در غار شد روان و دلیرشاه دنبال او گرفته چو شیر

اسب در غار ژرف راند سوارگنج کیخسروی رساند به غار

شاه را غار پرده‌دار شدهو او هم‌آغوش یار غار شده

وان وشاقان به پاسداری شاهبر در غار کرده منزلگاه

نه ره آن‌که در خزند به غارنه سرِ باز پس شدن به شکار

دیده بر راه مانده با دم سردتا ز لشگر کجا برآید گرد

چون زمانی بران کشید درازلشگر از هر سویی رسید فراز

شاه جستند و غار می‌دیدندمهره در مغز مار می‌دیدند

آن وشاقان ز حال شاه جهانباز گفتند آنچه بود نهان

که چو شه بر شکار کرد آهنگراند مرکب بدین کریچهٔ تنگ

کس بدین داوری نشد یاوروین سخن را نداشت کس باور

همه گفتند کاین خیال بد استقول نابالغان‌ِ بی‌خرد است

خسرو پیلتن به نام خدایکی در این تنگنای گیرد جای

و آگهی نه که پیل آن بستاندید خوابی و شد به هندوستان

بند بر پیلتن زمانه نهادپیل بند زمانه را که گشاد

بر نشان‌ دادن‌ِ خلیفهٔ تختمی‌زدند آن وشاقگان را سخت

ز آه آن طفلگان دردآلودگردی از غار بردمید چو دود

بانگی آمد که شاه در غارستباز گردید شاه را کارست

خاصگانی که اهل کار شدندشاه جویان درون غار شدند

غار بن بسته بود و کس نه پدیدعنکبوتیان بسی‌، مگس نه پدید

صدره از آب دیده شستندشبلکه صد باره باز جستندش

چون ندیدند شاه را در غاربر در غار صف زدند چو مار

دیده‌ها را به آب تر کردندمادر شاه را خبر کردند

مادر آمد چو سوخته جگریوز میان گم شده چنان پسری

جست شه را نه چون کسان دگرکو به جان جست و دیگران به نظر

گل طلب کرد و خار در بر یافتتا پسر بیش جست‌، کمتر یافت

زر فرو ریخت پشته پشته چو کوهتا کنند آن زمین گروه گروه

چاه کند و به گنج راه نیافتیوسف خویش را به چاه نیافت

زان زمین‌ها که رخنه کرد عجوزمانده آن خاک رخنه رخنه هنوز

آن شناسندگان که دانندشغار بهرام گور خوانندش

تا چهل روز خاک می‌کندنددر جهان گورکن چنین چندند

شد زمین کنده تا دهانه آبکسی آن گنج را ندید به خواب

آن‌که او را بر آسمان رخت استدر زمین باز جستنش سخت است

در زمین جرم و استخوان باشدو آسمانی بر آسمان باشد

هر جسد را که زیر گردون استمادری خاک و مادری خون است

مادر خون بپرورَد در نازمادر خاک ازو ستانَد باز

گرچه بهرام را دو مادر بودمادر خاک مهربان‌تر بود

کانچنانش ستد که باز ندادساز چاره به چاره‌ساز نداد

مادر خون ز جور مادر خاککرد خود را به درد و رنج هلاک

چون تبش برزد از دماغش جوشآمد آواز هاتفیش به گوش

کی به غفلت چو دام و دد پویانشیر مرغان غیب را جویان

به تو یزدان ودیعتی بسپردچونکه وقت آمد آن ودیعت برد

بر وداع ودیعت دگرانخویشتن را مکُش چو بی‌خبران

باز پس گرد و کار خویش بسازدست کوتاه کن ز رنج دراز

چون ز هاتف چنین شنید پیاممهر برداشت مادر از بهرام

رفت و آن دل که داشت در بندشکرد مشغول کار فرزندش

تاج و تختش به وارثان بسپردهر که زو وارثی بماند نمرد

