Maarifçilik dövrü
Atmış niqabi-hüsnin məcmuəyi-təvangər,Məcmuədə düzülmüş eyzən xuruş sərasər,
Bimərhəmət ə’yanlarına şükr, xudaya!Bimərhəmət ə’yanlarına şükr, xudaya!Bu sahibi-milyanlarına şükr, xudaya!
Məktub ("Molla dayı, etmə şərarət belə")Molla dayı, etmə şərarət belə,Ortalığa salma ləcacət belə!..
Töhmət edir qəzetçilər, – məş’əri-nası bir belə!Töhmət edir qəzetçilər, – mə’şəri-nası bir belə!..Özlərinin, inan ki, yox fəhmü zəkası bir belə!..
Ana və oğulHər sabah gün ki, saçar aləmə nur,Danədən ötrü uçar cümlə tüyur,
Ata və oğulAy dədə, dur get mənə çox şeylər al!Bir dənə çanta, bir-iki dəftər al!
CücələrCücələrim birər-birər,Suyu görüb yavuq gələr,
Qaranquş balalarıA quşcuğazlar, nə yaraşıqlısız,Can kimi bəslənməyə layiqlisiz.
YazO gün ki, fəsli-yaz olar,Gecə, günüz taraz olar.
İt və kölgəsiBir it ağzında bir sümüklə səhər,Su kənarından eyləyirdi güzər.
Həsənbəy MəlikovBu fani dünyanı, onun əzab və əziyyətlərini həmişəlik tərk edib aramızdan getmiş Həsənbəy Məlikov müsəlmanlar arasındakı məşhur ictimai xadimlərdən biri idi.Biz Həsənbəylə 1906-cı ilin avqustunda Bakıda müsəlman müəllimlərinin qurultayında tanış olmuşduq. Həsənbəy həmin qurultaya sədr seçilmişdi. Yaşının çox olduğuna baxmayaraq pedağoji xarakter daşıyan hər hansı bir məsələnin həllində o canlı zəkaya, xeyli təcrübə və biliyə malik olduğunu büruzə verirdi və müsəlmanlar arasındakı ikisinifli ibtidai məktəblərin nəzdində kənd təsərrüfatının müxtəlif sahələri üzrə şöbələr açılması üçün təhsil üzrə ölkənin ali rəisliyi qarşısında vəsatətdə bulunmaq fikrini də ilk dəfə o ortalığa atmışdır. Böyük həyati təcrübəyə və fitri zəkayə malik olan Həsənbəy hər şeydən daha çox bizim məktəblərin təbii ehtiyaclarına və tələblərinə diqqət yetirirdi: o, boş və gurultulu ibarələri sevmirdi və həyatla az tanış olan bəzi gənc pedaqoqların söylədiyi nitqlər, görünür, onu dilxor edib əhvalını pozurdu; bütün bunlarla birlikdə, onda böyük səbr var idi və başqalarının mülahizəsinə lazımi bir hörmətlə yanaşırdı.
Vaqif və Vidadi və bunların dostluğuMilli şüarımızdan məşhur Molla Vəli Vidadi təxəllüsün vəfatından bu il tamam yüz il, yəni bir əsr gəlib keçir. O cəhətə onun adını hörmətli jurnallarımızda — "Dəbistan" və "Rəhbər"də zikr edib, oxuculara Vidadinin barəsində bir para məlumat verməyi lazım gördük.Molla Vəli Vidadi və Molla Pənah Vaqif hər ikisi bir əsrin və bir elin adamlarıdır. Qazax mahalında bunlar öz əsrlərinin əhli-kəmalı və sahibi-elm və mərifəti olub, müasirləri arasında özlərinə şan və hörmət qazanmışdılar və hər ikisinin gözəl, rəvan və səlim təbləri var idi. Belə ki, Qazax şairlərindən məşhur Kazımağa Salik təxəllüs bunların haqqında deyibdir:
Bir quşOturmuş nəğməzarında həzin fəryad edər bir quş!Alır gül yarpağından eşq dərsin, dad edər bir quş!
Böyük xadimHəsənbəy Zərdabinin vəfatı münasibətilə*Bu sənmisən, ey dahiyə, ey nəcmi-müzəffər?!
Niyə uçdu?Uçdu mələkim, qaldı mənə dərdü məlalı,Fəryad! Yenə almaqdadır ətrafımı zülmat!
ƏkinçiYaz qapını aldı, əkinçi, oyan!Dur ayağa, tarla səni gözləyir.
Əkin nəğməsiÇək, şumla yeri, durma daha, qaşqa kəlim, çək!İndi sənə yem, su verərəm, durma, kəlim, çək!
KöçMay olcağın el köçür yaylaqlara,Səs-küy düşür meşələrə, dağlara.
Oyan, oğlum!Ağıllı oğlum, oyan!Qiymətlidir hər zaman.
PayızPayız olur, əsir soyuq küləklər,Solur dağda, çöldə əlvan çiçəklər.
MəktəbdəQonşumuzun oğlu Muradı, ata,Qoydu keçən gün atası məktəbə.
CütcüCütçü, əkinçi baba,Bahar gəlir, qalx daha!
Balaca mütəfərriqələr 33Bir amerikalının sualına cavab**Keçənlərdə “İrşad”da bir amerikalı müsəlmanlardan soruşmuşdur ki, həqiqət nədir? İştə cavabını ağa Dərviş verir:
Balaca mütəfərriqələr 34Badkubənin şiddətli istisi məni vadar elədi üz qoydum vətənə sarı. Orada bir balaca alaçığım da var idi. Dedim həm ziyarət, həm ticarət... Vaqondan düşdüm, əyləşdim dilicana... Yüz verst yolun tozu o mərtəbədə məni təngnəfəs etmədi, nə qədər ki ərrabə sürənlərin bəd hərəkətləri və nalayiq danışıqları... Atlarla tövlədə bəslənmiş adamlardan nə gözləməli?.. Varid oldum şəhərə, bərbad olmuş imarətləri gördüm, səbəbin evi elə-belə bərbad olsun, necə ki bu gözəl şəhər bərbad olub!.. Onunla belə bu bərbad olmuş şəhərdə gecə-gündüz fikrimdə olan qaydaları gördüm, şükürlər etdim...Cavanlarımız camaat işinə məşğul, balalarımız oxumaqda, məscidlər camaatla dolu... Şükür xudavəndi-aləmə!.. Bu şadlığımdan sonra... kaş... o “ticarət”... cəhətini açmayaydım, onda yəqin ki, ikinci vətənə şad-xürrəm qayıdardım. Nahaq yerə pul məsələsini gətirdim araya, əlac yox idi... Mən və qeyriləri nə qədər səy, təlaş etdik, mümkün olmadı... İlan yeyib, əjdaha olmuş ələlxüsus... Pah, pah, pah, onun həmşirəsi heç bir təklifimə yaxın gəlmədilər... Naçar qalıb iclas qurdum... Biri oldu dəstxoşçu, biri oldu kərbəlayı, biri məşədi, biri hacı, biri qızıltəkbənd... Kərbəlayı mərd-mərdanə buyurdular:
Teqlər açar sözlərə görə avtomatik verilib və redaktorlar tərəfindən dəqiqləşdirilir.