ای ز بهرام گور داده خبرگور بهرام جوی ازین بگذر

نه که بهرام گور با ما نیستگور بهرام نیز پیدا نیست

آن چه بینی که وقتی از سر زورنام داغی نهاد بر تن گور

داغ گورش مبین به اول بارگور داغش نگر به آخر کار

گرچه پای هزار گور شکستآخر از پایمال گور نرست

خانه خاکدان دو در داردتا یکی را برد یکی آرد

ای سه گز خاک و پهنی تو گزیچار خُم در دکان رنگرزی

هر نواله که معده تو پزدخلطی آن را به رنگ خود برَزَد

از سر و پای تا به گردن و گوشهست ازین چار خلط عاریه پوش

بر چنین رنگ‌های عاریه‌سازچه نهی دل که داد باید باز

غایبانی که روی‌بسته شدنداز چنین رنگ و بوی رسته شدند

تا قیامت قیام ننمایدکس رخ بسته باز نگشاید

ره ره خوف و شب شب خطرستشحنه خفته‌ست و دزد بر گذر‌ست

خاکسار‌ان به خاک سیر شوندزیر دستان به دست زیر شوند

چون تو باری ز دست بالاییزیر هر دستْ خون چه پالایی‌؟

آسمان زیر دست خواهی‌، خیز‌!پای بالا نِه‌، از زمین بگریز

می‌رو و هیچ گونه باز مبینتا نیفتی از آسمان به زمین

انجم آسمان حمایل تستچیستند آن همه وسایل تست

تنگی جمله را مجال توییتنگلوشای این خیال تویی

هر یک از تو گرفته تمثالیتو چه‌گیری ز هر یکی فالی

آنچه آنها کند‌، تویی آن نورو‌آنچه اینها خَرَد‌، تویی زان دور

جز یکی خط که نقطه پرور تستآن دگر حرف‌ها ز دفتر تست

آفرین را تویی فرشته پاسو آفریننده را دلیل شناس

نیک‌مردی بین که بد نشویبا ددانی نگر که دد نشوی

آنچه داری حساب نیک و بدستو آنچه خواهی ولایت خردست

یا دری زن که قحط نان نبودیا چنان شو که کس چنان نبود

دیده کاو در حجاب نور افتدز آسمان و فرشته دور افتد

چاشنی گیر آسمان زمی‌ستمیزبان فرشته آدمی‌ست

روی ازین چار سوی غم برتابچند ازین خاک و باد و آتش و آب

حجره‌ای با چهار دود آهنگبر دل و دیده چون نباشد تنگ‌؟

دو دری شو چو کوی طرار‌انچار بندی چو بند عیاران

پیش از آن که‌ت برون کنند ز دهرخت بر گاو و بار بر خر نه

ره به جان رو که کالبد کُند استبار کم کن که بارگی تند است

مرده‌ای را که حال بد باشدمیل جان سوی کالبد باشد

وانکه داند که اصل جانش چیستجان او بی جسد تواند زیست

تا نپنداری ای بهانه بسیچکاین جهان و آن جهان و دیگر هیچ

طول و عرض وجود بسیارستوانچه در غور ماست این غارست

هست چند آفریده زینها دورکاگهی نیستشان ز ظلمت و نور

آفرینش بسی است‌، نیست شکیو آفریننده هست‌، لیک یکی

نقش این هفت لوح چار سرشتز ابتدا جز یکی قلم ننبشت

گر نه هفت ار چهار صد باشدزیر یک داد و یک ستد باشد

اولین نقطه و آخرین پرگاراز یکی و یکی نگردد کار

در دویی ها مبین و در وصلشدر یکی بین و در یکی اصلش

هر دویی اول از یکی شد راستهم یکی ماند چون دویی برخاست

هر که آید در این سپنج سرایبایدش باز رفتن از سر پای

در وی آهسته رو که تیزهش‌ستدیر‌گیر است‌، لیک زود‌کش‌ست

گرچه در داوری زبون‌کش نیستاز حسابش کسی فرامش نیست

گر کنی صد هزار باره چستنخوری بیش از آنکه روزی توست

حوضه‌ای دارد آسمان یخبندچند ازین یخ فقع گشایی‌؟ چند‌؟

در هوایی کزان فسرده شویپیش از آن زنده شو که مرده شوی

آنکه چون چرخ گِردِ عالم گشتعاقبت جمله را گذاشت و گذشت

عالم ِ هیچکس به هیچش کشتچرخ پیچان به چرخ پیچش گشت

از غرض‌های این جهانی خویشباز برخور به زندگانی خویش

تا چو شمشیر و تیر جان آهنجهرچه زانت برد نداری رنج

از جهان پیش از آنکه در گذریجان ببر تا ز مرگ جان ببری

خانه را خوار کن خورش را خُرداز جهان جان چنین توانی برد

در دو چیز است رستگاری مردآنکه بسیار داد و اندک خورد

هر که در مهتری گذارَد گامزین دو نام‌آور‌ی برآرَد نام

هیچ بسیار خوار پایه ندیدهیچ کم ده به پایگه نرسید

دِرّهٔ محتسب که داغ‌نِه استاز پی دوغ کم‌دهانِ ده است

در چنین ده کسی دها داردکه بهی را به از بها دارد

در جهان خاص و عام هر دو بسی‌ستنه که خاص این جهان ز بهر کسی‌ست

چه توان دل در آن عمل بستنکو به عزل تو باشد آبستن

هر عمارت که زیر افلاک استخاک بر سر کنش که خود خاک است

بگذر از دام اوی و دیر مباشمنبرت دار شد دلیر مباش

زنده رفتن به دار بر هوس استزنده بر دار یک مسیح بس است

گر زمینی رسد به چرخ برینهم زمینش فرو کشد به زمین

گر کسی بر فلک رساند تاجهفت کشور کشد به زیر خراج

بینی‌اش ناگهان شبی مردهسر فرو برده‌، درد‌سر برده

خاک بی خسف لاابالی نیستگنج دانش ز مار خالی نیست

رطبی کو که نیستش خاری‌؟یا کجا نوش‌مهره بی ماری‌؟

حکم هر نیک و بد که در دهر‌ستزهر در نوش و نوش در زهر‌ست

که خورد‌؟ نوش پاره‌ای در پیشکز پی آن نخورد باید نیش‌؟

نیش و نوش جهان که پیش و پس استدر دَم و در دُم‌ ِ یکی مگس است

نبود در حجاب ظلمت و نورمهره خر ز مهر عیسی دور

کیست کاو بر زمین فرازد تخت‌؟کاخرش هم زمین نگیرد سخت‌؟

یارب آن ده که آرد آسانیناورد عاقبت پشیمانی

بر نظامی در کرم بگشایدر پناه در تو سازش جای

اولش داده‌ای نکو‌نامیآخرش ده نکو سرانجامی

Лал — замок жемчужной нити истины нетленной,Что немолчным наполняет звоном слух вселенной, —

Лал сказал: «Когда семь башен, с чашами вина,Перед шахом заключили сказок круг сполна, —

Купол разума, что замком был его уму,О летящем своде мира подал весть ему:

«Мудрый, удались от капищ идольских земли!Убегай уничтоженья: вечному внемли!»

Этот голос у Бахрама дух воспламенил.Шах от сказки и обмана взоры отвратил.

Видел: свод, что скатерть жизни свертывать спешит,Рано ль, поздно ль — все в подлунной своды сокрушит.

Он семь куполов отвеял от очей, как сон;В дальний — к куполу иному — путь собрался он.

Ведь один тот купол тленьем будет пощажен;В нем до дня Суда правдивый дремлет, опьянен.

Семерых седых мобедов шах призвать велел,Семь дворцов семи мобедам передать велел;

Вечный пламенник под каждым сводом засветил;В храмы пламени, жилища страсти превратил.

Стал шестидесятилетним старцем властелин;Забелел в кудрях-фиалках седины жасмин.

Стал служить Бахрам, как богу, истине однойИ чуждался неизменно радости земной.

Но однажды, чуждым ставший ловле и пирам,С избранными на охоту выехал Бахрам.

Но не ловля, не добыча в степь царя влекла:Сделаться добычей неба — цель его была.

Рать рассыпалась по степи. Каждый повергалТо онагра, то косулю. Лишь Бахрам искал

Одинокую могилу для жилья себе.Убивал порок и злобу бытия в себе.

В солонцах, где лань к потоку в полдень не стремится,Где газели — зол громада, а онагр — гробница,

Вдруг онагр, резвее прочих, в пыльных облакахПоказался и помчался в сторону, где шах

Ждал его. Он понял: этот ангелом хранимыйЗверь — ему указывает неисповедимый

Путь в селения блаженных. Устремил коняЗа онагром. И могучий — с языком огня

Схожий легкостью и мастью — конь его скакалПо пескам, глухим ущельям средь пустынных скал.

Конь летел, как бы четыре он имел крыла.А охрана у Бахрама малая была, —

Отрок или два — не помню. Вот — пещеру шах,Веющую в зной прохладой, увидал в горах.

Кладезем зиял бездонным той пещеры зев.И онагр влетел в пещеру; шах вослед, как лев,

В щель влетел, в пещере ярый продолжая лов;Скрылся в капище подземном, словно Кей-Хосров.

Та пещера стражем двери стала для Бахрама,Другом, повстречавшим друга в тайном месте храма.

Вдруг обвал пещеры устье с громом завалилИ Бахрамову охрану там остановил.

И хоть поняли: в пещеру эту нет пути,Но обратно не решались отроки идти.

Вглядывались в даль степную, тяжело дыша, —Не пылит ли войско в поле, шаху вслед спеша.

Так немалое в тревоге время провели.Наконец к ним отовсюду люди подошли,

Увидали: вход в пещеру камнем заслонен.И в мозгу змеи — змеиный камень заключен.

Но чтоб местопребыванье шахское узнать,Плетками юнцов несчастных начали стегать.

Громко закричали слуги, плача и божась,Вдруг, как дым, из той пещеры пыль взвилась, клубясь.

И раздался грозный голос: «Шах в пещере, здесь!Возвращайтесь, люди! Дело у Бахрама есть».

Но вельможи отвалили камни, и зажглиФакелы, и в подземелье темное вошли.

Видят: замкнута пещера в глубине стеной.Много пауков пред ними, мухи — ни одной.

Сотню раз они омыли стену влагой глаз.Шаха звали и искали сто и больше раз

И надежду истощили шаха отыскать.И о горе известили государя мать.

И, истерзанная скорбью, мать пришла Бахрама.И она искала сына долго и упрямо;

Сердцем и душой искала, камни взглядом жгла,Розу под землей искала — острый шип нашла.

Кладезь вырыла, но к кладу не нашла пути;В темном кладезе Юсуфа не могла найти.

Там, где мать, ища Бахрама, прорывала горы, —До сих пор зияют ямы, как драконьи норы.

И пещерою Бахрама Гура до сих порЭто место именуют люди здешних гор.

Сорок дней неутомимо глубь земную рыли.Уж подпочвенные воды в ямах проступили

Под лопатами, но клада люди не нашли.Небом взятого не сыщешь в глубине земли.

Плоть и кость земля приемлет, душу — дар небесный —Небеса возьмут. У всех, кто жив под твердью звездной,

Две есть матери: родная мать и мать-земля.Кровная лелеет сына, с милым все деля;

Но отнимет силой сына мать-земля у ней.Двух имел Бахрам богатых сердцем матерей,

Но земля любвеобильней, видимо, была:Так взяла его однажды, что не отдала

Никому, ни даже кровной матери самой!..Разум матери от горя облачился тьмой.

Жар горячечный ей душу иссушил, спалил.И тогда старухе голос некий возгласил:

«О неистовствующая, как тигрица, мать!Что несуществующего на земле искать?

Бог тебе на сохраненье клад когда-то дал;А пришла пора — обратно этот клад он взял.

Так не будь невежественна, не перечь судьбе,С тем простись, что рок доверил временно тебе!

Обратись к делам житейским. Знай: они не ждут.И забудь про горе, — это долгий, тщетный труд...»

И горюющая гласу вещему вняла;От исчезнувшего сына думы отвела,

Цепи тяжких сожалений с разума снялаИ делами государства разум заняла.

Трон и скиптр Бахрама Гура внукам отдала.В памяти потомков слава их не умерла.

Повествующий, чье слово нам изобразилоЖизнь Бахрама, укажи нам — где его могила?

Мало молвить, что Бахрама между нами нет, —И самой его могилы стерт веками след.

Не смотри, что в молодости — именным тавромОн клеймил онагров вольных на поле! Что в том?

Ноги тысячам онагров мощь его сломила;Но взгляни, как он унижен после был могилой.

Двое врат в жилище праха. Через эти — онВносит прах, через другие — прах выносит вон...

Слушай, прах! Пока кончины не пришла пора:Ты — четыре чашки с краской в лавке маляра.

Меланхолия и флегма, кровь и желчь, — от ногДо ушей, как займодавцы, зиждут твой чертог

Не навечно. И расплаты срок не так далек.Что ж ты сердце займодавцам отдаешь в залог?

Ты гляди на добродетель, только ей внемли,Не уподобляйся гаду, что ползет в пыли.

Помни: все, чем обладаешь, — ткали свет и тьма.Помни: все, чего желаешь, — яркий луч ума!

О, скорей от рынка скорби отврати лицо!Огнь, вода, земля и воздух здесь свились в кольцо.

Хоть четыре дымохода в хижине, — тесна,И темна для глаз и сердца, и душна она.

Ты отринь отраду мира, прежде чем уйтиВ смерть, чтобы успеть от смерти душу унести.

Человек двумя делами добрыми спасетДушу: пусть дает он много, мало пусть берет.

Много давшие — величья обретут венец.Но позор тебе, обжора алчный и скупец.

Только тот достоин вечной славы, кто добраЛюдям хочет, ценит правду выше серебра.

Нападений тьмы избегнуть не вольна земля.На сокровищнице мира бодрствует змея.

Сладкий сок имеет финик и шипы свои.Где целительный змеиный камень без змеи?

Все, что доброго и злого судьбы нам дарят, —Это суть: услада в яде и в усладе яд.

Был ли кто, вкусивший каплю сладкого сначала,Вслед за тем не ощутивший мстительного жала?

Мир — как муха, у которой медом впередиПолон хоботок; а жало с ядом — позади.

Боже! Дай всегда идти мне правильным путем,Чтобы мне раскаиваться не пришлось потом!

Двери милости отверзни перед Низами!Дом его крылом — хранящим в бурю — обними!

Дал ему сперва ты славу добрую в удел;Дай же под конец благое завершенье дел!

OriginalGanjoor (opens in a new tab)

TranslatorВладимир Державин, 1968Internet Archive (opens in a new tab)

NoteПеревод В. Державина, по изданию: Низами Гянджеви. Пять поэм. М.: Художественная литература, 1968 (Библиотека всемирной литературы, т. 25). Издание сокращённое: на месте глав, которые в книге пересказаны прозой, стоит «[…]».

Suggest a translation

Use ← → keys to move, R for a random poem

Random poem

More by this author

Poems by other poets